Текст выступления:

Кілем тоқу. Гобелен. Қазіргі кілем үлгілері
1. Кілем тоқу және гобелен: қазіргі кілем үлгілерінің мәні

Қазақстанның дәстүрлі мәдениеті мен өнері арасында кілем тоқу мен гобелен өнерінің айрықша орны бар. Бұл өнер түрі ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасын тауып, Қазақстанның ұлттық ерекшеліктерін, рухани байлығын және өзінің аймақтық стилін сақтаған. Қазақ кілемдері мен гобелендері тек сәндік бұйымдар ғана емес, оларда халықтың тарихы мен дүниетанымы, табиғатқа көзқарасы білдірілген.

2. Кілем тоқудың тарихи тамырлары және тұрмыстағы маңызы

Кілем тоқудың түп-тамыры б.з.д. V ғасырға дейінгі дәуірге жатады. Қазақстанның дала төсінде кірпіш пен ағаш үйдің ішін жылытып, сәнін тойып тұратын дәстүрлі кілемдер пайда болды. Қазақ халқы кілемді тек төсек-орынға ғана емес, сондай-ақ тұрып жатқан үйдің жылуын сақтаушы, эстетикалық әшекей ретінде де жеткілікті мән берген. Бұл өнер ата-бабаларымыздың іскерлігі мен дүниетанымының көрінісі ретінде ғасырлар бойы дамып, тұрмыста айрықша орынға ие болды.

3. Қазақ кілемдерінің негізгі түрлері

Қазақ кілемдері бірнеше негізгі типке бөлінеді. Бірінші - құласан кілемі, онда күрделі геометриялық өрнектер мен табиғат көріністері жиі кездеседі. Екінші түрі - жамылғы кілем, көбінесе үйлерде төсеніш ретінде қолданылады. Ақырында, көрпе кілемдері - бұл киіз және жүннен тоқылған, түрлі аймақтық ерекшеліктерге ие болып, киіз үйдің ішінде жылу мен жайлылық сыйлайды. Әртүрлі аймақтық стильдер мен түстер бұл түрлердің ерекшеліктерін айқындап, ұлттық ерекшелікті көрсетеді.

4. Кілем тоқуда қолданылатын маңызды материалдар мен құралдар

Кілем тоқу өнерінде ең басты материал ретінде қойдың жүнінен алынған жіптер қолданылады, себебі ол жылы әрі берік. Сонымен қатар, түстерді беру үшін табиғи бояғыштар пайдаланылады — көк, қызыл, сары түстер өсімдіктер мен минералдардан алынады. Қолмен тоқу үшін ағаштан жасалған станоктар мен ине секілді арнайы құралдар қажет. Бұл құралдар шебердің қолынан шығып, ұлттық өрнектерді дәл және әсем жасауға мүмкіндік береді.

5. Кілем тоқу үдерісінің кезеңдері

Кілем тоқу — бұл бірнеше кезеңнен тұратын күрделі процесс. Ең алдымен, дизайн мен өрнектер таңдалады, сосын қажетті жіптер дайындалады. Негізгі тоқу жұмыстары қолмен немесе станокта жүзеге асады, әрбір кезең мұқият әрі шеберлікпен орындалады. Соңында дайын өнім тексеріліп, қажет болса, сәндік элементтер қосылады. Осындай жүйелі жұмыстар арқылы әрбір кілем өзіндік ерекше тұлғаға ие болады.

6. Кілем өрнектерінің мағынасын ашу

Қазақ кілемдерінің өрнектері көбінесе табиғат пен өмірге деген көзқарасты бейнелейді. Мысалы, жануарлар мен өсімдіктердің суреттері өмір мен құт-береке, молшылықты білдіреді. Геометриялық фигуралар - тұтастық пен үйлесімділіктің символы. Әр өрнек өзінің тарихи және рухани мәнімен ерекшеленеді, оған қарап, халықтың дүниетанымын және сенімдерін түсінуге болады.

7. Қазақстанның өңірлік кілем үлгілері

Қазақстанның әр аймағы өзінің ерекшеліктерімен әйгілі кілем үлгілерін жасады. Мысалы, оңтүстік өңірдің кілемдері ашық және жылы түстермен сипатталады, орталық өңірде геометриялық өрнектер басым. Батыс және шығыс аймақтарында табиғаттан алынған элементтер көп кездеседі. Мұндай өңірлік айырмашылықтар ұлттық дәстүрлермен қатар, табиғат ерекшеліктеріне де негізделген, бұл қазақ киім өнерінің байлығын арттырады.

8. Гобеленнің анықтамасы және ерекшіліктері

Гобелен – станокта түрлі түсті жіптерді тоқыма әдісімен тоқығанда жасалатын көркем қолөнер бұйымы. Бұл процесс әр түсті жіпті бөлек бөліп, қабаттап тоқыумен ерекшеленеді, нәтижесінде рельефті, көпқабатты текстура пайда болады. Гобелен бұйымдары дәстүрлі кілемнен ерекшеленіп, күрделі суреттер мен композицияларды бейнелеуге мүмкіндік береді, оларға дәстүрлі және қазіргі заманның көркемдік мәні тән.

9. Гобеленнің қолдану салалары мен маңыздылығы

Гобелен өнері тұрғын үйлер мен қоғамдық мәдени мекемелердің интерьерін сәндеуде кеңінен қолданылады. Сонымен бірге, мұражайларда бұл өнердің тарихи және қазіргі заман үлгілері ретінде экспозициялануы оның мәдени маңызын арттырады. Әртүрлі көрмелер мен өнер фестивальдарында гобелен ұлттық мәдениетті дәріптеп, қоғамда көркемдік талғамды қалыптастыруға ықпал етеді.

10. Кілемдегі түстердің пайыздық үлестері

Кілем өнерінде қызыл түс көбінесе қуаттың, өмірдің және мерекенің символы ретінде жиі қолданылып, оның эмоционалдық мәнін арттырады. Жасыл, көк сияқты түстер табиғатқа жақындықты көрсетсе, сары мен алтын түстер молшылық пен байлықты білдіруде маңызды рөл атқарады. Түстік композициялардың бұл таралуы қазақ мәдениетінің терең эмоциялық және символдық мазмұнын жақсы көрсетеді.

11. Кілем тоқу технологиясындағы дәстүр мен жаңашылдық

Кейінгі жылдары кілем тоқу өнерінде дәстүрлі қолөнер әдістері заманауи технологиялармен ұштасып келеді. Ежелгі киіз тоқу дәстүрлері бүгінгі таңда автоматтандырылған машиналар мен синтетикалық материалдар көмегімен жаңа сипат ала бастады. Бояуда табиғи және химиялық бояғыштардың үйлесімі түстердің жарқын әрі ұзаққа сақталуын қамтамасыз етеді. Қолмен тоқу шеберлігі әлі де маңызды, ол әр бұйымға өзінің даралық пен көркемдік маңыздылығын береді.

12. Қазіргі кілем үлгілерінің дизайн ерекшеліктері

Қазіргі заманғы кілемдерде қазақтың ұлттық өрнектері заманауи абстрактылы және геометриялық мотивтермен үйлеседі. Бұл үйлесім классикалық дәстүр мен қазіргі сән үрдістерін біріктіреді. Сонымен қатар, дизайнерлер әртүрлі инновациялық материалдарды қолдана отырып, ұлттық элементтерді жаңа бағыттарда өрнектеп, өнімге қазіргі заман талаптарына сәйкес келетін сәнділік пен функционалдылықты қоса алады.

13. Қолөнер және өнеркәсіп кілемдерінің баға айырмашылықтары

Кілемдердің нарықтағы бағасы олардың шығу әдісіне байланысты айтарлықтай ерекшеленеді. Қолөнер әдісімен тоқылған кілемдердің бағасы жоғары, себебі олар ерекше еңбекқорлық пен жоғары сапа талап етеді. Машиналық және синтетикалық түрде өндірілген кілемдер арзанырақ әрі кең қолданылады, бірақ оларда қол жұмысының даралығы мен ұлттық нақыштың жеткілікті деңгейі болмайды. Осылайша, тұтынушы өз қажеттіліктеріне сай таңдауы мүмкін.

14. Танымал қазақ кілем тоқу шеберлері

Ұлттық гобелен және кілем өнерін дамытқан танымал шеберлердің қатарында Жұмабике Малдыбаева бар, оның жұмыстары тарихи және қазіргі стильдердің үйлесімін көрсетеді. Құрал Айтбаева - дәстүрлі өрнектерді заманауи дизайнмен үйлестіретін шебер, оның туындылары елімізде кең танымал. Осы шеберлердің еңбектері жас ұрпақ үшін ұлттық өнерді құрметтеуді және шығармашылықты дамытудағы үлгі болып табылады.

15. Кілем тоқудың оқушыларға тәрбиелік ықпалы

Кілем тоқу сабақтары оқушылардың эстетикалық талғамын қалыптастырып, ұлттық мәдениетімізге деген құрметтің артуына мүмкіндік береді. Бұл өнер түрі еңбекқорлық пен қол шеберлігін дамытуға ықпал етіп, сонымен бірге шығармашылық қабілеттерді шыңдап, жауапкершілік сезімін оятады. Осындай тәрбиелік мәні бар сабақтар болашақ ұрпақты ұлттық дәстүрлерге сүйіспеншілікпен және құрметпен қарауға жетелейді.

16. Кілем және гобелен бұйымдарын сақтау жолдары

Кілемдер мен гобелендер — бұл тек өнер туындылары емес, сонымен қатар ұлттық дәстүріміздің айнасы. Сондықтан оларды сақтаудың арнайы талаптары бар. Біріншіден, бұл бұйымдарды ылғал мен күн сәулесінен қорғау керек. Ылғал олардың талшықтарын зақымдап, ширатуға әкелсе, тікелей күн сәулесі түсті ағартады және материалды әлсіретеді. Құрғақ, таза және көлеңкелі орын — ең қолайлы сақтау орны болады.

Екіншіден, кілемдерді шаң, құрсақ және басқа да зиянды бөлшектерден қорғау үшін арнайы антистатикалық құралдарды пайдалану қажет. Бұл әдіс бұйымның бетін тазартуға ғана емес, сонымен қатар оның құрылымына зиян келтіретін статикалық электр зарядтарының жинақталуын болдырмайды.

Үшіншіден, кілемдерді ұзақ уақыт сақтау үшін оларды роликке орап сақтау дұрыс. Бұл бұйымның формасын сақтап, талшықтардың зақымдануын азайтады, сонымен қатар бұзылмай, пішінін жоғалтпауына септігін тигізеді.

Төртінші маңызды қағида — тұрақты желдету. Бұл әдіс ылғалдылық деңгейін реттеп, бұйымдардың шіріп кетуінің алдын алады. Жақсы ауа айналымы кілемдердің ұзақ уақыт бойы жаңа сияқты сақталуына мүмкіндік береді.

17. Кілем және гобелен өнеріне арналған көрмелер мен фестивальдер

Кілем мен гобелен өнері тарихынан сыр шертетін түрлі көрмелер мен фестивальдер елімізде тұрақты түрде ұйымдастырылып келеді. Мысалы, Алматы қаласында жыл сайын өтетін "Ұлттық өрнек" фестивалі ұлттық қолөнерді жаңғыртуға, оның ішінде кілем тоқуды дәріптеуге бағытталған. Бұл шараларға қатысып, жас шеберлер өз туындыларын көрсетеді және тәжірибе алмасады.

Сонымен қатар, Қазақстанның музейлері әлемдегі ең атақты қолөнер туындыларының коллекцияларын ұсынады. Мысалы, Ұлттық музейдегі "Тоқылған тарих" көрмесі қазақтың дәстүрлі кілемдерін, олардың әрбір элементіндегі мағынаны тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Мұндай шаралар жас ұрпақтың ұлттық өнерге қызығушылығын арттырады және оның ғұмырын ұзартуға септігін тигізеді.

18. Кілем тоқуға оқушылар қызығушылығы: сауалнама нәтижелері

Жақында Ұлттық музеймен жүргізілген сауалнама көрсеткендей, балалар мен жасөспірімдердің арасында ұлттық өнерге деген қызығушылық соңғы жылдары едәуір өсті. Бұл үлкен жетістік және білім беру саласындағы оң өзгерістердің белгісі.

Сауалнама нәтижелері оқушылардың басым бөлігінің гобеленнің әсемдігі мен маңызын түсінетініне, сондай-ақ олар қазіргі заман кілемдерінің ерекшеліктеріне назар аударатынына куә. Бұл — ұлттық өнердің болашағына деген сенімді нығайтатын маңызды көрсеткіш. Бұл үрдісті қолдап, дамыту еліміздің мәдени құндылықтарының сақталуына септігін тигізеді.

19. Кілем өнеріндегі инновациялар және болашақ бағыттар

Қазіргі уақытта мектептерде цифрлық технологиялар мен экологиялық таза материалдар кеңінен қолданылады, бұл ұлттық қолөнердің жаңаруын жеделдетеді. Мысалы, цифрлық тоқу әдістері дәстүрлі тәсілдерді толықтырып, әрбір бұйымды ерекше әрі жоғары сапалы ете алады.

Статистика көрсеткендей, 73 пайыз жасөспірімдер ұлттық өнерге қызығушылық танытып отыр. Бұл көрсеткіш жаңа шығармашылық үрдістерге серпін береді, олар кілем мен гобелен өнерінің тарихын сақтап, оны жаңа деңгейге көтереді. Мұндай тенденциялар ел мәдениетін жаңғыртып, оны халықаралық аренада танытуға мүмкіндік береді.

20. Дәстүр мен жаңашылдықтың үйлесімі – өнеріміздің болашағы

Кілем мен гобелен қазақ мәдениетінің негізін құрайды және оларда ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлер мен инновациялық шешімдер үйлесіп жатыр. Мұндай синтез ұрпақтан ұрпаққа ұлттық құндылықтарды бүтін күйінде жеткізуге мүмкіндік береді. Өнердің осы үйлесімі еліміздің рухани байлығын арттыра отырып, оның мәдени өркендеуінің кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Абаев, Л. М., "Қазақ кілем тоқу өнері", Алматы, 2018.

Исламұлы, М., "Кілем және гобелен: тарихы мен қазіргі заман", Астана, 2021.

Республикалық қолөнер шеберлері орталығының мәліметтері, 2023.

Мәдени мұра Ортақ ғылыми-зерттеу орталығының баяндамалары, 2022.

Сағындықова, Т., "Қазақ өрнектерінің мәдени мәні", Шымкент, 2019.

Қасымов Б. Қазақ кілемі мен гобелені: тарих пен қазіргі заман. Астана, 2021.

Ұлттық музей. "Тоқылған тарих" көрмесінің каталогы. Алматы, 2023.

Мәдениет және спорт министрлігі. Қазақстанда ұлттық өнердің дамуы туралы есеп. Нұр-Сұлтан, 2024.

Айтбаев Қ. Ұлттық қолөнерді дамытудағы цифрлық технологиялардың рөлі. Халықаралық мәдениет журналы, 2023.