Текст выступления:

Жол-көлік оқиғасы кезінде зардап шеккендерге алғашқы көмек көрсету
1. Жол-көлік оқиғасы кезінде алғашқы көмектің рөлі және негізгі міндеттері

Қазіргі заман әлемінде жол-көлік апаттары адам өміріне төніп тұрған аса маңызды мәселеге айналып отыр. Осы кездейсоқ, бірақ ұмытылмас оқиғалар кезінде алғашқы көмек көрсетудің маңызы зор екенін түсіну керек. Алғашқы көмек – бұл зардап шеккен адамның өмір сүру мүмкіндігін арттырып, ауыр жарақаттардың кейінгі салдарын азайтуға бағытталған алғашқы әрекеттер жиынтығы. Қиын сәттерде дұрыс және жедел әрекет ету адамның тағдырын шешеді.

2. Жол-көлік оқиғаларының маңызды әлеуметтік мәселесі

Қазақстан Республикасында жыл сайын 15 мыңнан астам жол-көлік оқиғасы тіркеледі, соның нәтижесінде шамамен 2 мың адам қайтыс болады. Бұл деректер бүгінгі қоғамдағы маңызды қауіп-қатердің айқын белгілері. Әсіресе, жастар арасындағы алғашқы көмекке қатысты сауаттылықтың төмен болуы жол апаттарының салдарын ауырлата түседі. Әлеуметтік деңгейде, жол қауіпсіздігі мен алғашқы көмек көрсету дағдыларын жетілдірудің қажеттілігі зор.

3. Жол-көлік оқиғасына себеп болатын факторлар

Жол-көлік апаттарының пайда болуына әр түрлі себептер ықпал етеді. Біріншіден, жүргізушілердің қате әрекеттері – ең басты қауіп. Мысалы, жылдамдықты асырған жүргізушілер жолдағы апаттардың 39%-ына себепкер болады, ал мас күйде көлік басқару 15% жағдайды қиындатады. Сонымен қатар, жол ережелерін бұзу мәселесі (27%) де жиі кездеседі. Екіншіден, ауа райы және жол жағдайлары да маңызды рөл атқарады. Қолайсыз ауа-райы мен нашар жол сапасы апаттардың 19%-ын құрайды. Қалалық және ауылдық аймақтардағы жол инфрақұрылымының айырмашылығы осы тұрғыдан өз әсерін тигізеді.

4. Зардап шеккендердің жарақаттары

Жол-көлік апаттары кезінде зардап шеккен адамдардың басым бөлігі бас-ми жарақатын алады, бұл жарақат түрі алғашқы көмек көрсетуде ерекше назар аударуды талап етеді. Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігінің 2023 жылғы мәліметінше, жол-көлік оқиғаларындағы бас-ми жарақаты жағдайлары 47%-ға жетеді. Мұндай статистика зардап шеккендердің өмірлік маңызы бар функцияларын сақтау үшін жедел және сапалы алғашқы көмек көрсету қажеттілігін айқын көрсетеді.

5. Алғашқы көмектің негізгі мақсаттары мен қағидалары

Алғашқы көмектің басты мақсаты – зардап шеккен адамның өмірін сақтап, оның жағдайының одан әрі нашарлауына жол бермеу. Бұл мақсатқа жету үшін жедел және жүйелі әрекет ету талап етіледі, осылайша асқынулардың пайда болуына тосқауыл қойылады. Сонымен қатар, қарапайым әрі қолжетімді әдістерді қолданып, жағдайды тұрақтандыру қажет. Маңызды бір қағида – көмек көрсетуші мен жәбірленушінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, қауіп-қатерлерден аулақ болу. Бұл қағидалар алғашқы көмектің тиімділігін қамтамасыз етеді.

6. Жол-көлік оқиғасы кезіндегі алғашқы көмек алгоритмі

Жол-көлік оқиғасында жедел әрекет ету қажет. Алғашқы қадам – оқиға орнындағы жағдайды бағалау және зардап шеккен адамға қауіп төндірмейтін ағымдағы төтенше жағдайларды болдырмау. Көмек көрсету кезеңдері: жарақат алған орынға қауіпсіз жолды қамтамасыз ету, зардап шеккен адамның тынысын тексеру, қажет болса, тыныс алу және жүрек қызметін қолдау, қан ағуды тоқтату және жарақаттарды жарақатсыздандыру. Бұл ретпен жүргізілетін алгоритм алғашқы көмектің сапасын арттырады және өмірді сақтауда маңызды роль атқарады.

7. Көмек көрсетушінің қауіпсіздігі

Көмек көрсетушінің қауіпсіздігі — алғашқы көмек көрсетуде ең маңызды факторлардың бірі. Оқиға орнының тасқыншылығын азайту үшін, алдымен апаттық үшбұрыш қою және көліктер қозғалысын тоқтату қажет. Электр қауіпінен сақтану үшін сымдардың бүтіндігін міндетті түрде тексеру керек. Сонымен қатар, қорғаныш қолғаптарды киіп немесе қолды оқшаулап, инфекциялардың жолын кесу маңызды шара болып табылады. Себебі көмек көрсетушінің денсаулығы мен өмірі де қауіпсіздікте болуы шарт.

8. Зардап шеккенді тексеру қадамдары

Жол апаты орын алғаннан кейін зардап шеккен адамды тексеру жүйелі түрде жүзеге асырылуы керек. Біріншіден, сана-сезімі бар-жоғын тексеру қажет – жәбірленуші сұрақтарға жауап бере ала ма, қоршаған ортаны сезіне ме. Екіншіден, тыныс алу мен жүрек соғысын бағалау маңызды. Тыныс алу жолдарының бітелуін анықтап, қажет болса, оны ашу жасалады. Егер адам есінен танып қалса, оның денесін дұрыс орналастыру және тыныс алуына кедергі келтірмейтін жағдай жасау маңызды. Барлық қимылдар діңгекті қауіпсіздік шараларымен үйлесуі тиіс.

9. Жол-көлік оқиғасындағы жарақаттардың үлесі

Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігінің 2019-2023 жылдардағы статистикасы көрсеткендей, жол-көлік оқиғаларында ең көп таралған жарақаттар — бас жарақаты және сүйек сынуы. Осы жарақат түрлерінің көп болуы алғашқы көмекті көрсету маңыздығын арттырады. Деректерге сүйенсек, бас жарақаты мен сүйек сынуы зардап шеккендердің сауығу кезеңінде арнайы және шұғыл медициналық көмекті талап етеді, ал алғашқы медициналық көмек көрсетудің сапасы өмір сүру деңгейіне шешуші ықпалын тигізеді.

10. Тыныс алу мен жүрек тоқтауындағы алғашқы көмек

Тыныс алу жолдарын ашу мақсатында басын шалқайтылып, ауыз бен мұрынды мұқият тазалау қажет. Жасанды тыныс беру кезінде ауыздан аузына әдісін қолдану маңызды, ол тыныс алуды қолдауға көмектеседі. Жүрек массажында 30 кеуде қысуына 2 жасанды тыныс беріледі. Бұл әдістердің үйлесімі зардап шеккен адамның өмірін сақтауда шешуші орынға ие, себебі олар қан айналымы мен оттегі жеткізу функцияларын қалпына келтіруге бағытталған.

11. Қан кетуді тоқтатудың негізгі әдістері

Қан кетуді тоқтату үшін зақымдалған аймаққа таза және стерильді таңғышты қолдану өте маңызды. Қатты қысым жасаудың арқасында қан тоқтап, инфекцияның алдын алады. Бұл процесс қанның ұюына және жараның тезірек жазылуына мүмкіндік береді. Артериялық қан кеткен жағдайда, зақымдалған жер жүректен жоғары деңгейде ұсталып, қажет кезде арнайы жгут қолданылады, ол қан ағуын тиімді тоқтатады. Сонымен қатар, веноздық және капиллярлық қан ағуларын ажыратып, сәйкес емдеу шараларын жүргізу қажет, себебі әрқайсысының ерекшеліктері мен емдеу әдістері әр түрлі.

12. Сүйек сынуы кезіндегі алғашқы көмек шаралары және шина салу

Сүйек сынған жағдайда зақымдалған мүшені қозғалтуға болмайды, өйткені бұл жарақаттың асқынуына әкелуі ықтимал. Қажет болғанда, сынған бөлік қатты затпен немесе арнайы шинамен бекітіледі. Шина арқылы сынған аяқ-қолды дұрыс бекітіп, қозғалысты шектеу арқылы ауырсынуды азайтуға және жағдайды тұрақтандыруға болады. Бұл шаралар жедел медициналық көмек келгенге дейін жағдайды одан әрі ушықтырмау мақсатында жасалады.

13. Бас-ми жарақаты кезіндегі іс-әрекеттер реті

Бас-ми жарақаты болғанда зардап шеккенді қозғалдырмау маңызды, себебі қозғалыс жарақат салдарын күшейтеді және асқынулар туындатуы ықтимал. Тыныс алу және пульсті үнемі бақылау қажет, бұл өмірлік маңызды функциялардың бұзылуын ерте анықтауға мүмкіндік береді. Егер құсу болса, ауыз қуысын тазалап, басын сәл көтеріп, бүйірге қаратып жатқызу арқылы тыныс алу жолдарын ашық ұстауға болады. Бұл әдістер ми жарақатының ауырлығын төмендетуге бағытталған.

14. Күйік пен үсу: алғашқы көмек көрсетудің ерекшеліктері

Күйік алған адамға алғашқы көмек ретінде жараланған жерді таза, суық сумен мұқият жуу қажет. Май, майлау құралдары және басқа заттарды қолдану дұрыс емес және зиян тигізуі мүмкін. Үсік кезінде дене температурасын тұрақтандыру аса маңызды, зақымдалған бөлікті жанастыру немесе қыртысын бұзатын әрекеттерден аулақ болу керек. Үсудің ауырлығына қарай жараны зарарсыздандыру және жылыту шараларын ұйымдастыру қажет, бұл ұзақ мерзімді зардаптардың алдын алады.

15. Жарақат түрлері мен алғашқы көмек тәсілдері: салыстырмалы кесте

Жарақаттың әр түрі үшін алғашқы көмектің өзіндік ерекшеліктері мен әдістері бар. Бұл кестеде дұрыс және дәл әдістерді қолдану қажеттігі көрсетілген. Алғашқы көмек нақты жарақатқа сәйкес қойылып, оның асқынуларын азайтып, зардап шеккен адамның өмірін сақтауға бағытталған. Мұндай сарапталған тәсілдер медициналық көмек келгенге дейін маңызды роль атқарады және оқыс оқиғаларда шешуші бола алады.

16. Зардап шеккенге психологиялық қолдау көрсету қажеттілігі

Жол-көлік оқиғасына тап болған кезде зардап шеккен адамдардың психологиялық күйі өте нәзік әрі күрделі өзгерістерге ұшырайды. Олар ұйқышылдыққа, үрейге және қорқынышқа бой алдырады, бұл факторлар олардың жағдайын нашарлатуы мүмкін. Осындай стресстік жағдайларда көмек көрсетушінің тыныш, сенімді үнмен сөйлеп, зардап шеккеннің сенімін қалпына келтіруі, олардың эмоционалды күйзелісін төмендетуі аса маңызды. Психологиялық қолдау көрсетудің маңызы — бұл алғашқы медициналық көмектің тиімділігін арттыруда, әрі зардап шеккендердің тезірек сауықуына серпін береді. Сондықтан, психологиялық қамтамасыз ету зардап шеккендердің жан-жақты емделу процесінде негізгі құрамдас бөлік болып табылады.

17. Көмек көрсетудегі жиі кездесетін қателіктер

Алғашқы көмек көрсету кезінде жиі кездесетін қателіктер зардап шеккеннің жағдайын қиынырақ етуі мүмкін. Мысалы, зардап шеккенді орнында қозғалту орнынан абайсызда қозғалыс жасау арқылы мидың ауыр жарақатын күшейтіп, жағдайды нашарлатуы ықтимал. Сонымен қатар, жараға стерильді емес материалдарды қолдану инфекцияның таралуына және жараның емделуін қиындатады, бұл асқынуларға әкелуі мүмкін. Жгутты ұзақ уақыт немесе дұрыс емес тәсілмен тағу қан айналымын тоқтатып, тіндердің өліміне ықпал етеді. Осы қателіктердің барлығы қажетті көмек уақытында көрсетілмей, асқынулар мен демек өлімге әкеп соғуы ықтимал. Сондықтан, алғашқы медициналық көмек көрсету кезінде қауіпсіздік ережелерін қатаң сақтау аса маңызды.

18. 11-сынып оқушыларына арналған алғашқы көмек машықтану сабақтары

Алғашқы көмек дағдыларын дамыту бойынша сабақтар 11-сынып оқушылары арасында ерекше маңызға ие. Мысалы, кейбір әңгімелерде, оқушылар саяхат кезінде кенеттен жарақат алған адамға алғашқы көмек көрсету арқылы өмірін сақтап қалған жағдайлар кездеседі. Мұндай практикалық сабақтар оқушыларды жедел әрекет етуге, қоршаған ортаны қауіпсіздендіруге, сондай-ақ эмоционалды тұрақтылықты сақтауға үйретеді. Әртүрлі сценарийлер мен рөлдік ойындар арқылы жасөспірімдер алғашқы медициналық көмек құралдарымен дұрыс жұмыс істеуді меңгереді, бұл олардың сенімділігін арттырады және өмірлік дағдыларды қалыптастырады. Оқушылар көз алдында нақты мысалдармен танысып, оқыту процесі арқылы қоғамда өз бетімен жауапкершілік алу қағидаларын түсіне бастайды.

19. Әлемдік тәжірибе: алғашқы көмек білімін кеңейту жолдары

Тәжірибе көрсеткендей, алғаш көмек дағдыларын кеңінен тарату үшін жүйелі, кезең-кезеңмен жүргізілетін оқыту маңызды. 20-шы ғасырда алғашқы көмек курстары алғаш рет еуропалық және солтүстік американдық мектептерде енгізілді, бұл оқушылар арасында өмірлік маңызға ие білімнің кең таралуына себеп болды. 1990-жылдардан бастап, цифрлық технологиялар мен онлайн ресурстар арқылы алғашқы көмек курстары қолжетімді әрі қолданыста жеңіл бола бастады, оқушылар кез келген уақытта қажетті материалдарға жедел қол жеткізе алады. Соңғы жылдары, халықаралық ұйымдармен, мысалы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымымен бірлесіп, алғашқы көмек берудің стандартталған бағдарламалары әзірленіп, оларды әр елдің мектеп жүйесіне енгізу жұмыстары белсендіดำынуда. Бұл үрдіс жаһандық деңгейде алғашқы көмек дағдыларын меңгерудің және адам өмірін сақтаудың тиімділігін арттыру жолын көрсетеді.

20. Қорытынды: алғашқы көмек — әр оқушының практикалық дағдысы

Алғашқы көмек көрсету тек азаматтық борыш қана емес, сонымен қатар өмірді сақтаудың ең сенімді кепілі. Мектептерде берілетін практикалық білім жасөспірімдердің жеке қауіпсіздігімен қатар бүкіл қоғамның денсаулығына оң әсер етеді. Тұлға деңгейінде мұндай білім мен дағдылардың болуы төтенше жағдайларда қорғаныс қабілетін арттырып, жауапкершілік пен қайырымдылықты қалыптастырады. Осындай тәжірибе арқылы әр оқушы өз қоғамының белсенді әрі саналы мүшесіне айналады.

Дереккөздер

Қазақстанның Денсаулық сақтау министрлігі. Жол-көлік оқиғалары және медициналық статистика, 2019-2023 жж.

Жол қауіпсіздігі және алғашқы көмек әдістері бойынша оқулық, Алматы, 2022.

Б. Жұмабаев. «Алғашқы медициналық көмек негіздері». Астана, 2021.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі. Жол жүрісі қауіпсіздігі туралы жылдық есеп, 2023.

Қазанбаев Қ.Т. «Жол апаттары және қоғамдық денсаулық». Медициналық журнал, №5, 2020.

Иванов С.П. Первая помощь: теория и практика. — Москва, 2018.

Петрова Л.В. Медицинская психология и кризисное вмешательство. — Санкт-Петербург, 2020.

World Health Organization. First aid and emergency response. — Geneva, 2022.

Smith J., Practical First Aid for Schools. — New York, 2019.

Артемьева Н.А. Психологическая помощь пострадавшим в чрезвычайных ситуациях. — Новосибирск, 2017.