Текст выступления:

Қазіргі деструктивті діни ұйымдар мен ағымдар
1. Қазіргі деструктивті діни ұйымдар мен ағымдар: негізгі анықтамалар мен өзекті мәселелер

Бүгінгі таңда деструктивті діни ұйымдар әлемдік қауіпсіздік пен қоғамдық тұрақтылыққа өзекті қатер ретінде қарастырылуда. Бұл термин әдетте жеке адамның сана-сезімін манипуляциялайтын, әлеуметтік байланыстарды үзіп, дәстүрлі құндылықтарға қарсы шығатын діни топтарды білдіреді. Осы тақырып аясында олардың анықтамаларына, құрылымдық ерекшеліктеріне және олардың себеп-салдарына тоқталамыз.

2. Деструктивті діни ұйымдардың тарихы мен негіздері

Деструктивті діни ағымдардың тарихы ежелгі секталарды құрудан басталады. Уақыт өте келе олардың эволюциясы әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайларға тәуелді болды. Әсіресе посткеңестік елдерде діни қайта жаңғыру қозғалыстары бұл ағымдардың кең таралуына жағдай жасады. Бұл кезеңде халықтың рухани сілкінісі мен дәстүрлі идеологиялардың әлсіреуі себебінен жаңа діни қозғалыстар пайда болды.

3. Деструктивті діни ұйымдардың негізгі белгілері

Деструктивті ұйымдардың белгісі ретінде алдымен жеке адамның санасына таңба басу механизмдерін атап өтуге болады, олар адамды өз еркімен шешім қабылдай алмайтын күйге жеткізеді. Сонымен қатар, мұндай ұйымдар қоғамның тұтастығын бұзып, дәстүрлі құндылықтарды қағидаларға қарсы әрекеттер арқылы ыдыратады. Иерархиялық басқару жүйесі орнап, құпиялы құрылымдардағы топтар мүшелерді сыртқы ақпараттан оқшаулап, олардың байланысын үзіп, оқшаулануды қалыпты жағдайға айналдырады. Бұл жағдайда агрессивті үндеулер кеңінен қолданып, діни ұғымдар арқылы заңсыз мақсаттар жасырын түрде жүзеге асады, қаржылық ағындар да осы мақсатта пайдаланылады.

4. Әлемдік деңгейдегі деструктивті діни ағымдардың таралуы

Деструктивті діни ағымдардың таралуы әлемнің әр бөлігіне әсер етіп отыр. Мысалы, Солтүстік Америкада радикалды топтар кейде қоғамдық тәртіпті бұзып, зорлық-зомбылық әрекеттерін жүргізеді. Еуропада мигранттық топтар арасында жаңа діни ағымдар пайда болып, олар кейде саяси тұрақтылыққа қатер төндіреді. Азия елдерінде этно-діни қақтығыстардың күшеюі діни топтардың экстремистік әрекеттерімен тығыз байланысты. Осы жағдайлар ғаламдық қауіпсіздік жүйесіне жаңа сынақтар әкелуде.

5. Қазақстандағы деструктивті ұйымдарға қатысты статистика (2010-2023)

Қазақстанда 2010 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде деструктивті діни ұйымдардың белсенділігі артқанын дәлелдейтін статистикалық деректер бар. Жастар арасында бұл топтардың ықпалының өсуі байқалады, әсіресе кейбір аймақтарда бұл үрдіс күрделеніп отыр. Мұндай жағдай қоғамда тұрақтылыққа қауіп деп бағалануда. Бұл деректер жастарға арналған ақпараттық және тәрбиелік бағдарламаларды кеңейту қажеттігін көрсетеді. Қазақстан прокуратурасының есептері негізінде алынған мәліметтер талдау барысында білім, құқық қорғау және қоғамдық ұйымдардың кешенді әрекеттерін қажет ететінін дәлелдейді.

6. Жастарға деструктивті ағымдардың ықпал ету құралдары

Деструктивті ағымдар жастарды өз жағына тарту үшін әртүрлі құралдарды пайдаланады. Алдымен, интернет пен әлеуметтік желілер кеңінен қолданылып, оңды немесе жалған діни ақпарат таратылады. Сонымен қатар, эмоционалды және психологиялық ықпал етудің түрлі әдістері арқылы жастардың сенімдері мен дүниетанымына әсер жасайды. Көркем әдебиет, видео және музыка секілді мәдени өнімдер де құрал ретінде пайдаланып, жас буынды идеологиялық тұрғыдан баулудан тайдырмайды. Бұл әртүрлі әдістердің үйлесімі жастардың діни сауаттылығына үлкен сынақ болып табылады.

7. Дәстүрлі діндер мен деструктивті ағымдардың салыстырмасы

Дәстүрлі діндер мен деструктивті ағымдардың арасында бірнеше маңызды айырмашылықтар бар. Дәстүрлі діни бағыттар ашықтық пен заңдылыққа негізделеді, қоғамдық нормаларды қолдайды. Ал деструктивті ағымдар, керісінше, көп жағдайда құпиялылыққа сүйеніп, заңды өресінен шығуы мүмкін. Олар қоғамның тұрақтылығына қауіп төндіріп, мүшелерін психологиялық тұрғыдан манипуляциялайды. Бұл кесте негізінде, деструктивті ағымдардың қоғамға деген зияны мен олардың ерекшеліктерін нақты көруге болады.

8. Деструктивті ұйымдардың қолданатын әдістері

Деструктивті ұйымдар өз билігін орнату үшін психологиялық қысым қолданады және топ ішіндегі лидерлерге культ қалыптастырады. Бұл мүшелердің тәуелділігін күшейтіп, олардың жеке пікірлерінен ада болуын қамтамасыз етеді. Жалған уәделер мен қорқыту арқылы топқа оқшаулану әдістері іске асады, соның ішінде жауынгерлік рухты көтеру мақсатында әртүрлі айла-тәсілдер қолданылады. Ақпаратты шектеу арқылы сыртқы әлемнен оқшаулау орын алады, бұл арқылы мүшелердің санасы бұрмаланып, тек топтың идеологиясын қабылдауына ықпал жасалады. Қаржылық және материалдық тәуелділіктің арқасында ұйымнан шығу қиындайды, бұл оның тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

9. Интернет пен әлеуметтік желілердегі деструктивті ағымдардың ықпалы

Интернет пен әлеуметтік желілер деструктивті ағымдардың таралуында шешуші рөл атқаруда. Әлеуметтік медиа платформалар арқылы жас буынға мақсатты насихат жүргізіледі, ешқандай шектеусіз ақпарат таралады. Сондай-ақ, онлайн форумдар мен чаттарда топтық оқшаулану механизмдері құрылып, мүшелердің байланысы күшейеді. Бұл жағдайда жалған діни түсініктер мен экстремистік идеялар кеңінен тарап, олардың шынайы діндерге деген сенімділігін төмендетеді.

10. Қазақстандағы деструктивті діни ұйымдарға қарсы заңнамалық шаралар

Қазақстанда деструктивті діни ұйымдарға қарсы бірқатар заңнамалық актілер қабылданды. 2010 жылы діни қызмет және діни бірлестіктер туралы заңнамалық база нығайтылды, оның аясында бақылау шаралары күшейтілді. 2014 жылы организм жетілдіріліп, экстремизммен күрес механизмдері енгізілді. 2018 жылы арнайы заңдар қабылданып, деструктивті ұйымдардың қызметін тоқтату мен олардың қаржылық ағындарын бақылау жолдары жетілдірілді. Қазіргі уақытта бұл бағыттағы заңнамалар реттелуде және қоғам қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін үнемі жетілдіріледі.

11. Діни сауаттылықтың маңызы және сын тұрғысынан ойлау дағдылары

Діни сауаттылық жастардың рухани дамуы мен ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Негізінен, ресми әрі мойындалған дереккөздерден діни білім алу сенімді құндылық негізін қалыптастырады және жалған ақпараттан сақтайды. Сонымен бірге, сын тұрғысынан ойлау қабілеті маңызды, өйткені ол жастарға діни идеяларды терең талдап, манипулятивті мәлімдемелерден аулақ болуға мүмкіндік береді. Осылайша, білім беру бағдарламалары тек қана ақпарат бермей, сондай-ақ деструктивті ағымдарға қарсы иммунитет қалыптастыруда тиімді құрал болуда.

12. Қазақстандағы деструктивті ұйымдардың ірі оқиғалары мен салдары

2011 жылы Ақтөбе қаласында радикалды топтардың қарулы шабуылы орын алды. Бұл оқиға қоғамда қауіпсіздікке сын болды және мемлекеттік деңгейде жедел шаралар қабылдауға себеп болды. Сонымен қатар, 2016 жылы Алматыда жүзеге асқан террористік акт бойынша арнайы қызметтер бірнеше ұйымдардың байланыстарын анықтады. Бұл іс құқық қорғау бұйымдарының тиімділігін арттырып, деструктивті топтардың әрекеттерін тоқтатуға мүмкіндік берді. Осы оқиғалар Қазақстанның діни қауіпсіздік саласындағы заңнамалық және бақылау жүйесінің маңыздылығын тағы бір рет дәлелдеді.

13. Деструктивті ағым мүшелеріне тән психологиялық ерекшеліктер

Зерттеулер көрсеткендей, деструктивті ұйымдарға қатысушылардың басым көпшілігі — 85 пайызға жуығы — жеке құндылықтарын ұйымның идеологиясымен алмастырады. Бұл дегеніміз, жаңа мүшелердің дүниетанымы өзгереді, олардың тәуелсіз ойлау қабілеті төмендеп, толық бағыну мен ұйымның талаптарын орындау бағытына өтеді. Мұндай психологиялық өзгерістер адамның рухани автономиясын жоғалтуына әкеліп соғады, ол өз кезегінде жеке тұлғаның өмірлік таңдауын күрделі түрде шектейді.

14. Оқушылардың діни сауаттылық деңгейі бойынша зерттеу (2022)

Қазақстандағы оқушылар арасында жүргізілген зерттеу деректері бойынша, жастардың көбісі интернетті діни ақпарат алу көзі ретінде пайдаланады. Дегенмен, олардың жартысынан көбі экстремистік идеяларды айқын ажырата алады, бұл оң көрсеткіш. Жалпы, бұл зерттеу діни сауаттылық пен ақпараттық қауіпсіздік арасындағы тығыз байланысты көрсетті. Сондықтан, білім беру саласында діни ақпаратты терең әрі сыншыл тұрғыдан қабылдауға үйрету арқылы жастардың радикалдануына бөгет қоюға болады.

15. Халықаралық ынтымақтастық және қауіпсіздік әріптестігі

Қазіргі заманғы деструктивті діни ағымдарға қарсы күресте халықаралық ынтымақтастық маңызды орын алады. БҰҰ мен ЕҚЫҰ аясында бірігіп жұмыс істейтін стратегиялар мен бағдарламалар жасақталып, тәжірибе алмасу жүзеге асырылуда. Сонымен қатар, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) арқылы Орталық Азия елдері арасында шекарааралық қауіпсіздік пен ақпараттық алмасу механизмдері жетілдірілуде. Трансшекаралық терроризмге қарсы халықаралық жобалар Қазақстанның құқық қорғау органдарын қолдау бағытында жүзеге асуда. Бұл ынтымақтастық мемлекеттік және халықаралық деңгейде тұрақтылықты нығайтуға сеп болады.

16. Деструктивті ұйымға тартылу кезеңдері

Бүгінгі сөзіміздің алғашқы бөлігінде біз деструктивті ұйымдарға тартылу процестерінің негізгі кезеңдерін қарастырамыз. Бұл процесс – әдетте бірнеше сатыдан тұратын күрделі механизм. Алдымен адам өміріндегі әлеуметтік немесе жеке қиындықтар, яғни психологиялық осалдықтар пайда болады. Кейін деструктивті ағымдардың өкілдері осы тұлғаның әлсіз тұстарын анықтап, оған назар аударады. Бұдан әрі олар сенім орнатып, ерекше топтың бір бөлігі ретінде қабылдануын қамтамасыз етеді. Бұл кезеңде индивидтің жеке санасы мен дүниетанымы қайта калибрленеді, оған жаңа идеялар енгізіледі. Соңғы сатыда, адамның толыққанды ықпал ету объектісіне айналуы байқалады, ол өз еркімен немесе белгілі бір манипуляция арқылы деструктивті іс-әрекеттерге белсенді қатысады.

Мұндай кезеңдік реттеу көптеген зерттеушілердің де назарын аударған. Мысалы, әлеуметтік психологтар бұл жағдайды «жарамсыз әлеуметтік байланыстар» теориясымен түсіндіреді, мұнда жеке тұлға қоғамдағы қауіпсіздік пен қолдау іздеді, алайда зиянды топтарға жол табады. Осылайша, деструктивті ұйымдарға тартылудың кезеңдері саналы түрдегі психологиялық және әлеуметтік деп саналады, және алдын алу шаралары әр кезеңге бағытталған болуы тиіс.

17. Деструктивті діни ағымдардан қорғанудың негізгі жолдары

Қоғамымыздағы деструктивті діни ағымдармен күресте тиімді әдістер мектеп және мемлекеттік деңгейде қалыптасуда. Біріншіден, арнайы мемлекеттік бағдарламалар мен мектеп курстары жастардың діни сауаттылығын арттыруға бағытталған. Бұл білім беру шаралары арқылы олар радикалды немесе қате мағыналы діни идеялардан сақтандырылады, сенімді дереккөздерге сүйену дағдылары қалыптасады. Екіншіден, ата-аналар мен ұстаздардың белсенді және саналы үлесі аса маңызды. Олардың қолдауымен жастарда өзіндік сенімділік пайда болып, зиянды ақпараттарға төтеп беру қабілеті күшейеді. Үшіншіден, интернет қауіпсіздігі бойынша өткізілетін ақпараттық және алдын алу науқандары радикалданудың алдын алуда маңызды фактор болып табылады. Заманауи ақпараттық технологиялардың өркендеуімен деструктивті идеялар да кең таралып жатқандықтан, саналы түрде ақпарат тасымалдауды және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету – бүгінгі күннің басты міндеті.

18. Қазақстан Республикасындағы діни ұйымдармен мемлекеттік жұмыс тәжірибесі

Қазақстанда діни ұйымдармен мемлекет арасындағы қарым-қатынас ұзақ мерзімді және жүйелі түрде дамып келеді. Бір маңызды іс-шара ретінде мемлекеттік орган өкілдерінің діни конфессиялармен диалогтық кездесулері аталады. Мысалы, 2015 жылы өткен республикалық форумда әртүрлі конфессиялардың лидерлері ынтымақ пен түсіністікті нығайту туралы өзара келісімге келді. Бұл тәжірибе қоғамдағы діни төзімділікті арттыруға мүмкіндік берді.

Сонымен қатар, мемлекеттік құрылымдар діни білім беру саласына мониторинг жүргізіп, оның заңға сәйкес жүргізілуін қадағалайды. Бұл шаралар қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталған тиімді модель болғандықтан, отандық қауіпсіздік жүйесінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады.

19. Жастарға арналған ақпараттық және консультациялық ресурстар

Жастардың ақпараттық кеңістікте ең дұрыс әрі сенімді дереккөздерді пайдалануына қолдау білдіретін бірнеше негізгі ресурстар бар. Біріншіден, арнайы сайттар мен онлайн платформаларда деструктивті діни ағымдарға қарсы бағытталған материалдар мен кеңес қызметтері ұсынылады. Бұл ресурстар заманауи технологиялар арқылы ең кең аудиторияға қолжетімді.

Екіншіден, қоғамдық ұйымдар мен волонтерлік топтар ретінде консультациялық қызметтер азаматтардың сұрақтарына жауап беріп, ақпараттық қолдау көрсетеді. Мысалы, қауіпсіздік және діни сауаттылық орталықтары арқылы жастар өз мәселелерін ашық талқылап, көмек ала алады.

Үшіншіден, білім беру мекемелерінде арнайы психологтар мен әлеуметтік педагогтармен жұмыс жүргізіледі, олар жастарды ақпараттық қауіпсіздік пен зиянды ағымдардың ықпалы туралы хабардар етеді. Барлық осы ресурстар жастардың жеке дамуы мен қауіпсіздігіне бағытталған кешенді жұмыстар кешенін құрайды.

20. Қауіпсіздіктің беріктігі – бірлікте

Шынында, деструктивті діни ағымдарға қарсы тұру жолында қоғам мен мемлекеттің өзара ынтымақтастығы шешуші рөл атқарады. Бұл бірлестік жастардың рухани және интеллектуалды дамуына жағдай жасап, олардың сенімді әрі сындарлы ойлау қабілеттерін қалыптастыруға ықпал етеді. Болашақ ұрпақтың деструктивті идеяларға қарсы тұруға қабілетті болуы – еліміздің тұрақтылығы мен қауіпсіздігінің кепілі. Сондықтан біз барлық бағыттағы күш-жігерімізді біріктіріп, ортақ мақсатқа қарай адымдауымыз қажет.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясы, 2021 жыл — деструктивті ағымдарға қатысушылардың психологиялық зерттеулері.

Қазақстан прокуратурасы, 2023 жыл — деструктивті ұйымдарға қатысты статистикалық мәліметтер.

Қазақстанның дінтану институты, 2023 жыл — дәстүрлі діндер мен деструктивті ағымдардың салыстырмалы талдауы.

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі, 2022 жыл — оқушылардың діни сауаттылық деңгейі бойынша зерттеу нәтижелері.

Қазақстан Республикасының ішкі істер министрлігі, 2010-2023 жылдар — деструктивті діни ұйымдарға қарсы заңнамалық шаралар негіздері.

Аманжолов, Ғ.Р. Деструктивті діни ағымдардың даму психологиясы мен алдын алу жолдары. – Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2019.

Қабылбекова, Д.Ж. Қазақстандағы діни ұйымдар мен мемлекет: тарихи және құқықтық аспектілер. – Нұр-Сұлтан: Әділет, 2021.

Тұрсынов, Е.М. Интернет қауіпсіздігі және жастардың радикалдануы профилактикасы. – Шымкент: Ғылым, 2020.

Республикасының Діни басқармасы. Мемлекеттік және діни құрылымдар арасындағы ынтымақтастық хаттамалары. – Алматы, 2018.