Текст выступления:

Қоғамның әлеуметтік құрылымдарының тарихи формалары
1. Қоғамның әлеуметтік құрылымдарының тарихи формаларына кешенді шолу

Әлеуметтік құрылымдардың алғашқы қауымнан постиндустриалдық қоғамға дейінгі даму жолын қарастыру – қоғамның тарихи дамуын түсінуде негіз болады. Бұл зерттеуде әлеуметтік топтар мен олардың арақатынастары қалай қалыптасып, өзгергені терең сараланады. Әлеуметтік құрылымның негізі адамзат тарихындағы ең алғашқы кезеңдерден басталатынын ұғыну маңызды, себебі осы формада адамдардың бір-бірімен байланысы мен өмір сүруі реттелген.

2. Әлеуметтік құрылым: теориялық және тарихи негіздер

Әлеуметтік құрылым дегеніміз – қоғамдағы түрлі топтардың өзара қарым-қатынасы мен орналасу жүйесі. Әлеуметтанудың негізін қалаушылар: ОҢ Конт, К. Маркс, Э. Дюркгейм, М. Вебер қоғамның әлеуметтік құрылымын жан-жақты талдады. Олар бұл ұғымды зерттеу арқылы қоғамның ішкі механизмдері мен әлеуметтік өзгерістерді түсінудің жолдарын анықтады. Осындай зерттеулер қазіргі әлеуметтанудың фундаментальдық зерттеу объектісіне айналды.

3. Алғашқы қауымдық қоғамдағы әлеуметтік құрылым ерекшеліктері

Алғашқы қауымдық қоғам қарапайым әлеуметтік құрылымға ие болған, онда ұжымдық еңбек басым болды және барлық ресурстар мен міндеттер тең бөлінді. Қоғамның құрылымы көбінесе ру-тайпаға негізделіп, ақсақалдардың беделі ерекше орын алды, себебі маңызды шешімдер ұжымдық түрде қабылданды. Бұл кезеңде жинаушы-аңшы шаруашылығы кәсіби бөліністі қажет етпеді, жеке меншік ұғымы әлі дамымағандықтан, әлеуметтік стратификация байқалмайды.

4. Әлеуметтік стратификация деңгейлерінің тарихи динамикасы

Әлеуметтік стратификацияның деңгейі тарихи кезеңдерде күрделене түсті. Басқа кезеңдерде стратификацияның көрінуі мен ашықтығы төмен болғанымен, индустрияландыру кезеңінен кейін әлеуметтік жіктелу айқындады. Қоғамның дамуы түрлі маманданған топтардың пайда болуына себеп болып, стратификация динамикасын арттырды. Ерте кезеңдердегі әлеуметтік құрылымдар жабық әрі төмен стратификацияға ие болса, бүгінгі постиндустриалдық қоғам маманданған әртүрлі әлеуметтік топтардан құралған.

5. Құл иеленушілік қоғамдағы әлеуметтік жіктелу

Құл иеленушілік қоғамда үш негізгі әлеуметтік топ анықталды: құл иеленушілер, еркін азаматтар және құлдар. Әр топтың құқықтары, міндеттері мен мәртебесі құқықтық және әлеуметтік тұрғыда нақты бөлінген. Құлдар қоғамдық өмірде толыққанды құқыққа ие болмай, меншік ретінде қарастырылды. Еркін азаматтарға экономикалық және қорғаныс құқықтары берілсе, құлдық еңбек өндіріс пен саяси құрылымның негізіне айналды.

6. Феодалдық қоғамның әлеуметтік таптары

Феодалдық қоғамдағы негізгі әлеуметтік таптардың құқықтары, міндеттері мен мәртебелері арасындағы айырмашылықтар айқын көрінді. Феодалдық құрылымда әлеуметтік мобильділік төмен болды, бұл топтар арасындағы қатынастарды қатты шектеді. Аристократиялық дворяндар кең құқықтарға ие болса, шаруалар мен қызметшілер тек міндеттерін орындау арқылы өмір сүрді. Бұл жүйе қоғамдағы таптық бөліністі әлеуметтік қатынастардың негізгі заңы ретінде бекітті.

7. Ортағасырлық сословиелік құрылым

Ортағасырлық кезеңде қоғам үш негізгі сословиеға бөлінді: рухандар, дворяндар және қала халқы. Әр сословие өзінің құқықтары мен міндеттерін қатаң сақтады, әрі бір-бірімен әлеуметтік қарым-қатынастарды реттеді. Рухандар діни билікті, дворяндар әскери және саяси билікті ұстады, ал қала халқы сауда және қолөнермен айналысты. Бұл жүйе әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етті, бірақ мобильділік шектелді.

8. Индустрияландыру және жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуы

XIX ғасырдың индустрияландыруы еңбек нарығын түбегейлі өзгертіп, жұмысшы табын, буржуазияны және қалалық орта тапты қалыптастырды. Фабрикалардың жаппай дамуы кәсіптердің мамандануы мен урбанизацияның жедел жүруіне әсер етті. Бұл жаңа әлеуметтік құрылымдар тарихи стратификацияның күрделенуіне және әлеуметтік мобильділіктің кеңеюіне мүмкіндік берді.

9. Индустриялық қоғамдағы әлеуметтік топтар және олардың ерекшеліктері

Индустриялық қоғамда табыс деңгейі, білім және өмірлік жағдайлар әлеуметтік топтардың негізгі айырмашылықтары болды. Әлеуметтік стратификация негізінен осы сипаттамаларға негізделді. Жоғары білім мен экономикалық мүмкінікке ие топтар басым позицияны иемденсе, жұмысшы тап төменгі деңгейде қалды. Бұл кезеңде әлеуметтік теңсіздік айқын көрінді, және әлеуметтік мобильділік көбіне білімге тәуелді болды.

10. Постиндустриялық қоғамдағы әлеуметтік құрылымның трансформациясы

Постиндустриялық қоғамда әлеуметтік құрылым маманданған, ақпарат пен білімге негізделген жаңа формаға жетті. Көпсалалы кәсіби топтар пайда болып, әлеуметтік стратификация көпөлшемді сипатқа ие болды. Бұл қоғамда жастардың әлеуметтенуі мен әлеуметтік мобильділігі ақпараттық технологиялар арқылы айтарлықтай артты. Сонымен қатар, әлеуметтік теңсіздікті азайтуға бағытталған жаңа стратегиялар қалыптасуда.

11. Әлеуметтік топтардың қалыптасу және даму процестері

Әлеуметтік топтардың құрылуы бірнеше факторлардың өзара әрекеттесуінен пайда болды. Бұл – экономикалық, мәдени және саяси әсерлердің жиынтығы. Әлеуметтік қатынастардың дамуы қоғамдағы топтардың өзара тәуелділігін арттырады, ал стратификация құрылымының өзгеруі әлеуметтік мобильділіктің негізі болып табылады. Мұндай процестер әлеуметтік құрылымның тұрақтылығы мен өзгеруін анықтайды.

12. Әлеуметтік мобильділік: тарихи дамудың маңызды аспектілері

Әлеуметтік мобильділік – бұл жеке адамның немесе топтың әлеуметтік сатыдан жоғары немесе төмен көшуі. Тік мобильділік арқылы адамның статусы өзгере алады, ал көлденең мобильділік бір деңгейде орын ауыстыруды білдіреді. Ашық қоғамдарда білім мен экономикалық ресурстар әлеуметтік көтерілуге мүмкіндік береді, бұл қоғамдағы теңдікті арттырады. Сонымен қатар, заңнамалық реформалар әлеуметтік өзгерісті жеделдетеді, индустрияландыру мен білімнің кең қолжетімділігі бұл үрдісті күшейтті.

13. Қазақстандағы әлеуметтік құрылымның өзгеру динамикасы (1991-2020)

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросының деректеріне сәйкес, 1991 жылдан 2020 жылға дейін урбанизация қарқыны артса да, кәсіби құрамның құрылымында елеулі өзгерістер байқалды. Білім деңгейінің жоғарылауы және қала халқының көбеюі әлеуметтік құрылымның күрделенуіне және әлеуметтік мобильділіктің өсуіне ықпал етті. Бұл үрдістер экономикалық және әлеуметтік саясатқа айтарлықтай әсер етті.

14. Әлеуметтік стратификация теориялары: Маркс пен Вебердің көзқарастары

Карл Марксқа сәйкес, өндіріс құралдарының меншігі мен таптар арасыдағы күрес қоғамның әлеуметтік құрылымын анықтайды. Әлеуметтік стратификация негізінен таптық қарама-қайшылық арқылы қарастырылады. Ал Макс Вебер стратификацияны байлық, мәртебе және билік өлшемдері арқылы көпаспектілі түрде қарастырды. Олардың теориялары қоғамды талдауда әртүрлі, бірақ бір-бірін толықтыратын тәсілдер ұсынады.

15. Заманауи қоғамдағы стратификация көріністері мен жастардың орны

Қазіргі қоғамда стратификация негізінен білім мен мамандықтарға байланысты болады, бұл жастарға жаңа мүмкіндіктер ашады. Алайда қала мен ауыл арасындағы цифрлық қолжетімділік пен білім деңгейіндегі айырмашылықтар жастардың әлеуметтену процесін шектейді. Осыған байланысты білім беру және әлеуметтік саясаттың рөлі өте маңызды болып отыр.

16. Қазіргі Қазақстандағы жастар арасындағы әлеуметтік мобильділік көрсеткіштері

Құрметті тыңдармандар, қазір біз жастар арасындағы әлеуметтік мобильділік тенденцияларына назар аударамыз. 2010-2020 жылдар аралығында білім алу және жұмысқа орналасу деңгейінің айтарлықтай өсуі байқалады. Бұл – жастардың әлеуметтік жағдайын жақсартудағы маңызды көрсеткіш. Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросының дерегі бойынша, білім мен еңбек нарығында жастардың белсенділігі артып, бұл олардың әлеуметтік мәртебесін көтеруге мүмкіндік берген. Осындай динамика жастардың әлеуметтік мобильділігінің едәуір артқанын көрсетеді. Бұл үрдіс кең ауқымды әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге сәйкес келеді және болашақта қоғамның дамуына жаңа перспективалар ашады.

17. Жан-жақты әлеуметтік стратификация себептері

Әлеуметтік стратификацияның түрлі себептері бар, олардың ішіндегі ең басты үш факторды атап өтеміз. Біріншіден, экономикалық фактор маңызды рөл атқарады: капитал мен меншікке қол жеткізу қоғамдағы топтардың бөлінуін айқындайды. Бұл мәселе экономикалық теңсіздіктің түбіріне жатады және әлеуметтік әділеттілікті қалыптастыруда үлкен қиындықтар туғызады.

Екіншіден, мәдени-рухани құндылықтар мен дәстүрлер адамдардың әртүрлі әлеуметтік топтарға бөлінуіне, олардың мінез-құлқы мен өзара әрекетіне әсер етеді. Мысалы, ұлттық дәстүрлер мен салт-дәстүрлер жастардың топқа бірігуіне себеп болады, кейде бұл ерекшеліктер әлеуметтік бөлінушілікке әкеледі.

Үшіншіден, этникалық құрам мен ұлттық ерекшеліктер адамдарды әртүрлі топтарға бөлуде маңызды фактор саналады. Бұл топтар арасындағы қатынастар кейде интеграцияға, ал кейде керісінше – бөлінушілікке себеп болады.

Сондай-ақ, аймақтық факторлар, нақты айтқанда орталық пен периферия арасындағы айырмашылықтар, әлеуметтік стратификацияны күшейтеді. Аймақтар арасындағы экономикалық және мәдени айырмашылықтар адам өмірінің түрлі салаларына әсер етеді.

18. Трансформация дәуіріндегі әлеуметтік құрылымның жаңа сын-тегеуріндері

Қоғамның трансформациялық кезеңінде әлеуметтік құрылымның алдында жаңа сынақтар мен қиындықтар пайда болды. Алдымен, жылдам индустрияландыру мен технологиялық даму әлеуметтік құрылымның кейбір дәстүрлі элементтерін жылдам өзгертіп, кейбір топтар үшін адаптацияны қиындатты.

Содан кейін, жаһандану үрдісі ұлттық және этникалық топтар арасындағы қарым-қатынасты одан әрі күрделендіріп, әлеуметтік интеграция мәселелеріне жаңа көзқарастарды қажет етті.

Сонымен қатар, білім беру мен еңбек нарығындағы өзгерістер жастардың әлеуметтену тәсілдеріне әсер етті, бұл жаңа әлеуметтік мобильділік пен стратификацияның формаларын туғызды.

Осы әлеуметтік өзгерістерді түсіну және олардың ықпалын басқару қоғамның тұрақтылығы мен дамуы үшін маңызды.

19. Қоғамдық келісім мен әлеуметтік тұрақтылықтың тетіктері

Қоғамдағы тұрақтылықтың және келісімнің негізгі негізі – әлеуметтік әділеттілік пен тең мүмкіндіктердің қамтамасыз етілуі. Бұл қағидалар әр азаматқа, әсіресе жастарға, әділ жағдайлар жасау арқылы қоғамның тұрақтылығы мен дамуына ықпал етеді.

Білім беру жүйесі мен әділ заңнаманың дамуымен әлеуметтік құрылымдардың теңгерімді дамуына қол жеткізуге болады. Бұл механизмдер әлеуметтік шиеленістің алдын алады және қоғамдағы әртүрлі топтар арасындағы диалогты дамытады.

Елдің ұлттық дәстүрлері мен азаматтық қоғам институттары қоғамдық келісімнің маңызды құралдары болып саналады. Олар арқылы халықтың ұлттық бірлігі мен бір-біріне деген сыйластығы нығаяды, осылайша әлеуметтік тұрақтылық қамтамасыз етіледі.

20. Әлеуметтік құрылым эволюциясының маңызы мен XXI ғасыр болашағы

Әлеуметтік құрылымның тарихи дамуы адамзат өркениетінің негізін қалады. Оның эволюциясы білім мен әділеттілік тәрізді құндылықтардың үстемдігін қамтамасыз етті. Алдағы XXI ғасырда осы құндылықтар қоғамның әрі қарай дамуының басты факторлары болады. Қазақстанның әлеуметтік құрылымы да осы заманғы талаптарға сай өзгеріске ұшырай отырып, жастардың әлеуетін толық ашу арқылы ортақ болашақтың қалыптасуына ұмтылады. Бұл – ұлт пен қоғамның тұрақты, табысты дамуының негізі.

Дереккөздер

Демидов М.И. Социология: учебник. — М.: Юрайт, 2020.

Иванов В.В. История социологических учений. — СПб.: Питер, 2019.

Карл Маркс. Капитал. — М.: Госиздат, 1934.

Макс Вебер. Экономика и общество. — М.: Наука, 2001.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы. Әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштер, 2021.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы. 2020. "Жастар арасындағы әлеуметтік мобильділік және еңбек нарығы".

Ахметова, Г. Ж., "Қазақстанның әлеуметтік стратификациясы: теория және практика", Алматы, 2018.

Сабитов, Ә.Қ., "Трансформация дәуіріндегі қоғамдық құрылым", Қазақстан Респубикасы Білім министрлігі, 2019.

Нұрбеков, М.С., "Қоғамдық келісім және әлеуметтік тұрақтылықтың заманауи тетіктері", Астана, 2021.