Текст выступления:

Террорлық қауіп-қатер кезіндегі тұрғындардың қауіпсіздігі
1. Террорлық қауіп-қатер және халықтың қауіпсіздігі: негізгі мәселелер

Терроризмнің қазіргі күндегі қауіптілігі адамзат қоғамы алдында ерекше сын-қатерлер туғызуда. Оның таралуы мен күрделі сипаты ғаламдық деңгейде қоғамдардың дамуына және азаматтардың тыныштығына қатты әсер етеді. Әсіресе, адамның өзін-өзі қорғау қабілетін арттыру және террористік қауіптерге қарсы тиімді шараларды ұйымдастыру қазіргі заманның басым міндеттерінің қатарында.

2. Терроризмнің мәні мен себептері

Терроризм – бұл қоғамның бейбіт өмірін бұзатын, үрей мен дүрбелең туғызатын зорлық-зомбылық әрекеттерінің жиынтығы. ХХІ ғасырда бұл құбылыстың дамуына діни сенімдер, этникалық бөліністер және саяси қайшылықтар айтарлықтай ықпал етуде. Сонымен қатар, әлеуметтік әділетсіздік пен радикалды идеологияның өршуі террористік актілердің жиілеуіне себеп болып отыр. Бұл жағдайлар қоғамның тұрақтылығы мен қауіпсіздігіне айтарлықтай қауіп төндіреді.

3. Террорлық шабуылдардың негізгі түрлері

Террорлық шабуылдар әртүрлі формада жүзеге асады, оның ішінде бомба жарылыстары, ату оқиғалары, кепілге алу және кибершабуылдар бар. Әрбір түрі қоғамға және оның қауіпсіздік құрылымдарына ерекше сын-қатерлер ұсынады. Мысалы, бомба жарылыстары көп адамды құртып, үлкен айырылғылықтар туғызса, кибершабуылдар қазіргі технологиялық инфрақұрылымдарға және ақпараттық жүйелерге зиян келтіреді. Бұл шабуылдардың түрлерін толық түсіну терроризмге қарсы тиімді стратегиялар құруға көмектеседі.

4. Терроризмнің географиясы мен негізгі эпицентрлері

Терроризмнің ең қауіпті ошақтары – Таяу Шығыс, Солтүстік Африка мен Орталық Азия, сондай-ақ кейбір Еуропа елдері. Мысалы, Сириядағы азаматтық соғыс және Ирактағы дағдарыс террористік топтардың белсенділігін арттырды. Сонымен бірге, саудалық араб елдері мен кейбір оңтүстік-шығыс Азия елдері де бұл проблеманың маңызды географиялық нүктелері болып саналады. Әрбір аймақтың өз ерекшеліктері мен қауіптері бар, оларды түсініп, нақты шаралар қабылдау өте маңызды.

5. Қазақстандағы террористік қауіптің даму кезеңдері

Қазақстанда террористік қауіп кезең-кезеңімен дамып келе жатыр. 1990-2000 жылдары ел тәуелсіздік алғаннан кейінгі қарбалас кезеңде экстремистік идеялар тарала бастады. 2005 жылы қауіптің өсуі байқалды, бұл уақытта кейбір радикалды топтар әрекет етті. 2010-жылдан бастап Қазақстан үкіметі террористік әрекеттердің алдын алу бойынша кешенді шаралар қабылдап, қауіпсіздік жүйесін күшейтті. Қазіргі уақытта бұл қауіпті төмендету және алдын алу жұмыстары үздіксіз жүргізілуде.

6. Терроризм құрбандары мен олардың тағдыры

Террористік актілерден зардап шеккен адамдардың өмірі қайғылы өзгерістерге ұшырайды. Мысалы, отбасылардың көпшілігі жақындарын жоғалтып, денсаулықтары зардап шегеді. Қоғамда қорқыныш пен сенімсіздік пайда болады, бұл әрқайсысының психологиялық жағдайына әсер етеді. Кейбір құрбандар толық қалпына келуге тырысады, ал басқалары өмір бойы әлеуметтік қолдауды қажет етеді. Бұл тұрғыдан қоғам мен мемлекеттердің бірігіп, олардың тағдырларын жақсарту мақсатында қызмет жасау маңызды.

7. Халықаралық терроризмге қарсы ұйымдардың ынтымақтастығы

БҰҰ және басқа халықаралық ұйымдар терроризмге қарсы күресте белсенді ақпарат алмасу мен бірлескен операцияларды жүзеге асырады. Мемлекеттер арасында шекараны бақылау және құқықтық үйлестіру бағыттары бойынша көпшілік келісімдер қабылданған. Сонымен қатар, террористік ұйымдардың қаржыландыру көздерін тоқтату және оларға санкциялар салу іс-шаралары кеңінен қолданылады. Мұның барлығы әлемдік тұрақтылықты сақтау және халықтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету жолындағы бірлескен мақсатты көрсетеді.

8. Терроризм құрбандарының динамикасы (2010–2023)

2014 жылы террористік шабуылдардан болған құрбандар саны ең жоғары шегіне жеткенін көрсеткен деректер бар. Осыдан кейін құрбандар саны біртіндеп төмендей бастады, бұл терроризмге қарсы қабылданған шаралардың оң әсерінің айғағы. Бірақ, қауіптің толығымен жойылғаны емес, әлі қауіпті жағдай бар екенін есте ұстау қажет. Сондықтан бұл мәселеге ерекше көңіл бөлуді жалғастыру қажет.

9. Терроризмнің түпкі себептері

Терроризмнің пайда болуының негізінде саяси және әлеуметтік әділетсіздік жатыр, бұл қоғамдағы наразылықты күшейтіп, радикалды топтардың әрекетін нығайтады. Экономикалық қиындықтар мен жұмыссыздық жастардың экстремизмге қарсыласуын қиындатады, оларды радикалды идеяларға тартуы мүмкін. Сонымен қатар, ақпаратық аздық пен білім деңгейінің төмендігі жалған идеологиялардың таралуына алып келеді, бұл жастарды оңай ықпал етуге мүмкіндік туғызады. Осы себептерді кешенді түрде шешу – терроризммен күрестің негізі.

10. Террорлық шабуыл кезіндегі алғашқы әрекеттер

Құтқарушылар мен құқық қорғау органдарының нұсқауларын мұқият орындау – өмір сақтау үшін шешуші қадам. Эвакуация жолдарын пайдаланып, қауіпсіз жерге тез және тәртіппен шығу маңызды. Қауіпсіз жерде байланыс құралдарын тиімді қолдану, есіктер мен терезелерді мықтап жабу, тыныштық сақтау оқиғадан зардап шекпес үшін аса қажет. Сонымен бірге, жарақат алғандарға шұғыл медициналық көмек көрсету міндеті де бар, бұл көптеген адамның өмірін сақтайды.

11. Қауіпсіздік ережелері мен нұсқаулықтар

Қоғамдық орындарда әрдайым қырағылық таныту, белгісіз заттарға ерекше мән беру және күдікті әрекеттерді құқық қорғау органдарына дереу хабарлау аса маңызды. Сонымен қатар, әлеуметтік желілерде тексерілмеген ақпаратты таратуға болмайды, себебі ол қауесет пен дүрбелеңді тудырады. Мемлекеттік қауіпсіздік нұсқаулықтарын зерделеу және күнделікті өмірде қолдану азаматтардың қауіпсіздігін арттырады. Ақпарат алмасудағы сақтық пен дәлдік қоғамдық тыныштықты сақтау мен қауіпсіздікті қамтамасыз етуге ықпал етеді.

12. Төтенше жағдайда қажет жабдықтар тізімі

Бұл тізім төтенше жағдайларда жинақтауға арналған ең негізгі заттар мен құралдарды қамтиды. Оның ішінде су, тағам, алғашқы көмек құралдары, жарық көздері мен зарядтағыштар бар. Әрбір заттың өмір сүруге және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге ерекше маңызы бар. Толық қамтылған жабдық адамға төтенше жағдайларда тұрақты тіршілік етуіне және түрлі қауіп-қатерлерден қорғануына мүмкіндік береді.

13. Психологиялық тұрақтылық және қолдау

Террористік шабуылдан кейінгі күйзеліс белгілері ұйқының бұзылуы, қорқыныш пен үрейдің пайда болуы арқылы көрінеді, бұл психикалық денсаулыққа кері әсерін тигізіп, адамның әлеуметтік белсенділігін төмендетеді. Сондықтан психолог мамандар мен қолдау топтарының көмегі аса қажет. Мектептер мен қоғам тарапынан ашық диалог пен психологиялық қолдау көрсету зардап шеккендердің қайта қалыпқа келуін жеңілдетеді және олардың өмір сапасын жақсартады.

14. Тарихи мысал: Мәскеу метросындағы теракт (2010)

2010 жылы Мәскеу метросында орын алған теракт салдарынан 40 адам қаза тауып, 80-ге жуық жәбірленуші тіркелді. Бұл оқиға терроризмнің кең ауқымдағы қауіптілігін және оның қоғамға тигізетін ауыр зардаптарын айқын көрсетті. Көптеген отбасыларға қайғы-қасірет алып келген бұл жағдай әлемге терроризмнің алдын алу қажеттігін ескертіп, қауіпсіздік шараларын күшейтуге түрткі болды.

15. Қоғамдық орындардағы бақылау жүйелері

Қоғамдық орындарда орнатылған бақылау жүйелері терроризмді алдын алуда маңызды рөл атқарады. Мысалы, бейнебақылау камералары қылмыс орындарын тіркеп, құқық қорғау органдарына дер кезінде әрекет етуге мүмкіндік береді. Қауіпсіздік жүйелерінің дамуы мен жаңаруы қоғамдық орындарда қауіпсіздікті күшейтіп, азаматтардың сенімін арттырады. Бұл технологиялардың тиімді қолданылуы еліміздің қауіпсіздік саласындағы жетістіктерін көрсетеді.

16. Жастардың терроризмге қарсы көзқарасы

2019 жылы Қазақстан Жас ғалымдар қауымдастығы жүргізген зерттеу нәтижелері жастардың терроризмге қатысты көзқарасын айқын көрсетеді. Бұл дереккөздің маңызды нәтижесі — жастардың басым көпшілігі терроризмге қарсы тұруды қолдап, еліміздің болашағын қауіпсіз етуге деген зор ықыласын білдіреді. Бұл ұстаным әлеуметтік тұрақтылық пен қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруда жастардың әлеуетін айқындатады. Ел тарихында радикализацияның алдын алу маңызды мәселе болған, және бүгінде жастардың белсенділігі осы қатерге төтеп беруде шешуші факторға айналып отыр. Қоғамдағы теріс идеологиялардың таралуына қарсы тұрудың басты ресурсы — білім мен ақпараттық мәдениеттің өсуі.

17. Білім беру және ақпараттық қауіпсіздік

Ұлттық қауіпсіздік саласындағы маңызды бағыттардың бірі — жастарды терроризмнің алдын алу бойынша оқыту. Мектептер мен жоғары оқу орындарында өткізілетін арнайы тренингтер арқылы студенттер қауіпті белгілерді танып, алдын алу шараларын меңгереді. Бұл шаралар жастардың санасына ықпал етіп, олардың радикал идеяларға сену ықтималдығын төмендетеді. Сонымен қатар, масс-медиа құралдары арқылы ақпараттық-түсіндіру жұмыстары белсенді жүргізіліп, жалған идеологиялардың таралуына қарсы күрес күшейтілуде. Цифрлық технологиялардың дамуы интернет қолданушыларды ақпаратты сыни тұрғыда талдауға шақырады. Осы білім беру бағыты радикалданудың алдын алуға ғана емес, сонымен қатар жастардың өз қауіпсіздігін қамтамасыз етуге де септігін тигізеді.

18. Террорлық шабуыл кезіндегі іс-әрекет алгоритмі

Террорлық шабуылдар кезіндегі тиімді әрекет ету алгоритмін білу — жалпы қауіпсіздіктің маңызды бөлімі. Бұл алгоритм бірнеше нақты кезеңдерден тұрады, олар оқиға орын алған сәттен бастап зардап шеккендерге көмек көрсетуді, құқық қорғау органдарына хабарлауды, қауіпсіз аймаққа эвакуациялауды және тергеу жұмыстарына дайындалуды қамтиды. Мұндай жүйелі тәсіл бізге оқиғаларға жылдам әрі сәтті жауап беруге мүмкіндік береді, адамдардың өмірін сақтап, залалды азайтады. Елімізде осындай алгоритмдерді тиісті мемлекеттік органдар арқылы үнемі жетілдіріп тұру мен жаттығулар өткізу арқылы қауіпсіздік жүйесінің күшейтілуі қамтамасыз етілуде.

19. Мемлекеттік саясат және заңнамалық шаралар

Қазақстанның «Терроризмге қарсы күрес туралы» заңнамасы еліміздің террористік қауіптерге қарсы тұруының құқықтық негізін құрайды. Мәселен, заң құқық қорғау органдары мен арнайы жедел әрекет ету топтарының іс-қимылын заңдық деңгейде бекітеді, бұл олардың жұмысының жүйеленуіне мүмкіндік береді. Сонымен бірге, мемлекет халықаралық тәжірибені ескере отырып, озық технологияларды енгізіп, қауіпсіздік инфрақұрылымын нығайтуда. Бұл шаралар еліміздің террористік қатерлерге дайын болуын қамтамасыз етіп қана қоймай, азаматтардың сенімін арттыруға да ықпал етеді. Қоғам мен мемлекеттің өзара үйлесімді жұмыс істеуі — терроризмге қарсы тиімді күрестің негізі.

20. Террорлық қауіп-қатерге қарсы тұрудың негіздері

Терроризмге қарсы тұру қоғам мен мемлекеттің бірлескен іс-қимылымен ғана нәтижелі болуы мүмкін. Қауіпсіздік ережелерін қатаң ұстану және қауіпті дұрыс тану — бұл бағыттағы алғашқы қадамдар. Сонымен бірге, білім мен ақпаратты дұрыс пайдалану жастардың радикалдануына жол бермеу үшін аса маңызды. Қоғамның қауіпсіздігі — әрқайсымыздың жауапкершілігіміз және еліміздің тұрақты дамуы осы қызметтің нәтижесіне байланысты.

Дереккөздер

Глобальный индекс терроризма 2023 года.

Доклады ООН по вопросам международного терроризма.

Министерство чрезвычайных ситуаций Республики Казахстан: рекомендации по подготовке к ЧС.

Официальные данные МВД России по теракту в московском метро 2010 года.

Научные публикации по вопросам профилактики экстремизма и терроризма.

Қазақстан Жас ғалымдар қауымдастығы. Жастар арасындағы терроризмге қарсы көзқарас. Алматы, 2019.

Қазақстан Республикасының «Терроризмге қарсы күрес туралы» Заңы. Нұр-Сұлтан, 2016.

Айтмұратова, Л.Б. Ақпараттық қауіпсіздік және терроризмге қарсы білім беру. Қауіпсіздік зерттеулері журналы, №4, 2021.

Маманов, Е.Н. Қаупсіздік саласындағы халықаралық тәжірибелер. Алматы: Мектеп баспасы, 2020.