Текст выступления:

Террористік акт қаупі кезінде жеке қауіпсіздікті қамтамасыз ету
1. Террористік акт қаупі кезінде жеке қауіпсіздікті қамтамасыз ету: негізгі ұғымдар мен маңызды тақырыптар

Терроризм әлемімізде жиі кездесетін күрделі қауіптердің бірі ретінде күн тәртібінде тұр. Бұл тақырып біздің қоғамымыздағы бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау мәселесіне тікелей қатысты. Терроризмнің түрлі түрлерін білу және жеке қауіпсіздік шараларын меңгеру – заманауи азаматтардың маңызды құзіреттерінің бірі.

Терроризм қоғамға және әсіресе жастарға әсер ететін салдары арқылы белсенді зерттелуде. Қазіргі жаһандану дәуірінде бұл мәселені түсініп, әрекет ету – баршамыздың міндеті.

2. Қазақстан мен әлемде терроризмнің өзектілігі

2020-2023 жылдар аралығында Қазақстан мен әлемде терроризмнің таралуы мен дамуы ресми статистикалық мәліметтерде көрініс тапты. Бұл үрдіс ел тұрғындарының психологиялық ахуалы мен қоғамдық тұрақтылығына айтарлықтай әсер етті.

Мысалы, жаһандық пандемия мен экономикалық өзгерістер кезеңінде кейбір террористік топтардың әлеуеті өзгеріп, олардың тактикасын бейімдеуі байқалды. Бұл жағдай Қазақстандағы және әлемдегі қауіпсіздік стратегияларын өзекті және тұрақты дамыту қажеттігін көрсетеді.

3. Терроризмнің анықтамасы және түрлері

Терроризм – саяси немесе әлеуметтік мақсаттарға қол жеткізу мақсатында зорлық-зомбылық әдістерін қолдану арқылы қоғамда қорқыныш пен үрей туғызатын әрекеттер жиынтығы. Бұл құбылыс адамдардың психологиясына, мемлекеттердің қауіпсіздігіне ауыр зиян келтіреді.

Терроризм түрлері әртүрлі: саяси, діни, этникалық, технологиялық және кибертерроризм. Әрқайсысы өз мақсаты мен қолданатын тәсілдерін анықтайды. Мәселен, кибертерроризм электрондық ақпараттық жүйелерге шабуыл жасап, оның жұмысын тоқтату немесе бүлдіру арқылы жетеді.

1970 жылдан бастап әлемде жүз мыңнан астам террорлық акт тіркелді, бұл оның ғаламдық деңгейдегі ауқымды және күрделі құбылыс екенін дәлелдейді. Бұл статистика халықаралық қауымдастықтың терроризмге қарсы тұрудағы кешенді шараларды қажет ететінін көрсетеді.

4. Қазақстандағы террорлық актілердің жылдық өзгерісі

Қазақстанда 2011-2016 жылдар аралығында террорлық актілердің саны өсті, кейінгі жылдары төмендеу үрдісі байқалды. Мұндай динамика елдің терроризмге қарсы қабылдаған шараларының нәтижесін және қауіптің азаюын көрсетеді.

Ұлттық қауіпсіздік комитетінің 2023 жылғы мәліметтері бойынша, тұрақты профилактикалық іс-шаралар елді террорлық актілерден қорғау деңгейін арттыруға септігін тигізді. Бұл Қазақстандағы қауіпсіздік инфрақұрылымының нығаюын білдіреді.

5. Жеке қауіпсіздік шараларының қоғамдық маңызы

Жеке қауіпсіздік сақтау әр адамның өз өмірі мен денсаулығын қорғауда бірінші қорғаныс деңгейі болып табылады. Бұл үдерісте алғашқы медициналық көмек көрсетуді білу, эвакуацияны ұйымдастыру және ресми ақпаратқа сенім арту сынды аспектілер басты рөл атқарады.

2016 жылғы Ақтөбе оқиғасы кезінде тұрғындардың сақтық шараларын ұстана білуі қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, адам шығындарын азайтты. Бұл тәжірибе қоғамдағы жауапкершіліктің артуы мен қауіпсіздік мәдениетінің қалыптасуына нақты дәлел болды.

6. Террористік белгілер және әрекет ету тәртібі

Қауіпті жағдайларды ерте анықтау адам өмірін сақтауда маңызды. Күдікті мінез-құлық пен заттардың сипаты туралы нақты түсінік және оларды байқаған жағдайда не істеу керектігі кесте түрінде берілген.

Мысалы, күмәнді пакет немесе орынсыз әрекеттер байқалса, дереу құқық қорғау органдарына хабарлау және сол маңнан қауіпсіз қашықтыққа өту қажет. ҚР Ішкі істер министрлігінің 2023 жылғы мәліметтері бұл шаралардың адам өмірін қорғаудағы маңыздылығын растайды.

7. Қауіпті жағдайда өзін ұстау ережелері

Күдікті немесе жарылғыш затқа жақындамау әрі онымен қарым-қатынас жасамау – ең басты қауіпсіздік қағидаларының бірі. Бұл әрекеттерден бас тарту және оқиға орнына жедел қызметтерге жедел хабарлау керек.

Сонымен бірге, айналадағы адамдарға қауіп туралы хабарлап, қауіп аймағынан жылдам әрі ұқыпты алшақтау маңызды. Эвакуация кезінде тыныштық сақтау және ресми ақпаратқа сүйену арқылы әрекет ету қажет, себебі бұл абыржуды азайтып, жағдайды бақылауға көмектеседі.

Сонымен қатар, қауіпсіздік шараларын барынша сақтап, оқиға орнынан қайтып бармау және қосымша қауіпті жағдайлардан сақтану адамның өмірін қорғау үшін өте маңызды.

8. Жастар мен қоғамның терроризмге қарсы ынтымақтастығы

Жастардың қауіптілік пен күдікті оқиғаларға мұқият болулары қоғам сенімін нығайтады. Олар жалған ақпарат таратуға қарсы белсенділік танытып, қауіп туралы уақтылы хабарлау арқылы қоғамдық қауіпсіздікке үлес қосады.

Сонымен бірге, қоғамдық бақылау мен әлеуметтік желілердегі жауапкершілік терроризмнің алдын алу тәсілі болып табылады. 2022 жылы Telegram чаттарындағы жалған ақпараттарды бұғаттау – осы бағыттағы белсенді шаралардың нақты мысалы.

9. Мектеп пен оқу орнындағы қауіпсіздік шаралары

Мектептерде эвакуациялық жоспарлардың дайындалуы, дабыл және жедел хабарлау жүйелерінің орнатылуы оқушылар мен педагогтардың қауіпсіздігін айтарлықтай арттырады.

Мамандандырылған күзет қызметінің жұмыс істеуі мен бейнебақылау камераларының орнатылуы бақылауды күшейтіп, оқиғалардың алдын алу мүмкіндігін жоғарылатады. Алматы қаласында 2022 жылы 250 мектепте ұйымдастырылған жүйелі тренингтер – қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырудағы зор жетістіктердің бірі.

10. Терроризм қаупі туындағанда әрекет алгоритмі

Қауіптің пайда болу кезіндегі нақты және жүйелі іс-қимыл әдістерін білу – әрбір азаматтың өмірін сақтаудың кепілі. ҚР ІІМ ұсынымдарына сәйкес әрекет ету барысында алдымен жағдайды бағалап, қауіптің бар-жоғын анықтау қажет.

Егер қауіп белгілі болса, жедел қызметтерге хабарлау мен қорғаныс шараларын қолдану маңызды. Бұл алгоритм адамзаттың жауапты және ұйымдасқан әрекет етуінің нәтижесінде қауіптерден ең тиімді түрде қорғануға мүмкіндік береді.

11. Қауіпсіздік құралдары және олардың тиімділігі

Металл детекторлар мен бейнебақылау жүйелері мектептер мен қоғамдық орындардағы қауіпсіздікті арттырады. Бұл құрылғылар қауіпті заттардың ерте анықталуына ықпал етіп, инциденттер санын азайтады.

Сонымен қатар, авариялық қақпалар мен дабыл батырмалары жедел әрекет етуге жағдай туғызады. 2021 жылғы зерттеулер Қазақстандa осындай құралдардың орташа қауіпсіздік деңгейін 65 пайызға көтергенін көрсетеді.

12. Ескертілген және іс жүзінде орын алған террорлық актілер: салыстыру

Соңғы онжылдықта елдегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларының және террорлық актілердің алдын алу тиімділігі айқын көрініс тапты. Кестеде алдын алу және орын алу оқиғалар саны, зардап шеккендер мен материалдық шығындар салыстырылды.

Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің есептері бойынша, алдын алу шаралары террорлық актілердің санын және адам қазасының деңгейін төмендетуге септігін тигізді. Бұл еліміздегі терроризмге қарсы күрестің маңызды жетістіктерінің бірі.

13. Ресми ақпараттық хабарламаларды тану және оларды пайдалану

Ұялы байланыс операторлары күн сайын 1,3 миллионға жуық абонентке ресми қауіпсіздік туралы хабарламалар таратады. Бұл азаматтарды төтенше жағдайлар туралы дер кезінде хабардар етуге бағытталған қызметтің маңызды аспектісі.

Ақпараттық қауіпсіздік – қоғамдағы сенімділік пен тәртіптің негізі. Осылайша, ресми хабарламалардың кең таралуы халықтың қауіпсіздік мәдениетін нығайтып, терроризмге қарсы күресте маңызды рөл атқарады.

14. Интернет және әлеуметтік желіде терроризмге қарсы мәдениет қалыптастыру

Әлеуметтік желілерде терроризм насихатын анықтау және күдікті топтардың әрекеттерін тоқтату – заманауи қауіпсіздік жүйесінің негізгі бағыттарының бірі. Киберхабаршылар мен жалған аккаунттарды бұғаттау жастар арасында қауіптің алдын алудың маңызды элементі.

2022 жылы шамамен 350 қауіпті интернет-ресурс тоқтатылды, бұл елімізде терроризмге қарсы мәдениетті қалыптастыруға бағытталған белсенді және жүйелі жұмыстың нәтижесі.

15. Психологиялық тұрақтылық және ақпаратқа сын көзбен қарау

Қиын жағдайларда дүрбелеңге берілмеу – нақты жағдайды бағалау мен тиімді шешім қабылдаудың алғашқы қадамы. Бұл әрекет адам өмірінің қауіпсіздігін арттыру үшін маңызды.

Психологиялық тұрақтылықты сақтау үшін тыныс алу және релаксация жаттығуларын қолдану стресс деңгейін төмендетуге көмектеседі. Сонымен қатар, жалған ақпаратқа сенбеу және тек ресми дереккөздерден ақпарат алу – қауіпсіздікті қамтамасыз ету мен дұрыс әрекет етуге негіз болады.

Ақпаратты мұқият талдау мен сенімді көздерден алу төтенше жағдайда дұрыс шешім қабылдауға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде жеке және қоғамдық қауіпсіздікті қорғауда маңызды.

16. Жастардың терроризмге және қауіпсіздікке қатысты көзқарастары: статистикалық деректер

Қазіргі таңда терроризм – әлемдік қауымдастық үшін аса қауіпті қауіптердің бірі ретінде танылып отыр. 2019 жылғы Қазақстан Жастар Одағы өткізген сауалнама нәтижелері көрсеткендей, еліміздің жастары терроризм қауіпін маңызды және нақты қатер ретінде қабылдайды. Бұл – олардың санасындағы қауіп-қатерлерді түсіну деңгейінің маңызды көрсеткіші. Алайда, зерттеу деректері бойынша, жастар арасындағы қауіпсіздік шараларын игеру және қолдану деңгейі әлі де төмен болып қалып отыр. Бұл жағдай, бір жағынан, еліміздің қауіпсіздігін нығайту үшін қоғамдық деңгейде ақпараттық және білім беру жұмыстарының ауқымын кеңейту қажеттілігін айқын көрсетеді.

Еліміздегі жастардың терроризмге қатысты пікірлері мен қауіптерді қабылдауына статистикалық талдау жүргізу нәтижесінде, әлеуметтік білімнің және қауіпсіздік туралы ақпараттың маңыздылығы ерекше анықталады. Айта кету керек, жастардың бұл мәселеге бейімділігін арттыру қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді әдісі болып табылады. Осыған байланысты, әртүрлі платформалар мен әдістер арқылы жастарды оқыту және ақпараттандыру жүйелі түрде жүргізілуі тиіс.

17. Отбасылық қауіпсіздік мәдениеті және алғашқы дағдыларды меңгеру

Отбасы – әр адамның алғашқы және ең маңызды тәрбиелік ортасы, онда қауіпсіздік мәдениеті қалыптасады. Бұл мәдениетті қалыптастыруда ата-аналардың ерекше рөлі бар. Олар балаларымен жүйелі түрде қауіпсіздік мәселелерін талқылауы керек. Қауіпсіздік туралы әңгімелер төтенше жағдайлар кезінде дұрыс шешім қабылдауға бағытталған, сондықтан балаларға сенімді және уақытылы ақпарат беру оларға қорғанысқа қажетті дағдыларды меңгеруге көмектеседі.

Сонымен қатар, отбасы ішінде қауіпсіздік мәдениетін нығайту мақсатында тиісті жаттығуларды өткізу маңызды. Мысалы, эвакуация жоспарын дайындау және алғашқы көмек көрсету тәсілдерін меңгеру отбасындағы сенімділікті арттырып, мүшелердің бір-бірімен ынтымақтаса жұмыс істеу қабілетін жоғарылатады. Мұндай жаттығулар балаларға өздерін және отбасының қалтқысыз мүшелерін қорғауда ұқыпты болып, дағдарыс сәтінде дұрыс әрекет етуге мүмкіндік береді.

18. Төтенше жағдайда жедел қызметтерге хабарласу және өзара әрекеттестік

Төтенше жағдайлар кезінде жедел қызметтерге дұрыс және жедел хабарласу – өмір мен денсаулықты сақтаудың маңызды шарты. Қазақстанда 112, 102 және 101 сынды нөмірлер арқылы шұғыл көмек шақыру тиімді ұйымдастырылған. Хабарласу кезінде оқиға орнынан нақты әрі қысқа мәлімет жеткізу керек, себебі бұл жедел әрекеттің сәтті болуы мен құтқару шараларының тиімділігіне тікелей әсер етеді.

Эмоцияға берілмеу, яғни сабырлы болу жедел қызметтегі мамандармен байланысты жеңілдетеді әрі ақпарат алмасуды нақтылайды. Бұл тактика мәселенің дұрыс шешілуіне септігін тигізеді. Қазақстанда жыл сайын жедел қызметтерге 2000-нан астам хабарлама түседі, бұл жүйенің сенімді әрі үздіксіз жұмыс істеп тұрғанын көрсетеді. Сондықтан әркім төтенше жағдайда өз әрекетін дұрыс ұйымдастырып, жедел қызметтермен тиімді байланыс орнатуы аса маңызды.

19. Терроризм мен қауіпсіздік бойынша құқықтық жауапкершілік және санкциялар

Құқықтық жүйеде терроризмге байланысты қатаң шаралар қарастырылған. ҚР Қылмыстық кодексіне сәйкес, терроризммен айналысқандарға қатысты жазалар 10-15 жылға дейін бас бостандығынан айыру түрінде белгіленген. Бұл қоғамды қорғау мен қауіпсіздік шараларын қамтамасыз ету үшін құқық қорғау органдарының негізгі құралдарының бірі.

Сонымен бірге, жалған ақпарат таратуға қатысты да жауапкершілік қарастырылған: бұл үшін 5 жылға дейін қылмыстық жаза тағайындалуы мүмкін. Бұл шаралар әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге және жалған қауіптің таралуы мен паника туғызуды болдырмауға бағытталған. Сондай-ақ, жасөспірімдерге құқықтық ағарту жұмыстарын жүргізу маңызды, себебі олар болашақ қоғамның негізі. Мұндай шаралар жастарды терроризмге қарсы тұруға және оның қауіптілігін түсінуге дайындайды.

20. Қауіпсіз қоғам – ортақ күш пен жеке жауапкершілік нәтижесі

Қауіпсіз қоғам қалыптасуы – әрбір азаматтың жеке жауапкершілігі мен ұжымды күш-жігерінің нәтижесі. Терроризм мен басқа да қауіп-қатерлерге қарсы тұруда жеке қауіпсіздік қағидаларын сақтау, өзіңді және айналаңдағы адамдарды қорғау аса маңызды. Бұл – тұрақтылық пен бейбітшілік негізі, еліміздің жарқын болашағын қамтамасыз етудің басты шарты.

Қазіргі заманда әр азамат ақпараттанған және сергек болуы керек. Бұл қоғамның қауіпсіздік мәдениетін арттыруға, жиі кездесетін қауіп-қатерлерге дайын болуға мүмкіндік береді. Өзіне және өзгелерге қамқорлық жасау, қауіпсіздік шараларын ұстану – елдің тұтастығын нығайтады және бірлікті дамытады. Сондықтан ортақ қоғамдық міндеттеме мен жеке жауапкершіліктің үйлесімі қатты қоғам құрудың негізгі сыры екені анық.

Дереккөздер

ҚР Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің жылдық есебі, 2023 жыл.

ҚР Ішкі істер министрлігі, терроризмге қарсы қызмет статистикасы, 2023 жыл.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы, ресми коммуникациялар бойынша мәліметтер, 2023 жыл.

Алматы қаласы білім басқармасы, мектептердегі қауіпсіздік шаралары жөніндегі есеп, 2022 жыл.

Дүниежүзілік терроризмге қарсы ұйымдардың аналитикалық баяндамалары, 2020–2023 жылдар аралығы.

Қазақстан Жастар Одағы. Жастар мен терроризмге қатысты қоғамдық пікірді зерттеу, 2019.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексі, 2014 жыл.

Министрлік ресми статистикасы: Қазақстандағы жедел қызметтер жұмысы, 2022.

Амангелді С., "Отбасылық қауіпсіздік және дағдарыс жағдайындағы тәрбиенің рөлі", Алматы, 2020.

Бейсенов Ж., "Терроризмге қарсы күрестің құқықтық негіздері", Нұр-Сұлтан, 2018.