Текст выступления:

Биологиялық (бактериологиялық) қару
1. Биологиялық (бактериологиялық) қару: негізгі ұғымдар мен сабақтың мақсаты

Бүгінгі дәрісімізде биологиялық қарудың түрлері мен оның қауіптілігі жайлы жан-жақты талқылаймыз. Биологиялық қарудың адамзат үшін туғызатын қаупі өте зор, сондықтан осы тақырып қазіргі таңда аса өзекті болып отыр.

2. Биологиялық қарудың тарихи және құқықтық негіздері

Биологиялық қарулардың шығу тарихы ежелгі замандарға барып тіреледі, орта ғасырларда оба індетінің таралуы бұл қарудың табиғи түрлері ретінде қабылданды. XX ғасырдағы соғыстар мен ғылыми жетістіктер биологиялық қарудың дамуын одан әрі жеделдетті. Осыған байланысты халықаралық қоғам биологиялық қаруларды шектеу және бақылау мақсатында бірқатар құқықтық келісімдер қабылдады.

3. Биологиялық қару және оның анықтамасы

Биологиялық қару дегеніміз — әскери мақсатта қолданылатын тірі микроорганизмдер мен олардың токсиндері. Олар адамдарға, жануарларға және өсімдіктерге зиян келтіруге бағытталған. Биологиялық қарудың ерекшелігі — экожүйелерді және халықтардың кең көлемін зақымдау қабілеті, бұл оны химиялық және ядролық қарумен қатар алғанда ерекше қатер туғызатындай етеді. Мұндай қаруды халықаралық құқық арқылы қатаң реттеп, оның таралуына қарсы бүкіләлемдік шаралар қабылдануда.

4. Қару түрлері: бактериялар мен вирустар

Өкінішке орай, осы слайдтағы мақала мәтіндері толығымен жіберілмеген, бірақ әдетте биологиялық қарудың басты түрлері ретінде әр түрлі бактериялар мен вирустар алынады. Мысалы, сибир жарасы бактериясы немесе вирустық оба солардың қатарына жатады. Бұл агенттер өздерінің микроскопиялық өлшемдеріне қарамастан, үлкен қауіп төндіруімен ерекшеленеді және олардың таралуы табиғи эпидемиялардан гөрі жаппай залал келтіру қаупін арттырады.

5. Жиі қолданылатын биологиялық агенттер

Берілген кестеде ең қауіпті биологиялық агенттер көрсетілген. Олардың қатарында сибир жарасы, туляремия, сыпыртын, оба және вирустық геморрагиялық қызбалар бар. Әрбір агенттің аурулары, өлім деңгейі және таралу жолдары ерекше сипатталған. Бұл мәліметтер CDC және ДДСҰ-ның ресми зерттеулерінен алынған. Мұндай ақпарат химиялық және биологиялық қауіпсіздік шараларын күшейтуге арналған негіз болып табылады. Ең бастысы, осындай қауіпті агенттердің таралуына қарсы күрес халықаралық деңгейде үйлестірілетінін атап өту қажет.

6. Биологиялық агенттердің әрекет ету механизмі

Биологиялық агенттер адамдарға бірнеше түрлі жолмен таралады. Олар ауа-тамшы арқылы, ластанған су, тағам немесе қоршаған ортадағы жәндіктер арқылы кең таралады. Бұл таралу жолдары олардың үлкен аумақта жылдам жайылуына мүмкіндік береді. Адам организміне енген соң ұзақ инкубациялық кезең болуы мүмкін, осылайша ауру ерте анықталмайды және алдын алу қиынға түседі. Кейде симптомдық көріністер кеш байқалады немесе көрінбейді, бұл аурудың жаппай таралуына ықпал етеді және қоғамдық денсаулық саласына үлкен қауіп төндіреді. Сонымен қатар инфекцияның тізбегін толық анықтау қиындықтары оның ауқымды таралуына жағдай жасайды.

7. Таралу жолдары мен жұғу қаупі

Биологиялық қарулар аэрозольді бөлшектер, су мен тағам арқылы, сондай-ақ жұқтырушы жәндіктер арқылы таралады. Бұл олардың адамдар арасында тез әрі кең таралуына септігін тигізеді. Тығыз орналасқан қалалық орталар, қоғамдық көлік жүйелері және сумен қамту инфрақұрылымының нашарлығы жұғу қаупін едәуір арттырады, эпидемиялардың пайда болуы мен таралуын жылдамдатады.

8. Биологиялық шабуылдардың адам шығыны мен экономикалық әсері

2001 жылғы АҚШ-тағы күйдіргі (антракс) шабуылы мыңдаған адамдарға әсер етіп, экономикалық шығындар миллиард доллардан асты. Бұл оқиға биологиялық қарудың тек адам өміріне ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық жүйелерге де үлкен зиян келтіретінін көрсетті. Денсаулық сақтау инфрақұрылымының тәуекелі артты, дағдарыстар мен қоғамдық қорқыныш көбейді. Осыдан шығатыны — биологиялық шабуылдардың асқынған әлеуметтік-экономикалық зардаптары терең әрі ұзақ мерзімді болуы мүмкін.

9. Биологиялық шабуыл белгілері мен салдары

Жаппай аурудың басталуы және белгісіз инфекциялардың пайда болуы биологиялық шабуылдың басты белгісі саналады. Мұндай жағдайда медициналық мекемелерге түсетін жүктеме күрт артып, қоғамдық қауіпсіздік пен сенім саңылаулары төмендейді. Қоғамда дезинформация мен қауесеттердің таралуы тұрақсыздықты күшейтіп, әлеуметтік қарым-қатынастарды бұзады. Бұл барлық факторлар бірге әлеуметтік-экономикалық дағдарыстың тереңдеуіне әкеледі.

10. Биологиялық қару қолданған айтарлықтай оқиғалар

1979 жылы Совет одағының Свердловск қаласында пайда болған күйдіргі індеті биологиялық қарудың апатты әсерін көрсетті. Бұл оқиға жоғары радиациялық және биологиялық заттардың таралуымен байланысты, нәтижесінде 66 адам қайтыс болды. Ал 2001 жылы АҚШ-тағы жалған антрактармен байланысты хаттар таралды, бұл қоғамдық қорқыныш пен 22 адамның зақымдануына себеп болды. Осы оқиғалар биологиялық қарудың қауіптілігін айқын көрсетті.

11. Халықаралық құқықтағы биологиялық қаруға тыйым салу

1972 жылы қабылданған Биологиялық қаруға тыйым салу туралы конвенция әлем елдері арасында биологиялық қаруды өндіру мен қолдануға толық тыйым салды. 183 мемлекет осы конвенцияға қосылып, өндіріс, жинау және сынау кезеңдерін қатаң реттейтін халықаралық міндеттемелерге қол қойды. Конвенция аясында халықаралық бақылау механизмдері құрылып, бұзушыларға санкциялар қарастырылған. Бұл құжат биологиялық қарудың таралуын болдырмауда және жоюда маңызды рөл атқарып, ғаламдық қауіпсіздіктің негізі болып табылады.

12. Биологиялық қаруға қарсы халықаралық құжаттар

Бұл кестеде биологиялық қаруға қарсы негізгі халықаралық құжаттардың маңызы көрсетілген. Олардың ішінде басты орын алатындар — Биологиялық қаруға тыйым салу туралы конвенция және оның хаттамалары. Құжаттарда қатысушы елдердің саны, талаптары мен міндеттемелері нақты баяндалған. Мұндай құқықтық базалар биологиялық қаруға қарсы күрестің халықаралық деңгейде үйлесімді әрі тиімді жүргізілуін қамтамасыз етеді.

13. Қазіргі заманғы технологиялар және жаңа қатерлер

Бұл бөлімде биология саласындағы соңғы технологиялардың биологиялық қарудың жаңа қауіпті түрлерін жасау мен тарату мүмкіндіктерін арттыруы қарастырылады. Гендік инженерия, синтетикалық биология және биоинформатика сияқты технологиялар пайдалы инновациялар әкеліп қана қоймай, теріс мақсаттағы қолдану қауіпін де туғызады. Осыған байланысты жаһандық қауіпсіздік шараларын жетілдіру, мониторинг және алдын алу шараларын күшейту аса маңызды.

14. Биотерроризм формалары мен заманауи тенденциялары

Қазіргі таңда биотерроризм түрлі формаларда көрініс табуда: дәстүрлі биологиялық қарудан бастап, генно-модификацияланған агенттерді пайдалануға дейін. Тәуелсіз зерттеулер мен бақылауларға сәйкес, террористік топтар биологиялық құралдарды қауіпті әрі қолжетімді қару ретінде қолдануға ұмтылуда. Бұл жағдай халықаралық қауымдастықтың биологиялық қауіпсіздік пен терроризмге қарсы күрестегі ынтымақтастығын нығайтуды талап етеді.

15. Биоқару қолданылу кезеңдері

Биологиялық қарудың қолданылу кезеңдері бірнеше байланысты сатылардан тұрады, олардың әрқайсысында эпидемиялық бақылау талаптары ерекше мәнге ие. Бұл кезеңдерге қарудың даярлығы, таралу жолы, жұғу кезеңі, аурудың белсенді кезеңі және карантиндік шаралар кіреді. Әрбір сатыда дұрыс ұйымдастырылған бақылау жүйелері зардаптардың алдын алуға және зардап шекті адамдар санын азайтуға мүмкіндік береді. Қиын кезеңдерде үйлесімді әрекет ету адам өмірі мен қоғам денсаулығын сақтауда маңызды фактор болып табылады.

16. Алдын алу және қарсы әрекет стратегиялары

Бүгінгі таңда биологиялық қауіптердің алдын алу және оларға қарсы әрекет ету стратегиялары халық денсаулығын қорғауда маңызды рөл атқарады. Ең алдымен, уақтылы вакцинация – бұл аурулардың таралуын қысқартатын және эпидемиялық процестердің алдын алатын тиімді шешім. Вакциналау әдістері адам организміне вирустар мен бактерияларға қарсы иммундық жауапты дамытуға көмектеседі, бұл өз кезегінде қауіпті аурулардың таралуын шектейді.

Сонымен қатар, санитарлық-эпидемиологиялық шаралардың және карантиндік бақылау жүйесінің жетілдірілуі жұқтыру қаупін айтарлықтай төмендетеді. Бұл шаралар халық арасында микробтық инфекциялардың таралу жолдарын бақылауға мүмкіндік береді. Қоғамдық қауіпсіздікті нығайту үшін, санитарлық нормалар мен карантиндік ережелердің сақталуы аса маңызды.

Кешенді биологиялық мониторинг, жедел диагностика және ақпарат алмасудың жедел жүйесі – биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде шешуші факторлар. Уақытылы диагноз қою және сапалы мониторинг қадағалаудың тиімділігін арттырып, биологиялық қауіптердің ерте кезеңде анықталуына септігін тигізеді. Осылайша, кешенді стратегиялық шаралар халықтың денсаулығын сақтау және эпидемиялардың алдын алу үшін маңызды құрал болып табылады.

17. Әлем елдерінің биоқауіпсіздік дайындығын салыстыру

Халықаралық деңгейде биоқауіпсіздік мәселесіне әр түрлі елдер өздерінің инфрақұрылымдық және технологиялық мүмкіндіктеріне қарай жауап береді. АҚШ, Жапония, Ресей және Қазақстан секілді елдердің биоқауіпсіздік инфрақұрылымы, зертханалық қуаттары мен төтенше жағдайларға жауап беру жылдамдығы әртүрлі деңгейде дамығанына назар аудару керек.

Мысалы, АҚШ және Жапония биологиялық зертханалар мен мониторинг жүйелері жағынан алдыңғы қатарда тұр, оларда зертханалық қуаттар заманауи құралдармен жабдықталған және төтенше жағдайларға жылдам жауап беру жүйелері жетілдірілген. Ресей де өзінің кең аумағындағы биологиялық қауіптерді бақылау үшін қуатты зертханалық базалар мен жедел әрекет топтарын жасақтаған.

Ал Қазақстан биоқауіпсіздік саласында даму үстінде. Біздің елде зертханалық инфрақұрылымды жаңа технологиялармен нығайту, сондай-ақ төтенше жағдайларға жылдам және тиімді жауап қайтару жүйесін жетілдіру маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Бұл бағытта халықаралық ұйымдардың тәжірибесін пайдалану, сонымен бірге ұлттық мүмкіндіктерді арттыру – еліміздің биологиялық қауіпсіздік деңгейін көтеруге мүмкіндік береді.

18. Биологиялық қарудың этикалық және құқықтық аспектілері

Биологиялық қарулардың қолданылуы адамзаттың ең маңызды этикалық және құқықтық қағидаларына қайшы келеді. Бұл қарудың адам өміріне, денсаулығына және қоршаған ортаға зор қауіпті төндіру себебі, оның этикасы мен гуманизм принциптерімен үйлеспейтіні сөзсіз.

Ғылыми зерттеулерде этикалық жауапкершілік басты орын алады, әсіресе биологиялық агенттерді қолдануда мұқияттық пен адамгершілік талап етіледі. Ғалымдар мен зерттеушілер биологиялық қарудың зиянды әсерлерін зерттегенде, адамзат игілігіне бағытталған зерттеулердің этикасына қатты назар аударуы тиіс.

Жаппай қырып-жою құралдарын заңсыз пайдалану халықаралық құқықтың ауыр бұзылуы болып саналады. Бұл әрекеттер халықаралық қауымдастық тарапынан қатаң айыпталып, жауапкершілікке тарту мәселесі қатаң түрде қарастырылмақ. Этикалық және құқықтық нормалар — биологиялық қаруларға қатысты мәселелерді реттеудің және бақылаудың негізі.

19. Қазақстандағы биологиялық қауіпсіздік жүйесі

Қазақстанда биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында заманауи биолабораториялар желісі құрылды және эпидемиологиялық бақылау жүйесі үздіксіз дамуда. Бұл жүйелер халықты инфекциялық аурулардан қорғауда, сондай-ақ биологиялық қатерлерге жылдам жауап беруде маңызды рөл атқарады.

Сонымен қатар, Қазақстан халықаралық биологиялық қаруға тыйым салу шарттарына қосылып, ұлттық заңнаманы жетілдіріп, халықаралық келісімдердің талаптарын мүлтіксіз орындауда. Бұл еліміздің биологиялық қаруларға қарсы тұрудағы халықаралық ынтымақтастығына сенімді үлес береді.

Ғылыми зерттеулер мен азаматтық қорғаныс жүйелері халықаралық стандарттарға сәйкес дамуда. Олар биологиялық қатерлерге дер кезінде және тиімді әрекет етуге бағытталған, осылайша халықтың денсаулығын және қауіпсіздігін қорғау жүйесін нығайтады.

20. Биологиялық қаруға қарсы күрестің келешегі: жаһандық ынтымақтастық пен инновациялар

Биологиялық қару қауіптерін азайту мақсатында халықаралық құқықтық шектеулер мен профилактика шаралары бірлесіп әрекет етуі тиіс. Халықаралық ынтымақтастық пен ғылыми инновациялар биологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

Қазақстан мен әлемнің басқа елдері осы үйлесімділік арқасында биологиялық қауіпті азайтып, болашақ қауіптерге дайын бола алады. Ғылыми жетістіктер мен құқықтық нормаларды үйлестіре отырып, биологиялық қаруға қарсы күрес тиімді әрі жүйелі жүргізіледі. Бұл бағыттағы күш-жігеріміз адамзаттың қауіпсіздігі мен тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

Герасимов В.А. Биологическое оружие и международное право // Международные отношения. 2019.

CDC. Bioterrorism Agents/Diseases. Atlanta, 2020.

WHO. Biological weapons convention overview. Geneva, 2021.

Корпан А.В. История биологического оружия. Москва, 2018.

Международный комитет Красного Креста. Биологическое оружие: морально-этический аспект. Женева, 2017.

Черников, Л. В. Биобезопасность и биозащита: учебное пособие. – М.: Аспект Пресс, 2018.

Гольцов, А. И. Правовые аспекты международного сотрудничества в области биобезопасности. – СПб.: Научный мир, 2020.

Халықаралық биологиялық қауіпсіздік ұйымдары есебі, 2023.

Смирнов, В. П. Этические проблемы биологических исследований. – М.: Наука, 2019.

Қазақстан Республикасының биологиялық қауіпсіздік туралы Заңы, 2021.