Текст выступления:

Қазақстанның дәстүрлі тоқымa өнері. Қазақ кілемдері. Алаша
1. Қазақстанның дәстүрлі тоқымa өнеріне жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Қазақ ұлтының мәдени байлығының маңызды бөлігі саналатын тоқыма өнері – рухани дәстүріміздің айнасы. Бұл өнер ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, халық өмірінің барлық саласын бейнелейді. Оның арқылы қазақтардың табиғатқа, өмірге деген көзқарасы мен тарихи тәжірибесі көрініс табады. Тек қана зат ретінде емес, тоқыманың өзінде ұлттық мінездеме, символика, тарих жатыр.

2. Тоқымa өнерінің тарихи және мәдени негізі

Тоқыма өнері біздің өлкемізде көне заманнан бастау алады. Қазақ даласында көшпелі өмір салтының бір бөлшегі ретінде дамыған бұл өнер, өмірлік қажеттілікті қанағаттандырумен қатар, эстетикалық және қоғамдық маңызға ие болды. Ерте кезеңнен бері тоқыма бұйымдарынан ұлттық ерекшеліктер пайда болып, оларды қазақ хандары мен қолбасшылары мәртебенің белгісі ретінде пайдаланды. Осылайша, тоқыма бұйымдары тек күнделікті тұрмыстың элементі ғана емес, сонымен қатар халықтың мәдени кодын сақтаушы болып шықты.

3. Қазақтың тоқыма өнерінде қолданылатын негізгі материалдар

Тоқыма жасауда әртүрлі табиғи материалдар қолданылды. Ең бастысы – жүн, әсіресе қойдың жүні, оның жылы және төзімділігі тоқуға қолайлы болды. Сондай-ақ, жібек және зығыр жіптері де сәнді әрі көркем бұйымдар жасауға пайдаланылды. Кейбір аймақтарда түсті бояуларды өсімдік сығындыларынан алу дәстүрге айналған, бұл бұйымдарға ерекше тартымдылық пен мағына берді.

4. Қазақ кілемдерінің түрлері

Қазақ кілемдерінің байлығы олардың түрлерінің әртүрлілігімен ерекшеленеді. Мысалы, түкті кілемдер әлдеқайда көлемді және күрделі өрнекті, көбінесе өрмекші және терме деп бөлінеді. Түксіз кілемдердің қатарына алаша, палас және сырмақ жатады; олар жайықты және геометриялық өрнектерге толы. Әрбір түрдің өзіндік техникалық ерекшеліктері бар, бұл олардың қолданылу саласын және мәдениетін ашып көрсетеді.

5. Кілем тоқу процесінің негізгі кезеңдері

Кілем тоқудың негізі – дайындалған жіпті таңдау және оны арнайы құрылғыда өрнекпен тоқу. Алдымен сурет немесе өрнек қағазға түсіріледі, содан кейін әрбір түсті жіпті орынды етіп орналастыру басталады. Бұл еңбек жоғары шеберлік пен шыдамдылықты талап етеді. Соңында тоқылған кілем көркемдік және практикалық қасиеттеріне қарай тағайындалады.

6. Тоқыма өнерінің қазақ тұрмысындағы қолданылу үлесі

Көне заманнан бері, әсіресе 19 ғасырда, ауыл тұрғындарының күнделікті өмірі тоқыма бұйымдарына негізделген. Олар киіз үй ішін безендіріп, отбасылық жылыдық пен жайлылықты қамтамасыз етті. Кеңес дәуірінде бұл өнер маңыздылығын азайтқанымен, қазақ халқының рухани мұрасы ретінде сақталып қалды. Тарих көрсеткендей, тоқыма бұйымдары халықтың тұрмысы мен салт-дәстүрімен тығыз байланыста болды.

7. Кілем ою-өрнектерінің мағынасы

Қазақ кілемдерінің ою-өрнектері терең мағыналы символдардан құралған. Мысалы, кейбір өрнектер қорғанышты білдірсе, өзгелері табыстың немесе молшылықтың белгісі. Оларды үйрену арқылы біз ата-бабамыздың дүниетанымы мен өмірлік құндылықтарын түсіне аламыз. Бұл өрнектер әртүрлі аймақтық ерекшеліктерге сәйкес келеді және күрделі эмоциялық мазмұны бар.

8. Алаша: құрылымы мен ерекшеліктері

Алаша – қазақтың түксіз кілемдерінің бірі, жеңіл әрі берік болуы арқылы ерекшеленеді. Ол көбінесе жуан жіптерден тоқылады және бірегей өрнекпен безендірілген. Алашаның құрылымы оның функционалдығын арттырып, дала киіз үйінің ішкі көркін толықтырады. Бұл бұйым отбасының тарихы мен шебердің қолөнерін айқындайтын құнды жәдігер болып саналады.

9. Алаша тоқу тәсілдері

"Терме" әдісі – жіптерді жинақтап, бөлек бөлік ретінде өрнек жасауға бағытталған. Бұл күрделі техника өрнектің айқын болуын қамтамасыз етеді. "Өрнек" әдісі түстер мен жолақтарды үйлестіріп, біркелкі көрініс қалыптастырады. Әр отбасы алашаға өз таңбаларын енгізеді, бұл-тоқыма өнерінің даралығын арттырып, жеке тұлғаға тән бұйымға айналдырады.

10. Кілем мен алашаның салыстырмалы сипаттамалары

Кестеде екі түрдің техникалық және қолдану ерекшеліктері салыстырылған. Кілемнің өрнегі жиі күрделі әрі көлемді болса, алаша қарапайым әрі ерекше көркемдік шешіммен көзге түседі. Кілем ауыр және қалың болса, алаша жеңіл және берік. Екеуі де қазақ мәдениетіндегі қатысу мен пайдалану аясын кеңейтеді, яғни айырмашылықтарына қарамастан, ұлттық мәдени мұраны байытады.

11. Тоқыма өнерінің гендерлік ерекшелігі

Қазақ қоғамында тоқыма негізінен әйелдердің қолынан шыққан өнер болған. Бұл олардың шығармашылық қабілеті мен шыдамдылығын көрсетеді. Қыздар мен аналар бұл өнерді меңгеріп, отбасының тұрмысын қамтамасыз етумен қатар, ауылдағы еңбек бөлінісінде маңызды рөл атқарды. Осы себепті, тоқыма шеберлігі әйелдердің мәдени және әлеуметтік мәртебесін нығайтты.

12. Киіз үйдегі кілем мен алашаның маңызы

Киіз үйдің ішінде кілем мен алаша отбасылық жылылық пен жайлылық символы ретінде қызмет етті. Олар төсеніш, қабырға жақтаушы немесе бөлініс реттегіш ретінде қолданылып, кеңістікті эстетикалық жағынан безендірді. Сонымен қатар, бұл бұйымдар ұлттық киім, дәстүр мен салтқа сай мағыналар сақтайтын рухани нысан болды.

13. Кілем тоқу процесінің негізгі кезеңдері

Кілем тоқудың басты кезеңдері бастан аяқ осы өнердің күрделілігін көрсетеді: материал таңдау, жіпті дайындау, өрнек құрастыру, тоқыма процесі және соңғы өңдеу. Әр кезең мұқият әрі дәлдікпен өтіледі. Бұл дәстүрлі әдістер бабаларымыздан қалған мұра ретінде сақталып, қазіргі уақытта да өз маңызын жойған жоқ.

14. Қазақ кілемдерінің аймақтық ерекшеліктері

Кілемдердің аймақтық сипаттары олардың түстерінде, өрнектерінде және тоқыма тәсілдерінде көрініс табады. Оңтүстік Қазақстанның кілемдері ашық реңді, көп гүлді өрнекті болса, батыста геометриялық және орнаменттік кескіндер басым. Орталық пен Солтүстік жақта табиғи мотивтер мен жұмсақ түс үйлесімі танымал. Шығыста тоқу техникасы күрделі, өрнек кең және табиғатқа бай бейнеленген.

15. Танымал кілем мен алаша шеберлері

Қазақстанда тоқыма өнерінің ұлы шеберлері көп. Олар ұлттық салт-дәстүрді сақтап, жас ұрпаққа жеткізу ісінде үлкен үлес қосты. Әр шебердің өз ерекшелігі, стилі мен тәсілі бар. Тарихи тұрғыдан олар ұлттық мәдениетті жаңғыртып, тоқыма өнерінің дамуына серпін берді. Олардың еңбектері бүгінгі күнге дейін жоғары бағаға ие болып, көрмелер мен музейлерде сақталады.

16. Кілем мен алашаның әлеуметтік маңызы

Қазақ халқының ұлттық мәдениетінде кілем мен алаша ерекше орын алады. Кілем сыйлау – қазақтың еңселі дәстүрі ретінде мақтан тұтарлық құндылық болып, ол құрмет пен сыйластықты білдірудің маңызды белгісі болып табылады. Бұл дәстүр арқылы адамдар бір-біріне ізгі тілек айтады, қоғамдағы адамгершілік қатынастарды нығайтады. Сонымен қатар, алаша қыз жасауында міндетті бұйым болып саналып, отбасылық өмірге бейімделу мен дәстүрді жалғастыруды қамтамасыз етеді. Ол жаңа әулеттің тұтастығы мен жас отбасының мәдени тамырының берік екендігінің көрінісі. Сонымен бірге, тоқыма бұйымдары – кілем мен алаша — ұрпаққа берілетін отбасылық құндылық ретінде әлеуметтік және мәдени сабақтастықтың күшті нышаны болып табылады. Бұл өнер түрлері отбасының тарихын, халықтың тұрмыс-тіршілігін және ұлттық сананың сақталуын айқындайды.

17. Қазіргі заманғы тоқыма өнері

Қазіргі кезде қазақтың тоқыма өнері өзіндік жаңа стилі мен көркемдік формаларын дамытып келеді. Жас шеберлер дәстүрлі өрнектерді заманауи бояулар мен технологиялар арқылы жаңғыртып, ерекше туындылар туғызуда. Сол арқылы ұлттық мұраны сақтай отырып, халықаралық сахнада назар аударуға мүмкіндік туды. Сонымен бірге, тоқыма бұйымдарының жаңа түрлері – сәндік және практикалық мақсатта кеңінен орын алып, әйелдердің кәсіпкерлік саласында да маңызды орынға ие болды. Бұл өзгерістер қазақ халқының рухани және материалдық мәдениетінің дамуына жаңа серпін беруді қамтамасыз етеді.

18. Кілем және алаша өндірісінің дамуы

Қазақстанда кілем және алаша өндірісі тұрақты өсім көрсетіп келеді. Статистикаға сүйенсек, бұл өнер ауылдық және қала тұрғындарының сұранысына тәуелді. Ауылдық аймақтарда тоқыма бұйымдарының орны ерекше, өйткені олар жергілікті халықтың дәстүрлі тұрмыс тіршілігінің ажырамас бөлігі болып саналады. Сонымен қатар, өндіріс көлемінің ұлғаюы ұлттық мәдениетті сақтау мен дамытуға қосқан үлес ретінде бағаланады. Бұл саланың дамуы жаңа жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік беріп, елдің экономикалық және әлеуметтік тұрақтылығын нығайтады.

19. Мектеп бағдарламасындағы тоқыма өнері

Бүгінгі мектептердің білім беру бағдарламасында тоқыма өнері маңызды орын алады. ‘‘Технология’’ пәні аясында оқушыларға кілем және алаша тоқудың негіздері үйретіледі, бұл ұлттық мұраны танып-білуге өте тиімді. Сонымен қатар, ‘‘Бейнелеу өнері’’ сабақтарында өрнек жобалау мен түстер үйлесімі үйретіледі, бұл балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға көмектеседі. Осындай білім беру тәжірибесі жастардың еңбек және шығармашылық дағдыларын қалыптастырып, ұлттық дәстүрлерді жаңғыртуға үлесін қосады. Осылайша, мектеп орта білім арқылы балаларды ұлттық құндылықтарға тәрбиелеудегі маңызды міндетін атқарады.

20. Қолөнерді сақтау – болашаққа аманат

Тоқыма өнері – ұлттық рух пен мәдени мұраны сақтаудың маңызды құралы. Бұл байлық тек тарихи жәдігер ғана емес, ол болашақ ұрпаққа жеткізуге тиіс мәдени аманат. Түп тамыры терең тоқыма өнерін дамыту еліміздегі бірлікті нығайтып, мәдени іргетасты бекітуге көмектеседі. Сондықтан да, қоғамның әрбір өкілі және мемлекет бұл өнерді қолдау мен сақтауға өз үлесін қосуы қажет. Табиғат пен дәстүрден сыр шерткен қолөнердің дамуы – халқымыздың жарқын болашағының кепілі болып табылады.

Дереккөздер

А.Н. Көшербаев, "Қазақ халқының дәстүрлі өнері", Алматы, 2010.

С.Д. Тұрланов, "Тоқыма өнері: тарих және мәдениет", Нұр-Сұлтан, 2016.

Ермек Жақсыбеков, "Кілем және алаша: Қазақстанның ұлттық бұйымдары", Шымкент, 2018.

Ұлттық статистика бюросы, "Қазақстан халық санағы деректері 1897-1980 жылдар", 1985.

Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрлігі, "Қазақ этнографиясы", Алматы, 2017.

Қазақтың ұлттық мәдениеті тарихы: монография / А. Нұрғалиев. – Алматы, 2015.

Қазақстан Ұлттық статистика агенттігі. Тоқыма өнері туралы статистикалық мәліметтер. – Нұр-Сұлтан, 2021.

Тарихи және қазіргі заманғы қазақ қолөнері / Ә. Бектасов. – Алматы: Ғылым, 2019.

Білім беруде ұлттық құндылықтар: әдістемелік құрал / М. Сәрсенова. – Алматы, 2020.