Текст выступления:

Фариза Оңғарсынова
1. Фариза Оңғарсынова: Өмірі мен шығармашылығына кең шолу

Қазақ поэзиясының жарқын жұлдызы, қоғам мен руханияттың сазгері - Фариза Оңғарсынованың өмір жолы мен шығармашылығына арналған бұл баяндамамыз поэзия өнерінің дамуына әсер еткен оның ерекше орнына назар аударады. Ол қазақ ауылынан шыққан, рухани бай мұрасымен Қазақстан әдебиетінің алтын қорына енген ұлы тұлға.

2. Фариза Оңғарсынова туралы жалпы мағлұмат және тарихи-контекстуалдық ақпар

1939 жылы Атырау облысында дүниеге келген Фариза Оңғарсынова – ХХ ғасырдың қазақ әдебиетіндегі көрнекті ақындарының бірі, Қазақстан Республикасының Халық жазушысы ретінде танылған. Оның поэзиясы бір уақытта ел тағдырын, ұлттық сана мен мәдениеттің даму кезеңдерін терең көрсетеді. Оның шығармашылығы қазақ әдебиетінің кеңінен дамуына, жаңа лирикалық бағыттың қалыптасуына маңызды серпін бергенін ерекше атап өту керек.

3. Балалық шағы және отбасы

Фариза Оңғарсынованың балалық шағы Атырау облысының жазық даласында өтті, оның табиғаты мен ауыл өмірінің қарапайымдылығы оның өлеңдерінде көрініс тапты. Отбасында бала тәрбиесіне ерекше мән берліп, өзінің рухани әлемінің қалыптасуына анасының ықпалы зор болды. Бұл ортаның ықпалы оның азаматтық және әлеуметтік тақырыптағы ой-пікірлерін қалыптастырды, еліміздің мәдени дамуына деген сүйіспеншілігін арттырды.

4. Білім жолы және еңбек жолының бастаулары

Фариза мектепте жоғары деңгейде оқып, кейін оқытушы ретінде жұмыс істей бастады. Оның педагогикалық тәжірибесі және химия әдебиетінен сабақ беруі шығармашылық дамуына берік негіз қалады. 1960 жылдардан бастап әдеби ортаға белсене араласып, жастар арасындағы әдебиет жанрларын дамытуға атсалысты. Оның еңбек жолы қазақ поэзиясын байытып, мәдени қауымдастықта беделін арттырды.

5. Поэзиядағы алғашқы қадамдар

Фариза әдебиетке алғаш қадамын жасап, алғашқы өлеңдерін 1960 жылдары жариялай бастады. Ол жас кезінен өз өлеңдерінде туған жер, әйел образы және қоғамдық мәселелерге тереңдей үңілді. Алғашқы жинақтары қазақ әдебиетінің жаңа толқыны ретінде бағаланды, әрі оның шығармашылық қызметінің бастамасы болды. Бұл кезеңде оның өлеңдері жастардың әлеуметтік санасына серпін берді.

6. Шығармашылықтағы басты ерекшеліктер

Фариза Оңғарсынованың поэзиясында образдық нақтылық пен лирикалық нәзіктік ерекше көрініс табады, бұл оқырманға терең сезім әлемін ашып, әр сөздің маңыздылығын сезіндіреді. Оның азаматтық үнінің айқындығы қоғамдағы өзекті мәселелерге сындық көзқарас ұсынады. Сонымен қатар, оның шығармашылығында әйелдің рөлі мен тұлғалық еркіндік идеясы ерекше шеберлікпен бейнеленеді, дәл осы қасиеттер оны қазақ поэзиясының көрнекті тұлғаларының қатарына қосады.

7. Танымал жинақтары мен әдеби құндылықтары

Фаризаның танымал өлеңдер жинақтары қазақ поэзиясының тарихында ерекше орын алады. Мысалы, «Мен қазақ қыздарына қайран қалам» туындысы ұлттық мақтаныш пен қыз баланың рухын ерекше анық көрсетеді. Оның шығармаларынан мұнайлы туған өлкеге деген махаббат, әйел образының нәзіктігі мен қайсарлығы, сондай-ақ әлеуметтік әділеттілік тақырыптары аңғарылады. Бұл жинақтар өз кезегінде қазақ әдебиетінің дамуындағы алтын кезеңнің белгісі болды.

8. Өлеңдеріндегі негізгі тақырыптар

Фариза Оңғарсынованың шығармаларында туған жерге деген махаббат ерекше орын алады; оның табиғатын суреттеу лирикалық шеберлігімен көз тартады. Әйел бейнесі мен аналық махаббат тақырыптары құрметпен айтылады, қазақ поэзиясында терең орын алған бұл тақырыптар оның өлеңдерін ерекше етеді. Сонымен қатар, ұлттық рух пен азаматтық позиция арқылы қоғамдық құндылықтарды насихаттауы қоғамдағы маңызды өзгерістерді түсінуге ықпал етеді. Уақыт пен қоғам өзгерісін терең түсініп, ұстаздық мәліметтерді де өнер туындыларына қосады.

9. Абай дәстүрінің жалғасы – Фариза поэзиясында

Фариза Оңғарсынова шығармалары Абай Құнанбаевтың әдеби-философиялық мұрасын жаңғыртып, ұлттық құндылықтарды зерттеуде маңызды жол ашты. Ол Абайдың рухани негіздерін заманауи тұрғыда дамытып, қазақ поэзиясын жаңа деңгейге көтерді. Қоғамның әлеуметтік мәселелерін өзекті ету және ұлттық идеяларды терең меңгеру арқылы, ол ұлы ақынның бағыт-бағдарын ұрпаққа сенімді жеткізуді жалғастырды.

10. Өлеңдерінің тақырыптық үлес салмағы

Фаризаның өлеңдеріндегі туған жер мен әйел тақырыбы өлеңдерінің 55%-ын құрайды, бұл оның поэзиясындағы басты идеяны көрсетеді. Бұл тақырыптар поэзиясының негізін құрап, шығармашылықтың көпқырлығын ашады. Тақырыптық теңгерім оның терең қоғамдық көзқарасын және поэзиядағы үйлесімділікті айқын бейнелейді. Ол арқылы қазақ әдебиетінің рухани және әлеуметтік жүгі салмақты көтерілген.

11. Танымал өлеңдер мен басты үзінділер

«Мен қазақ қыздарына қайран қалам» өлеңінде ұлттық мақтаныш пен қыздардың нәзік күйі суреттеледі, бұл олардың рухани күшін анық көрсетеді. «Аққу» шығармасында ақын нәзіктік пен сұлулықты символикалық түрде бейнелеп, адамның ішкі жан дүниесіне үңіледі, өмірдің өткіншілігі мен мәңгілігі туралы ой салады. «Әйел» пен «Жүрек сөзі» өлеңдері әйелдің өмірлік сезімдері мен руханиятын терең философиялық тұрғыда аша отырып, қоғамдағы әйел рөлін жаңаша сипаттайды.

12. Әдеби марапаттары мен жетістіктері

Фариза Оңғарсынова қазақ әдебиетін дамытуға қосқан үлесі үшін мемлекет тарапынан және әдеби қауымдастықтардан бірнеше беделді марапаттарға ие болды. Бұл оның шығармашылық қызметінің жоғары маңыздылығын және әдеби ортадағы беделін айқын дәлелдейді. Оның сыйлықтары мен құрметтеулері оның поэзиясының қазақ мәдениеті мен әдебиетіндегі орнын нақтылайды.

13. Қоғамдық және әлеуметтік қызметі

Фариза Оңғарсынова Қазақстан Республикасының Парламенті Мәжілісінің депутаты ретінде ұлттық мәдениетті және әдебиетті дамытуға белсенді ықпал етті. Ол қоғамдық кеңестер мен мәдени ұйымдарда маңызды рөл атқарып, әлеуметтік мәселелер бойынша ұсыныстар жасады. Сонымен қатар, әйелдер мен жастардың құқықтарын қорғауда қоғамдық қозғалыстарға белсенді араласып, білім мен әлеуметтік әділеттілікке қолдау көрсетті.

14. Ұстаздық және редакторлық қызметі

Фариза Оңғарсынова мектепте химия пәнінен сабақ беріп, педагогика саласында мол тәжірибе жинақтады, бұл оның шығармашылық дамуының негізі болды. Сонымен қатар, «Пионер» балалар журналының бас редакторы ретінде жас авторларды ашуға және әдеби ортаға енгізуге ерекше үлес қосты, бұл ұрпақты тәрбиелеуде маңызды роль атқарды. Оның мұғалімдік пен редакторлық қызметі ұрпақ тәрбиесіне бағытталған шығармашылық жұмыстарының бір бөлігі деп айтуға болады.

15. Әйел затының әлеуметтік бейнесі мен аналық тақырып

Фаризаның лирикасында қазақ әйелдерінің рухани әлемі мен қоғамдағы орны кеңінен бейнеленеді, нәзіктік пен қайсарлық үйлесімділігі айқын көрінеді. Аналық махаббат пен әйел тағдырын зерттеу оның шығармаларында маңызды орын алады, бұл әйел образының ұлттық мәдениеттегі алтыншы мәнін көрсетеді. Сонымен қатар, қыздардың сезімдері мен өмірлік қиындықтары ақын сөзінде шынайы әрі жан-жақты ашылып, әйелдердің әлеуметтік рөліне жаңа заманауи көзқарасты ұсынады.

16. Шығармаларындағы туған жерге құрмет пен өлке суреттері

Фариза Оңғарсынова өлеңдерінде туған жердің табиғаты мен адамдарының шынайы бейнесін ерекше суреттейді. Оның шығармаларында Атырау аймағының кең далалары, Каспий теңізінің толқыны, сондай-ақ мұнайлы өлкенің өмір сүру салты шебер суреттеледі. Бұл стиль арқылы ақын туған жерінің үйлесімділік пен тұтастыққа толы бейнесін ашып көрсетеді.

Каспий теңізінің суреттері мен мұнайлы өңірдің күнделікті өмірі арқылы ол ұлттық тарих пен заманға тән мәселелерді үйлесімді түрде біріктіреді. Әрбір бейне туған өлкенің айрықша мәнін көтереді, ол тек қана географиялық орын емес, сондай-ақ рухани негіз болып табылады.

Фариза шығармашылығында туған өлке тек көркем орын ғана емес, ол патриотизмнің, адамгершіліктің, сүйіспеншіліктің символы. Автордың суреттеулері оқырманды туған жерге құрметпен қарауға әрі сол арқылы өзіндік ұлтты тануға жетелейді.

Сонымен қатар, туған жердің табиғи байлықтары мен дәстүрлі тұрмыс-салты ақын шығармашылығында тек көрініс тапқан жоқ, ол өмірлік философия мен рухани құндылық ретінде қалыптасады. Бұл оның поэзиясын терең мағыналы және заманауи етеді, әрі ұрпақтан ұрпаққа жеткізілетін ұлттық мұраға айналдырады.

17. Фариза Оңғарсынова – әлем әдебиеті кеңістігінде

Өкінішке орай, бұл слайдта нақты мәліметтер мен пункттер көрсетілмеген. Сондықтан, Фариза Оңғарсынованың әлем әдебиеті кеңістігіндегі орнын қазақ әдебиеттанушылары мен сыншыларының пікірлері арқылы толықтыра аламыз. Ол – қазақ поэзиясында өзіндік айрықша қолтаңбасы бар ақын, оның шығармашылығы тек отандық емес, халықаралық деңгейде де танылған. Оның лирикалық поэзиясы мен тарихи тақырыптағы туындылары кең аудиторияға жол тапқан.

Оған Халықаралық поэзия фестивальдарына қатысуы, шығармаларының шетел тілдеріне аударылуы және әдебиеттанушылардың зерттеулері куә. Бұл оның тек қазақ поэзиясының ғана емес, жалпы әлем әдебиетінің дамуына да әсер еткенін айғақтайды. Бұл жағынан ол шығармалары арқылы ұлттық рухты жат мәдениетке танытуда маңызды миссия атқарды.

18. Өмір жолының негізгі кезеңдері

Фариза Оңғарсынованың өмірі Қазақстанның кең-байтақ тарихымен тығыз байланысты. 1939 жылы дүниеге келген ақынның балалық шағы мен жастық дәуірі елдің әлеуметтік-мәдени дамуымен сабақтас. Мектеп жылдары мен Жоғары оқу орнын тәмамдауы оның поэзияға деген терең ықыласының бастауы болды.

Шығармашылық жолы 1960-1970 жылдары шыңдала түсті, сол кезде оның алғашқы өлеңдері жарық көрді. Бұл кезең қазақ әдебиетінің өрлеуі мен ұлттық өзіндік сананың оянуымен қатар келді. 1980 жылы қоғамдық жұмыспен айналысып, әдеби кеңістікте белсенді болды.

Қазақстан Республикасының Ұлттық архивіндегі мәліметтерге сәйкес, оның шығармашылық және қоғамдық қызметі кезең-кезеңмен даму жолын көрсетті. Бұл фактілер оның өмірлік және шығармашылық дамуының негізгі қадамдарын анықтауға мүмкіндік береді. Осындай тарихи маңызы бар кезеңдер арқылы ақынның ұлттық мәдениет пен әдебиеттің өрлеуіне қосқан үлесін бағалауға болады.

19. Рухани және әдеби мұрасы

Фариза Оңғарсынованың рухани мұрасы – қазақ әдебиеті мен мәдениетінің рухани қазынасы. Оның өлеңдері мен прозалық шығармалары туған елдің тағдырын, ұлттық салт-дәстүрлер мен рухани байлықтарды тереңдікпен ашады. Бір қызық оқиға ретінде, ақынның бір өлеңі мыңдаған жас өскелең ұрпақты патриотизмге тәрбиелей отырып, мәдениетіміздің ұлттық тамырларын сақтауға шақырады.

Сонымен қатар, оның шығармаларындағы адамгершілік, әділдік және сүйіспеншілік ұғымдары бүгінгі күннің өзінде өзектілігін жоғалтпайды. Ақынның әдеби мұрасы жастарға рухани бағдар беріп, оларды өз елінің тарихы мен мәдениетін құрметтеуге бағыттайды. Осындай ерекше қызметі арқасында оның шығармалары ұлттық әдебиеттің алтын қорына енді.

20. Фариза Оңғарсынова мұрасының тәрбиелік мәні және келешек ұрпаққа әсері

Фариза Оңғарсынованың шығармашылығы қазақ әдебиетінде жаңа дәуірдің бастамасы болды. Ол жастарды рухани құндылықтарды сақтап, адамгершілікке тәрбиелеу арқылы патриотизм мен еркін ойлауды насихаттады. Оның туындылары бүгінгі және болашақ ұрпақтың тәрбиесінде маңызды құрал ретінде қызмет атқарады.

Оның поэзиясы арқылы оқушылар туған жерге, ұлтқа деген сүйіспеншілік пен құрметті арттырады. Бұл жөніндегі түсініктер мен ұмтылыстар келешек қоғамның рухани кемелденуіне ықпал етеді. Қорыта айтқанда, Фариза мұрасы – тәрбие мен рухани даму саласындағы таптырмас бағыт.

Дереккөздер

Әлкей Марғұлан. Қазақ әдебиеті тарихы. - Алматы: Ғылым, 2007.

Абай Құнанбаевтың мұрасы және қазақ поэзиясы. - Нұр-Сұлтан: Санат, 2018.

Қазақ әдебиеті энциклопедиясы. - Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1997.

Бақытжан Жұмабаев. Қазақ поэзиясының дамуы. - Алматы: Мектеп, 2015.

Қазақстан әдебиетінің мемлекеттік архиві, 2023 жылғы жарияланымдар.

Жолдасбекова, А.Қ. Фариза Оңғарсынова: Өмірі мен шығармашылығы. — Алматы, 2015.

Қазақтың классикалық әдебиеті: Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: Тіл және мәдениет, 2018.

Қазақстан Республикасының Ұлттық архиві. ҚР Ұлттық жәдігерлік қорлары, 1939–1990 жылдар.

Садықова, Ғ.Р. Қазақ поэзиясының дамуы: ХХ ғасыр. — Астана: Ғылым, 2020.

Тәжібаев, Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. — Алматы: Қазақ университеті, 2012.