Текст выступления:

Жалпы зақымдау кезіндегі алғашқы медициналық көмек
1. Жалпы зақымдау кезіндегі алғашқы медициналық көмектің маңызы және негізгі бағыттары

Алғашқы көмек — адам өмірін сақтау мен ауыр зардаптарды алдын-ала болдырмауда шешуші рөл атқаратын маңызды әдіс. Бұл кезеңде дұрыс әрі жылдам әрекет ету адам тағдырын анықтайды. Медициналық алғашқы көмек — сырқаттың немесе жарақат алған адамның жағдайын тұрақтандыру, өмірлік функцияларды қолдау және қосымша асқынулардан қорғау бағытында жүргізіледі. Сондықтан оның маңыздылығы зор, себебі алғаш рет көрсетілген көмек зардаптының аман қалуына үлкен ықпал етеді.

2. Жалпы зақымдану мен оның негізгі себептері

Жалпы зақымданудың пайда болу себептері көбіне табиғи апаттар, өндірістік авариялар, жол-көлік оқиғалары және тіпті террористік шабуылдар секілді қауіпті оқиғалармен байланысты. Әрбір осындай фактор өзінің ерекшелігіне сай алғашқы медициналық көмектің ұйымдастырылу тәсілдерін өзгертеді. Сондықтан жалпы зақымдану жағдайларының көптүрлілігіне қарамастан, оларды басқарудың бірыңғай жүйесін қалыптастыру аса маңызды.

3. Алғашқы медициналық көмектің негізгі міндеттері

Алғашқы көмек көрсетуде бірінші кезекте өмірге қатер төндіретін тыныс алу мен жүрек тоқтауын уақытында анықтау қажет. Бұл негізінде жедел араласуды бастау маңызды. Тыныс алу жолдарын ашып, қан кетуді тоқтату арқылы қан айналымның үздіксіздігін қамтамасыз ету – адамның өмірін сақтаудың басты міндеті. Жарақат аймағын дұрыс бекітіп, шоктың алдын алу шараларын іске асырудың маңызы зор, себебі олар зардапты жеңілдетуге ықпал етеді. Сонымен қатар, ауырсынуды басып, инфекциялық аурулардың алдын алу үшін гигиеналық шараларды орындау қажет.

4. Зақымданудың негізгі түрлері

Жалпы зақымданудың әртүрлі формалары бар. Мысалы, ашық немесе жабық жарақаттар, күйіктер, уланулар және радиациялық зақымдар әртүрлі ерекшеліктерге ие. Ашық жарақаттарда қан кету қатерлі бола алады, ал күйіктер терінің терең зақымдануымен байланысты. Уланулар мен радиациялық зақымдар ерекше кәсіби және жедел медициналық араласуды талап етеді. Осы түрлердің бәрін терең білу арқылы алғашқы көмек көрсетудің тиімділігін арттыруға болады.

5. Жалпы зақымдану кезінде кездесетін жағдайлардың жиілігі

Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, өндірістік және жол-көлік жарақаттары жалпы зақымдану жағдайларының ең көп таралған түрлері болып саналады. Бұл көрсеткіштер қауіпсіздік шараларын күшейту қажеттігін дәлелдейді. Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің 2023 жылғы мәліметтеріне сәйкес, осындай жарақаттардан болатын зардаптардың алдын алу профилактикасын күшейту керек. Қауіпсіздік ережелерін сақтау мен алғашқы медициналық көмектің уақтылы көрсетілуі жапа шеккен адамдардың өмірін сақтап, ауыр зардаптарды азайтуға мүмкіндік береді.

6. Тыныс алу жолдарын ашу және қалпына келтіру

Тілдің артқа сырғуы немесе тыныс алу жолдарын бөгде заттардың жауып қалуы адам өміріне қауіпті. Осы жағдайларды болдырмау үшін басын шалқайтып, иекті көтеру әдісі қолданылады, ол ауа ағынын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, ауыз қуысын тазартып, құсық массаларын кетіру тыныс алуды жеңілдетіп, асфиксия қаупін айтарлықтай төмендетеді. Егер тыныс алу тоқтап қалса, жасанды тыныс беру мен жүрек-өкпе реанимациясы шараларының уақтылы және дұрыс жүргізілуі науқасты өмірге қайтаруға септігін тигізеді.

7. Қан кетуді тоқтату әдістері

Қан кетуді тоқтату кезінде әртүрлі әдістер қолданылады. Біріншіден, қысым жасау арқылы қан ағуын тоқтату тиімді. Егер қан кету көп болса, тура тамырға қысым жасау немесе турникет қолдану қажет. Сонымен қатар, жараны стерильді таңғышпен жабу инфекцияның алдын алуға көмектеседі. Әрбір әдіс жарақаттың түріне және қан кетудің көлеміне байланысты таңдалады. Уақтылы және дұрыс таңдалған әдістер науқастың өмірін сақтауда маңызды роль атқарады.

8. Шоктың алдын алу және белгілерін тану

Шок – өмірге қауіпті жағдай, оны ерте анықтап, алдын алу керек. Терінің бозаруы, әлсіздік, тершеңдік алғашқы белгілер болып табылады, оларды байқау адамның өмірін сақтауда шешуші мәселе. Шоктың дамуы пульс пен тыныстың жиілеуімен көрінеді, бұл жағдайларда дәрігерлік емді жедел бастау маңызды. Сонымен қатар, зардап шеккенді жылыту, ауырсынуды басу және тыныштықты қамтамасыз ету арқылы науқастың жағдайын тұрақтандыруға болады.

9. Алғашқы көмектегі стандартты құралдар тізімі

Алғашқы көмек көрсету процесінде арнайы құралдар жиынтығы қолданылады. Бұл құралдар зардап шеккеннің жағдайын тез және тиімді бағалауға, сондай-ақ қажетті әрекеттерді орындауға мүмкіндік береді. ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі ұсынған кестеде негізгі құралдардың атаулары, сипаттамалары мен пайдалану ерекшеліктері көрсетілген. Бұл құралдардың әрдайым толық әрі даяр болуы - төтенше жағдайларда өмірді сақтауда маңызды фактор.

10. Өрт және күйік кезінде алғашқы көмек алгоритмі

Өрттегі жарақат және күйік алған кезде шұғыл және дұрыс көмектің алгоритмі сақталуы тиіс. Алдымен зардап шеккенді қауіпті аймақтан қауіпсіз жерге шығарып, жанған киімді су немесе тығыз матамен жауып өшіру қажет. Бұл әдіс күйік тереңдігін азайтуға көмектеседі. Кейін күйік орнын стерильді таңғышпен қаптап, көп мөлшерде салқын сумен суландыру керек. Егер жағдай ауыр болса, сұйықтық беру және ауырсыну басатын дәрілерді қолдану арқылы жағдайды жеңілдетуге болады.

11. Сынықтар және буын шығуларында алғашқы көмек

Сынықтар мен буын шығуларында ең маңыздысы — зақымдалған аймақты қозғалмауын қамтамасыз ету, немесе иммобилизациялау. Бұл үшін арнайы шиналар немесе қолда бар материалдар пайдаланылады. Ашық сынық кезінде жараны стерильді таңғышпен мұқият жабу және қан кетуді тоқтату маңызды. Ауырсынуды жеңілдету және науқастың жайлылығын арттыру мақсатында дәрігерлік нұсқаумен рұқсат етілген дәрілерді қолдануға болады.

12. Улану: анықтау белгілері және шұғыл көмек кезеңдері

Улану жағдайы адам ағзасына зиянды заттар енгенде дамиды және тез арада анықталғаны өте маңызды. Анықтау белгілеріне терінің бозаруы, әлсіздік, құсу, бұзылған сананың өзгеруі кіреді. Улану кезінде шұғыл алғашқы көмек ретінде зиянды заттарды денеден шығаруға, ас қорыту жолдарын тазалауға бағытталған шаралар қолданылады. Сонымен қатар, жедел медициналық көмек шақыру қажет, себебі кейбір жағдайларда улану ауыр қайтымсыз зардаптарға әкелуі мүмкін.

13. Радиациялық зақымдауда алғашқы шаралар

Радиация әсері өте қауіпті және тез арада арнайы шараларды талап етеді. Радиациядан зақымданған адамды дереу қауіпсіз аймаққа шығарып, сырт киімін алып тастау сәуленің теріге түсуін азайтады. Теріні жан-жақты жуып, симптомдар пайда болса, жедел түрде реанимация шараларын бастаған жөн. Арнайы антидоттар мен радиацияға қарсы дәрілерді қолдану пациенттің жағдайын елеулі жақсарта алады. Бұл бағытта білікті медициналық көмек қажет.

14. Биологиялық зақымдаушы заттар: қауіптілік және алғашқы әрекеттер

Биологиялық заттар организмге әсер еткен кезде жоғары дене температурасы, әлсіздік, бұлшықет ауыруы сынды белгілер байқалады. Мұндай кезде жедел оқшаулау шаралары қолданылады. Жеке қорғаныс құралдарын киіп, науқаспен байланыс шеңберін шектеу өте маңызды. Ешбір күдік туындаса жедел түрде медициналық көмек шақыру қажет, себебі бұл заттар қауіпті инфекциялардың көзі болуы мүмкін.

15. Алғашқы көмек көрсету қадамдарының кезектілігі

Алғашқы көмек көрсету жүйелі және нақты қадамдардан тұрады. Бірінші кезекте жағдайды бағалап, тыныс алу мен қан айналымын тексеру керек. Қажет болған жағдайда жедел реанимациялық шаралар қолданылады. Содан кейін жарақат аймағын бекіту, қан кетуді тоқтату, шоктың алдын алу рәсімдері жүзеге асады. Әр қадам бірінен біріне логикалық түрде жалғасып, зардап шегушінің өмірін сақтауға бағытталған. Бұл ретте төтенше жағдайларда алғашқы медициналық көмек көрсету алгоритмі – ең басты құралдардың бірі болып табылады.

16. Көпшілік зақымдау жағдайында іс-қимыл алгоритмі

Қоғамдық орындарда немесе төтенше жағдайларда көпшілік зақымдау орын алған кезде ең бірінші орында қауіпсіздік пен тәртіпті қамтамасыз ету тұрады. Бұл кезеңде үрей мен дүрбелеңнің алдын алу аса маңызды. Үрейдің белең алуы жағдайды одан әрі ушықтырып, көмек көрсету процесін қиындатады. Сонымен қатар, ауыр жарақат алғандарды жедел анықтау жеткілікті тәжірибе мен ұйымдасқандықты талап етеді. Осылайша, науқастарға бірінші кезекте көмек көрсетуді қамтамасыз ету маңызды. Сондай-ақ, зардап шеккендерді тіркеп, эвакуациялық шараларды ұйымдастырып, қажетті инфрақұрылыммен тиімді байланыс орнату керек. Барлық осы әрекеттер төтенше жағдайдың тез әрі нәтижелі шешімін қамтамасыз етеді, бұл көп адамның өмірін сақтап қалуға септігін тигізеді.

17. Жеке қорғаныш құралдарын тиімді пайдалану

Қорғаныс құралдарын дұрыс пайдалану — алғашқы медициналық көмек кезінде инфекцияны таралту мен өзін-өзі қорғаудың негізгі тәсілі. Қазіргі таңда газтұмылдырық, арнайы халат, қолғаптар, көзәйнек, маска және бахилдер секілді жеке қорғаныш құралдары кеңінен қолданылады. Бұл құралдар науқастармен тікелей байланыс кезінде зиянды микроорганизмдердің таралмауына, сондай-ақ медициналық қызмет көрсетушінің өзін зақымданудан қорғайды. Қорғаныс құралдарының дұрыс кию және шешу ережелеріне қатты мән беру қажет. Мысалы, құралдарды қолданған соң оларды арнайы қағидаларға сәйкес шешу және дұрыс утилизациялау инфекцияның одан әрі таралуын барынша төмендетеді. Осы арқылы қауіпсіздіктің жоғары дәрежесін сақтап, адамдардың денсаулығын қорғауға мүмкіндік туады.

18. Алғашқы көмектің тиімділігіне әсер ететін факторлар

Алғашқы медициналық көмектің сапасы мен тиімділігі бірнеше негізгі факторларға байланысты. Біріншіден, жағдайды тез әрі дұрыс бағалап, шұғыл шешім қабылдау аурудың немесе жарақаттың асқынуын болдырмауда шешуші рөл атқарады. Сонымен қатар, қажетті құрал-жабдықтар мен медициналық материалдардың жеткілікті көлемде болуы көмек көрсетудің сапасын арттырады және процесті жеңілдетеді. Соңғысы, көмек көрсетушінің тәжірибесі мен оқыту деңгейі де маңызды, өйткені жай теориялық білімнен гөрі нақты жағдайларда алған дағдылар мен әрекеттер өмір сақтауда басты мәнге ие. Құзыретті мамандардың болуы мен олардың үздіксіз даярлығын қамтамасыз ету медициналық көмек көрсетудің нәтижелілігін арттырады.

19. Дұрыс алғашқы көмек көрсетудің өмір сүру көрсеткішіне әсері

Деректер алғашқы көмек көрсетудің жылдамдығы мен сапасының адам өмірін сақтаудағы маңыздылығын айқын көрсетеді. Зерттеулер дәлелдегендей, алғашқы көмек уақтылы және дұрыс көрсетілген жағдайда балалар мен ересектердің аман қалу ықтималдығы айтарлықтай артады. Түбінде қарапайым медициналық шаралардың нәтижесі – науқастардың өмір сүру көрсеткішін өсіру және қайталама асқынуларды минимумға жеткізу. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің 2023 жылғы есебі бойынша, алғашқы медициналық көмек көрсету көлемінің артқан сайын халықтың жалпы денсаулық деңгейі жақсарып, төтенше жағдайлардағы өлім-жітім төмендегені байқалады.

20. Алғашқы медициналық көмектің стратегиялық маңызы

Алғашқы медициналық көмек – кез келген төтенше жағдайда адамның өмірін сақтаудағы басты фактор. Бұл саладағы дайындық пен білім адамның өз өмірі мен айналасындағы адамдардың денсаулығын қорғауда шешуші рөл атқарады. Төтенше жағдайлар кезіндегі дұрыс әрекет ету мәдениеті мен дағдылары қоғамның жалпы тұрақтылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Сондықтан алғашқы медициналық көмекті меңгеру және оның әдістерін жақсарту тұрақты түрде назар аударуды қажет етеді, себебі бұл адамзаттың өмірлік қауіпсіздігіне тікелей әсер етеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі. Медициналық статистикасы, 2023.

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі. Алғашқы медициналық көмек құралдары стандарты, 2022.

Дәрігер Ә. Нұрмұхамедов. «Жедел медициналық көмек негіздері». Алматы, 2021.

Ғ. Қайратов. «Жарақат және шоктың алғашқы көмегі». Қазақстан медицина журналы, 2022.

Ш. Темірбеков. «Радиациялық зақымдануларды басқару». Астана медицина университеті, 2020.

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігі. Алғашқы медициналық көмек стандарттары. – Алматы, 2023.

Иванова А. П., Сидоров В. К. Қорғаныш құралдарын пайдалану және қауіпсіздік. – Мәскеу: Медицина, 2021.

Нұрғазиев Б. М. Төтенше жағдайлардағы алғашқы медициналық көмек тиімділігі. – Астана, 2022.

Петров В. Н. Алғашқы көмек көрсету: теория және практика. – Санкт-Петербург, 2020.