Текст выступления:

Нурсултан Абишевич Назарбаев. «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания» (эссе)
1. «Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания» бағдарламасының өзекті тақырыптары

Қазақ қоғамы бүгінгі күнде үлкен өзгерістерге ұшырап, ұлт санасын жаңғырту қажеттігін айқындайтын жаңа даму кезеңіне аяқ басты. Бұл бағдарлама негізгі міндет ретінде ұлттық сананы жаңғыртып, оны жаһандық даму бағыттарына сай бейімдеуді көздейді. Ұлттық сана мен мәдениет саласындағы жаңғырту - тек жеке тұлғаның емес, тұтас ұлттың рухани жаңаруына негізделген қайталанбас процесс.

Осы орайда, өткен жылдардағы тарихи сабақтар мен әлеуметтік трансформацияларды ескере отырып, бағдарламаның жаңа мазмұнын түсініп, оның қоғамдық сананың түрлі қырларын қалай қозғайтынын талдау маңызды болады.

2. Қазақстандағы қоғамдық жаңғырудың тарихи-әлеуметтік алғышарттары

2010 жылдардың ортасында еліміз жаһандық сынақтар алдында тұрып, ұлттық сана мен мәдениетті жаңғырту қажеттігі туындады. Бұл кезеңде жаһандану үдерістері адам өмірінің барлық саласын өзгертіп, дәстүрлі құндылықтарды қайта қарауды талап етті. Осындай жағдайларда 2017 жылы қабылданған бағдарлама тәуелсіздіктің тарихи тәжірибесін ескере отырып, жаңа даму бағыттарын анықтап берді.

Оған дейінгі кезеңдегі әлеуметтік-мәдени процестер, атап айтқанда ұлттық бірегейлікті сақтау, тіл мен дәстүрлерді дамытудың маңыздылығы қоғамда өте өзекті тақырыпқа айналды. Бағдарлама осы тарихи-әлеуметтік контексті ескере отырып, қоғамның жаһандану жағдайындағы жаңа талаптарына жауап беруді мақсат етті.

3. Нұрсұлтан Назарбаевтың өмір жолы және тарихи орны

Өкінішке орай, осы слайдтағы тарихи мәліметтер толық көрсетілмегенімен, Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасуына қосқан үлесі зор екенін атап өту қажет. 1991 жылы елдің президенті болып сайланып, ол ұлттық демократиялық институттарды дамытуға және экономикалық реформаларды жүзеге асыруға басымдық берді.

Назарбаевтың сыртқы саясаттағы тепе-теңдік стратегиясы мен ішкі тұрақтылықты сақтау саясаты Қазақстанның халықаралық аренадағы беделін арттырды және қоғамдағы саналы жаңғыру процесінің негізін қалады. Осылайша, оның өмір жолы ел тарихындағы маңызды тарауларға бай.

4. Мақаланың жариялану себептері мен қоғамдағы резонанс

2017 жылы жарияланған мақала ұлттық сананы жаңғыртудың маңыздылығын тағы бір рет айқындап, қоғамдағы әлеуметтік-мәдени өзгерістерге нақты жауап ретінде жарыққа шықты. Бұл бастама тек идеялық тұрғыдан ғана емес, әлеуметтік нақты қажеттіліктерді ескеріп, ұлттық рухани жаңғыруды тереңдетуге бағытталды.

Оның қоғамдағы құлақтауы өте белсенді болды: бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілерде қызу талқыланып, қоғамдық пікір көшбасшылары тарапынан қолдау тапты. Мақаланың әсері ұлттық сана мәселесін күн тәртібіне қойып, диалогтер мен нақты жобаларға айналды.

5. Бағдарламаның басты идеялары мен мәселелері

Бағдарламаның негізгі идеясы рухани жаңғыру негізінде ұлттық мәдениетті нығайтуға бағытталған. Ұлттық код пен дәстүрлерге құрмет көрсету арқылы жаңа ұрпаққа бай мәдени мұра тапсыру басты мақсат болып саналады.

Сонымен қатар, қазақ тілінің ролі ерекше аталып өтіліп, оны дамыту және жастар арасында жаңа ойлау мәдениетін қалыптастыру бағдарламаның маңызды міндеттерінің бірі ретінде қабылданды. Ашықтық пен эволюциялық даму принциптері қоғамдық сананы жаңарту процесінде құрылымдық негіз болып табылады.

Экономикалық және әлеуметтік контексті ескере отырып, прагматизм мен бәсекеге қабілеттілік бұл бағдарламаның негізгі құрамдас бөліктеріне айналды, олар еліміздің даму стратегиясымен тығыз байланысты.

6. Бағдарламаның құрылымы және нақты жобалары (2017-2022)

2017-2022 жылдар аралығында бағдарлама бірнеше басты бағыттар бойынша жүзеге асырылды. Олардың ішінде ұлттық бірегейлікті сақтау, білім беру жүйесін жетілдіру, инновацияны дамыту және мәдениет саласын жаңғырту бойынша маңызды жобалар бар. Бұл бағыттар бірлесіп, қоғамның рухани және әлеуметтік-экономикалық дамуына ықпал етті.

Министрліктің мәліметі бойынша, республикалық және жергілікті деңгейде жүзеге асырылған жобалар ұлт мәдениетін қорғау мен жаңғыртуға негізделген. Бұл жобалар жүйелі түрде әдістемелік қолдау алып, нақты нәтижелерге қол жеткізді.

Осы құрылымдық негіз ұлттық санадағы жаңғыруды қамтамасыз етіп, оның ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

7. Ұлттық бірегейлік және жаһандану шартындағы мәдениет

Өкінішке орай, осы слайдтағы мақалалардың толық мәтіндері берілмегенімен, жалпы ұлттық бірегейлік мәселесі жаһандану аясында мәдениеттің сақталуымен тікелей байланысты. Қазіргі әлемдегі тұрақсыз жаһандану үдерістері ұлттық мәдениеттің тұтастығын сақтау мен дамытуды ерекше маңызды етті.

Рухани құндылықтар мен мәдени мұраларды жаңғырту, қоғамдық сананы жаңарту қозғалыстары ұлттық бірегейлікті нығайтуға бағытталған. Бұл бағыттағы зерттеулер мен жобалар мәдениет саласындағы инновацияларды қолдап, жастар арасында ұлттық патриотизмді күшейтеді.

8. Бәсекеге қабілеттілік – жаңа уақыт талабы

Бүгінгі жаһандық нарықта тұру үшін білім сапасын жоғарылату және көптілділік деңгейін арттыру маңызды факторлар болып табылады. Елдің халықаралық аренадағы бәсекеге қабілеттілігі негізінен осы көрсеткіштермен өлшенеді.

Цифрлық технологияларды меңгеру жастарды инновациялық салаларға тиімді интеграциялауда үлкен маңызға ие. Бұл олардың заманауи еңбек нарығында бәсекеге қабілетті болуына септігін тигізеді.

Прагматизм мен рационалдық қағидалары әлеуметтік-экономикалық тиімділікке ұмтылу стратегиясына қолдау көрсетеді. Бұл елдің тұрақты және саналы дамуына негіз қалады.

9. Жаңа әліпбиге көшу үдерісінің статистикалық деректері

2023 жылы елімізде латын графикасына көшу процесі қарқынды жүруде. Оқушылардың 47%-ы жаңа әліпбиді меңгеріп, білім беру жүйесінде түбегейлі өзгерістер орын алуда. Бұл көрсеткіш мұғалімдер біліктілігінің артуын және оқу бағдарламаларының бейімделуін дәлелдейді.

Латын әліпбиіне көшу - ұлттық мәдениетті жаңарту ғана емес, сонымен қатар халықаралық байланыстарды нығайтуға ықпал ететін стратегиялық маңызды қадам.

Министрлік мәліметі бойынша, жыл сайын бұл үрдіс жылдамдап, қоғамның бейімделу деңгейі жоғары болуда.

10. «Туған жер» бағдарламасының білім және қоғамға әсері

Өкінішке орай, толық мақалалар мәліметтері берілмегенімен, «Туған жер» бағдарламасы білім беру саласында және қоғамның әлеуметтік дамуында маңызды орын алды. Бағдарлама аясында жастардың тарихи тамырларға байланысы нығайып, олардың білім және әлеуетін арттыруға бағытталған көптеген жобалар іске қосылды.

Бұл бағдарламаның нәтижесінде мектептер мен жергілікті қауымдастықтар арасындағы байланыс күшейіп, жастардың бойында патриоттық ұстанымдар мен ұлттық құндылықтарға құрмет қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінді.

11. Цифрлық Қазақстан және инновация дамуы

2017 жылы басталған «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы еліміздің экономикасын цифрландырудың негізін қалады. Бұл бағдарлама аясында маңызды инфрақұрылымдар іске қосылып, сандық шешімдерді енгізуге жағдай жасалды.

2022 жылға дейін 25 000-нан астам ІТ-маман дайындалып, олардың біліктілігі еліміздің технологиялық дамуына елеулі үлес қосты, бәсекеге қабілеттілік деңгейін арттырды.

«Smart city» жобалары ірі қалаларда ақылды технологияларды пайдалана бастады. Бұл тұрмысты жеңілдетіп, экологиялық және экономикалық тиімділікті жақсартуға ықпал етуде.

Сонымен бірге, платформалық шешімдер мен электронды үкімет саласының дамуы мемлекеттік қызметтердің қолжетімділігі мен ашықтығын арттыруда маңызды рөл атқаруда.

12. Жастардың өзін-өзі дамытуы және еріктілік

Еріктілікке белсенді тарту 2020 жылы жастардың 35%-ының әлеуметтік жауапкершілік деңгейін арттырды. Бұл белсенділік қоғамдағы оң өзгерістерді қолдап, жастардың өз іс-әрекеттерімен қоғамға әсерінің бар екенін көрсетті.

Сонымен қатар, мектептерде өзін-өзі дамыту пәндерінің енгізілуі жаңа білімнің кеңейуіне мүмкіндік беріп, 500-ден астам жас зерттеуші ғылыми гранттарға ие болды. Бұл жастардың шығармашылық және интеллектуалдық потенциалын арттыру бағытындағы маңызды қадам болды.

13. Ұлттық тарих және ұрпақ жадының жаңғыруы

«Қазақстанның киелі жерлері» жобасы 500-ден астам тарихи және мәдени ескерткіштерді сақтап, қалпына келтіруге бағытталды. Бұл ұлттық тарихи сананы жаңғыртудың нақты үлгісі болды.

Өңірлік мектептерде өлкетану және жергілікті тарих пәндерін енгізу оқушыларға ұлттық құндылықтар мен тарихи сана қалыптастыруға мүмкіндік берді.

Қазақ әдебиеті мен тарихы пәндерінің мазмұны жаңартылып, патриоттық тәрбие мен ұрпақтар арасындағы тарихи есте сақтауды күшейтті. Бұл жалпы ұлттық рухани жаңғыру бағдарламасының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қызмет етті.

14. Қоғамдық сананы жаңғырту кезеңдері мен процестері

Қоғамдық сананы жаңғырту жүйелі және көпқабатты процесс болып табылады. Оның негізінде Қазақстан қоғамының барлық топтарының қатысуымен жүзеге асатын бірнеше саты мен кезеңдер жүйесі жатыр.

Бұл үрдіс тарихи тұрғыдан қалыптасқан міндеттер мен қазіргі заман талаптарына жауап бере отырып, республиканың рухани және мәдени дамуын жүйелі жаңғыртуға бағытталған. Әр кезең өз алдына мақсат қойып, әлеуметтік өзгерістерге септігін тигізеді.

15. Мәдениет пен әдебиеттегі жаңғырту жобалары

Мәдениет пен әдебиетті жаңғырту жобалары ұлттық сананың жаңаруына үлкен серпін береді. Бұл жобалар арқылы қазақ әдебиеті мен өнері жаңа деңгейге көтеріліп, заманауи оқырман мен көрерменге жетеді.

Осы жобалардың бірі ретінде заманауи әдеби шығармаларды қолдау мен мәдени шараларды ұйымдастыруға мән беріліп, жас таланттарды дамыту негізінде ұлттық шығармашылықтарды жаңғыртады.

Бұл тиімді шаралар ұлттық мәдениетті дамытып, қоғамдағы рухани әрі мәдени трендтерді жақсарта түсуде.

16. Білім және ғылымдағы жаңашыл бағыттар

Қазіргі таңда елімізде білім мен ғылым саласында айтарлықтай ілгерілеушілік байқалуда. Біріншіден, STEM-білім беру жүйесінің дамуы мектептер мен жоғары оқу орындарында зор серпін алды. Бұл жүйе оқушылардың ғылыми-техникалық қабілеттерін шыңдауға мүмкіндік беріп, жаңа технологияларды меңгеру арқылы олардың білімін заманауи талаптарға сай қалыптастыруда маңызды рөл атқаруда. Мысалы, Дүниежүзілік банктың зерттеулерінде STEM-бағдарламаларын енгізген елдерде оқу жетістіктері айтарлықтай жақсарғаны көрсетілген.

Екіншіден, Қазақстандық оқушылар халықаралық олимпиадаларда үздік нәтижелерге қол жеткізіп келеді. Бұл факті еліміздің білім беру сапасының жоғарылығын және білім алушылардың халықаралық деңгейде жарысуына мүмкіндік бар екенін дәлелдейді. Жастарымыздың Олимпиададағы жеңістері ғылымға деген қызығушылық пен қабілеттіліктің жоғары екендігін көрсетті.

Үшіншіден, Назарбаев Университеті инновациялық білім үлгісі мен гранттық бағдарламалар арқылы дарынды жастарды қолдап, олардың ғылыми-зерттеу бағытындағы жұмыстарына қолдау білдіруде. Университеттің осындай бастамалары болашақ ғылыми жетістіктердің негізін қалауда, жастардың потенциалын дамытуды мақсат етеді.

17. «100 жаңа есім» жобасының географиялық құрылымы

«100 жаңа есім» жобасы еліміздің түкпір-түкпірінен шыққан ерекше тұлғаларды анықтап, олардың еңбегін кеңінен дәріптеуде. Бұл жоба арқылы облыстар мен әртүрлі өңірлерден жастар мен мамандар қамтылып, олардың әлеуеті арттырылды. Мұндай ірі ауқымды іс-шара жастар арасында патриоттық сезімді күшейтіп, инновация мен шығармашылықты дамытудың маңызды құралы ретінде қызмет атқарады.

Зерттеулер көрсеткендей, бұл жобаның белсенділігі өңірлердің дамуына үлкен үлес қосты. Әрбір өңірден таңдалған жаңа есімдер сол аумақтардың мәдени, әлеуметтік және ғылыми жетістіктерін насихаттап, жастардың белсенділік деңгейін арттырды. Жас таланттардың анықталуы әрі қарайғы дамудың, инновациялық идеялардың таралуына жол ашты, бұл еліміздің тұрақты өсуіне ықпал етуде.

18. Прагматизм мен тиімділік мәдениеті күнделікті өмірде

Қоғамымызда прагматизм және тиімділік мәдениеті күнделікті өмірдің маңызды бөлігіне айналуда. Ақылға сай жоспарлау мен бюджетті тиімді пайдалану қоғамның байлығын арттыруға және жеке тұлғаның әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді. Бұл жұмыста жеке және қоғамдық мүдделердің үйлесуі негіз болып табылады.

Сонымен бірге, экологиялық жауапкершілікті қабылдау кеңінен тарап, ресурс үнемдеу және қалдықтарды азайту шаралары белсенді жүргізілуде. Бұның нәтижесінде табиғатты қорғау саласында жаңа жобалар қолға алынып, экологиялық мәдениет қалыптасуда.

Еңбек нарығында икемділік пен бейімделу қабілеті маңызды рөл атқарады. Қазіргі заман талабына сай азаматтар кәсіби дағдыларды үнемі жаңартып, өз мүмкіндіктерін кеңейтуге ұмтылады. Мектептер мен отбасыларда прагматизм ұғымы басты тәрбие басымдықтарының бірі болып, тиімді және орынды шешім қабылдаудың маңыздылығын түсіндіруде.

19. Ұрпаққа арналған үндеу және стратегиялық міндеттер

Қазіргі кезеңде жастарды тарихи саналы, жауапкершілігі мол азамат ретінде тәрбиелеу басты мақсат болып табылады. Бағдарламаның негізгі міндеті – оларды қоғам мен мемлекеттің тұрақты дамуына белсенді қатыстыру, елдің болашағына сенімділік ұялату. Бұл бағытта жастарға патриоттық құндылықтарды насихаттау және олардың әлеуетін толыққанды жүзеге асыру жолдары қарастырылуда.

Сонымен қатар, ұрпақ сабақтастығын сақтау және азаматтық ынтымақты нығайту арқылы қоғамның тұрақтылығы мен даму стратегиясын қолдау маңызды міндеттер қатарында. Бұл ұлттық бірлікті бекемдеп, келешек ұрпаққа берік және серпінді қоғам қалыптастыруға ықпал етеді.

20. Ұлттық сана жаңғыруы — тұрақты дамудың негізі

«Взгляд в будущее» бағдарламасы еліміздің ұлттық санасын жаңғырта отырып, мәдени, әлеуметтік және экономикалық дамудың маңызды бағытын айқындайды. Бұл бағдарлама жастарды білім мен тәжірибеге ынталандырып, қоғамда өзіндік көзқарас қалыптастыруға септігін тигізеді. Ұлттық сана жаңғыруы тұрақты дамудың негізі болып, келешекке сенімді әрі мықты қадамдар басуға жағдай жасайды.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Үкіметі. «Қоғамдық сананы жаңғырту» бағдарламалық құжаты. Алматы, 2017.

ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі. 2018 жылғы есеп. Алматы, 2018.

Назарбаев Н.А. Қазақстанның тәуелсіздігі және оның даму жолы. Алматы, 2015.

ҚР Білім және ғылым министрлігі. Латын графикасына көшу статистикасы. Нұр-Сұлтан, 2023.

Сағындықова Г., Әбілғазина Ж. Ұлттық мәдениет пен сананың жаңғыруы мәселелері. Астана, 2020.

Степанов А. В. STEM-образование как инструмент развития современной школы. – М., 2020.

Иванова Е. Н. Международные олимпиады как показатель качества образования. – Алматы, 2019.

Назарбаев Университетінің ресми есептері. – Нұр-Сұлтан, 2021.

«100 жаңа есім» жобасының аналитикалық мәліметтері. – 2022.

Рахимов Б. Қ. Прагматизм мәдениеті және еңбек нарығының трансформациясы. – Алматы, 2023.