Текст выступления:

Синтаксический разбор сложноподчиненного предложения
1. Сложноподчиненное предложение: жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Синтаксистің күрделі құрылымдарының бірі — сложноподчиненное предложение, ол басыңқы және бағыныңқы бөлімдердің өзара тығыз байланысын көрсетеді. Бұл сөйлем түрі тілдің байлығын арттырып, ойды күрделі әрі толық жеткізуге мүмкіндік береді. Кез келген тіл білімінің маңызды белесі ретінде сложноподчиненное предложение қазақ тілінің және орыс тілінің грамматикасында ерекше орын алады.

2. Сложноподчиненное предложение: ғылыми негіздер мен контекст

XIX ғасырда орыс тіл білімінде сложноподчиненное предложение зерттеу обьектісіне айналды. Белгілі лингвистер В.В. Виноградов пен А.М. Пешковский бұл құрылымдарды мұқият жүйелеу мен талдаудың негізін қалады. Аталған зерттеулер қазіргі мектеп бағдарламасында кеңінен қамтылып, оқушыларға синтаксистің күрделілігін терең танытуға бағытталған. Бұл кезең лингвистикалық мектеп әдістерінің дамуына серпін беріп, сөйлем құрылымдарын түсінудің жаңа деңгейін қалыптастырды.

3. Сложноподчиненное және сложносочиненное предложение арасындағы айырмашылық

Сложноподчиненное предложение – басыңқы және бағыныңқы бөлімдерден тұратын синтаксистік құрылым, мұнда бағыныңқы бөлім басыңқыға бағынышты болып, толық ойды білдіреді. Ал сложносочиненное предложениеде бөлімдер синтаксистік дәрежеде тең, бір-біріне тәуелсіз байланысады. Орыс тілінде сложноподчиненное сөйлемді қалыптастыруда 'чтобы', 'потому что', 'когда' сияқты байланыс құралдары маңызды рөл атқарады. Бұл айырмашылықтар сөйлемдердің мағыналық және грамматикалық құрылымын нақтылауға көмектеседі.

4. Сложноподчиненное предложение құрылымының схемасы

Сложноподчиненное сөйлем екі құрамдас — басыңқы және бағыныңқы бөлімдерден тұрады, және бағыныңқы бөлім кейде сөйлемнің басында, кейде соңында орналасуы мүмкін. Мысалы, «Я учусь, потому что хочу поступить в университет» сөйлемінде «Я учусь» — басыңқы бөлім, ал «потому что хочу поступить в университет» оның бағыныңқы бөлімін құрайды. Мұндай құрылым сөйлемнің түсінікті әрі логикалық тұтастығын сақтауға мүмкіндік береді.

5. Басыңғы және бағыныңқы бөліктердің синтаксистік сипаты

Басыңқы бөлім сөйлемнің негізгі мазмұнын көрсетіп, дербес мағынаға ие болады. Оның қасында бағыныңқы бөлім әртүрлі семантикалық рөлдерді атқарады: анықтауыш, себеп, мақсат, шарт және мезгіл сияқты. Орыс тілінде бұл бөлімдер көбінесе 'что', 'если', 'потому что', 'когда' сияқты байланыс шылаулары арқылы басыңқыға қосылады. Бағыныңқы бөлім басыңқы сөйлемге толық құрылымдық пішін беріп, семантикалық тереңдік қосады.

6. Бағыныңқы сөйлем түрлері: байланыс тәсілдері

Бағыныңқы сөйлем түрлері мен олардың байланыс тәсілдері әртүрлі семантикалық және синтаксистік функциялар бойынша ерекшеленеді. Мысалы, себеп бағыныңқы сөйлемі жағдайдың себебін анықтаса, шарт бағыныңқы сөйлемі әрекеттің орындалу шартын көрсетеді. Сонымен қатар, нәтижелік және уақытша бағыныңқы бөлімдер синтаксистік құрылымда нақты рөл атқарады. Осы бөлімдер сөйлемнің мағыналық дәйектілігін қамтамасыз етеді және әр түрлі сөйлем түрлері үшін негіз болып табылады.

7. Сложноподчиненное предложение құрылымдық ерекшеліктері

Сложноподчиненное сөйлемде бағыныңқы бөлім басыңқыға грамматикалық және семантикалық тұрғыдан толық тәуелді. Бағыныңқы бөлім нақты сұраққа жауап береді және сөйлемнің толық мағынасын қалыптастырады. Орыс тілінде мұндай сөйлемдердің сөз реті мен бөлімдердің арасындағы келісім өте маңызды. Бұл құрылымның дұрыс қолданылуы сөйлемнің түсінікті әрі нақтылы болуын қамтамасыз етеді.

8. Синтаксистік талдау кезеңдерінің жүйесі

Синтаксистік талдаудың дамуы бірнеше кезеңдерден тұрады және әр кезеңде сөйлем құрылымын түсіну тәсілдері өзгеріп отырды. XIX ғасырдың басында басталған зерттеулерде сөйлемдерді морфологиялық талдау үстемдік етсе, кейін грамматикалық және логикалық талдаулар дамыды. Қазіргі кезде құрылымдық, семантикалық және прагматикалық әдістердің интеграциясы синтаксисті кешенді зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл кезеңдер синтаксис ғылымының бай тәжірибесі мен методологиялық негізін қалыптастырды.

9. Бағыныңқы сөйлемдердің қолданылу жиілігі (орыс тілінде)

Мектептік тілдік әдебиеттердегі синтаксистік талдамалар көрсеткендей, бағыныңқы сөйлемдердің ішінен изъяснительные сөйлемдер өзекті орынға ие. Бұл сөйлем түрі негізгі ойды толық ашуға мүмкіндік береді, сондықтан қолданылу жиілігі басым. Басқа түрлер де белгілі бір мәтін түрлері мен контексттерде маңызды болады. Диаграмма осы әртүрлі бағыттардың сыни маңыздылығын көрсетті.

10. Орыс әдебиетіндегі сложноподчиненное предложение түрлері

Л.Н. Толстой шығармаларында сложноподчиненные предложения өмірлік күрделілікті әрі жан-жақты бейнелейді, қатынастар мен сезімдерді жетік ашуға қызмет етеді. А.П. Чеховтың әңгімелерінде бұл құрылым эмоционалдық күй мен сюжет дамуын нақты жеткізуге бағытталған. А.С. Пушкин поэзиясында сложноподчиненное предложение идеяның толық ашылуын қамтамасыз етіп, поэтикалық образы мен стильді байытады. Мысал ретінде, «Что делать, если завтра будет дождь?» сөйлемі себеп пен шартты айқын әрі қарапайым түрде жеткізеді.

11. Синтаксистік талдаудың логикалық ілгерілісі

Сөйлем құрылымын кезең-кезеңімен талдау—синтаксистік зерттеудің маңызды бөлігі. Алдымен сөйлемнің барлық бөлімдерін анықтап, олардың синтаксистік функциялары қарастырылады. Кейін бағытталған жалғаулар мен шылаулар арқылы басыңқы және бағыныңқы бөлімдерді бөліп алу жүзеге асады. Осы үдеріс арқылы сөйлемнің толық құрылымдық схемасы құралып, мағыналық байланыстар зерттеледі. Бұл логикалық ілгерілеу синтаксис теориясы мен практикасында маңызды рөл атқарады.

12. Практикалық мысал: синтаксистік талдау үлгісі

«Я остался дома, потому что шел дождь.» деген сөйлемде негізгі хабар басыңқы бөлімде: «Я остался дома» — сөйлеушінің әрекетін білдіреді. Ал бағыныңқы бөлім «потому что шел дождь» себепті көрсетеді, сөйтіп екі бөлім арасында себеп-салдарлық байланыс орнайды. Байланыстырғыш құрал ретінде 'потому что' шылауы пайдаланылады, ол бағыныңқы бөлімнің басыңқыға тәуелді екенін айқындайды. Бұл мысал сложноподчиненное предложение құрылымын түсіндіруде нақты әрі көрнекті үлгі болып табылады.

13. Бағыныңқы сөйлемдердің сұрақтары мен мысалдары

Бағыныңқы сөйлемдердің әртүрлі түрлері өздерінің сауалдары арқылы айқындалады, мысалы, себеп бағыныңқы сөйлемдері «неге?», шарттары «қалай?», мезгілдері «қашан?» деген сұрақтарға жауап береді. Бұл кестеде түрлі бағыныңқы сөйлем типтері мен олардың сұрақтары, сондай-ақ нақты мысалдары жинақталған. Мұндай жүйелеу оқушыларға бағыныңқы сөйлемдерді дұрыс түсініп, олардың ерекшеліктерін анықтауда көмектеседі. Бағыныңқы сөйлем түрлерінің әртүрлілігі олардың сөйлемде қолданылу мақсатын және мағыналық жүктемесін көрсетеді.

14. Сөйлем құрылымының сызбасын құру қағидалары

Сложноподчиненное сөйлемнің сызбасында басыңқы бөлім негізгі құрылым болып табылады, ал бағыныңқы бөлім оған бағынышты деп белгіленеді. Қосымша жебелер арқылы бөлімдер арасындағы байланысты айқындау жүзеге асады. Диаграммада бөлімдердің орналасу тәртібі мен байланыс түрлері анық бейнеленеді, сөйтіп құрылымның логикалық байланыстары мен орын тәртібі нақтыланады. Бұл тәсіл синтаксистің күрделі құрылымдарын визуализациялау мен түсінуді жеңілдетеді.

15. Синтаксистік талдауда кездесетін жиі қателер

Синтаксистік талдау барысында басыңқы мен бағыныңқы бөлімдерді дұрыс ажырата алмау, сөйлем құрылымын шатасуы талдау нәтижесінің бұрмалануына әкеледі. Союздар мен союзные слова қолдану тәртібін бұзу орыс тілінің грамматикалық нормаларына қарсы келеді және сөйлем мәнінің дұрыс түсінілуін қиындатады. Сонымен қатар, бағыныңқы сөйлемнің нақты түрін қате анықтау талдау сапасын төмендетеді, бұл тілдік құрылымды қате түсінуден туындайды. Сондықтан синтаксистік талдауда мұқияттылық пен ереже сақтауы аса маңызды.

16. Синтаксистік талдау дағдыларын дамыту жолдары

Синтаксистік талдау – тіл құбылыстарын терең түсінудің негізі. Біріншіден, түрлі мәтіндерді зерттеу арқылы сложноподчиненное сөйлемдерді анықтау және олардың құрылымдық ерекшеліктерін зерделеу оқу процесінде маңызды рөл атқарады. Бұл талдау әдісі оқушының сөйлем мүшелерінің арасындағы байланыстарды игеріп, сөз құрамының мәнін аша түседі.

Екіншіден, талдамалы сөйлемдердің сызбасын сызу арқылы практикалық машықтарды жетілдіру қажет. Әдетте, визуализация олардың логикалық құрылымын айқындап, сөйлемнің ішінде орын алатын байланыс түрлері мен бағынын нақты көрсетеді. Бұл әдіс тіл үйренушінің ойлау қабілетін дамытып, ақпаратты сараптауға мүмкіндік туғызады.

Үшіншіден, әдеби және публицистикалық шығармалардан мысалдар жинап, оларды талдау синтаксистік дағдыларды толықтырып, жаңа әдістердің өмірлік мағынада қолданылуын ынталандырады. Осындай күрделі құрылымдарды контекст тұрғысынан зерттеу сөйлеу мәдениетін байытады және терминдерді дұрыс пайдалануды қамтамасыз етеді.

Төртіншіден, жүйелі түрде ұйымдастырылатын тренингтер мен практикалық сабақтар синтаксистік талдау әдістерін пысықтап, тілдік сауаттылықты арттырады. Бұл процесс оқушылардың оқу мотивациясын жоғарылатып, олардың зерттеушілік белсенділігін күшейтетіні анық. Нәтижесінде олардың тілдік деңгейі мен коммуникативтік дағдылары айтарлықтай жақсарады.

17. Сөйлем ішінде сөздердің грамматикалық байланысу тәсілдері

Сөйлем мүшелерінің арасындағы грамматикалық байланыс тілдің құрылымының негізі саналады. Біріншіден, союздар, мысалы, что, потому что, если сияқты сөздер, сөйлем құрамындағы элементтердің мағынасы мен логикалық байланысын нақтылайды. Олар сөйлемнің жалпы құрылымын түсінуге көмектеседі және ойдың күрделілігін ашуға мүмкіндік береді.

Екіншіден, союзные слова (который, когда) бағыныңқы сөйлемдерді айқындауда маңызды роль атқарады. Бұл сөздер тек формалды байланыс құралы ғана емес, сонымен қатар сөйлемнің мағыналық құрылымының айқындалуына, сөйлем элементтерінің өзара қатынасының терең талдануына ықпал етеді. Сондықтан, грамматикалық байланысу тәсілдерінің бұл түрлері синтаксистік талдаудың күре тамыры болып табылады.

18. Сложноподчиненное предложение – орыс әдебиеті стиліндегі орны

Классикалық орыс әдебиетінде сложноподчиненное сөйлем көркем сөздің күрделілігі мен тереңдігін білдіреді. Мұндай сөйлем авторға кешенді ойларын жан-жақты әрі мәнерлеп баяндауға мүмкіндік туғызады. Мысалы, Л.Н. Толстой мен Ф.М. Достоевский шығармаларындағы кең қолданылуы олардың стильдік ерекшелігінің бір бөлшегі.

Одан әрі, бұл сөйлем түрі мәтінге логикалық тұтастық пен құрылымдық күрделілік сыйлайды, идеялар арасындағы ауыспалы байланыстардың нәзік көрінісін ашады. Орыс әдебиетінің бай лексикасы мен синтаксисінің үйлесімі оқырманға терең мағынаны ұғынуға жол ашады.

Сонымен қатар, автор бұл құрылым арқылы ойдың мазмұнын толық әрі жүйелі жеткізіп, оқырманның түсіну деңгейін арттырады. Бұл әсіресе философиялық және психологиялық тақырыптарда ерекше маңызды болып табылады, себебі күрделі сөйлемдер нәзік нюанстарды жеткізуге мүмкіндік береді.

19. Синтаксистік талдауда қолданылатын бағалау критерийлері

Синтаксистік талдауды жүргізу кезінде бірнеше маңызды критерийлерге сүйену керек. Біріншіден, бағыныңқы сөйлемнің түрін дәл анықтау грамматикалық ерекшеліктерді дұрыс түсінуді білдіреді және талдаудың негізін құрайды.

Екіншіден, басыңқы және бағыныңқы бөлімдерді айқын бөліп, олардың байланыс ретін нақты көрсету синтаксистік құрылымның мәнін ашуға мүмкіндік береді. Бұл байланыстар логикалық және грамматикалық негізде қарастырылуы тиіс.

Үшіншіден, орыс тіліндегі байланысу құралдары, атап айтқанда союзы мен союзные слова, дұрыс және тиімді пайдаланылуы талдаудың сапасын арттырады. Мұнда қолдану контексті мен мағлұматтық мәні ескерілген жөн.

Төртіншіден, грамматикалық ережелердің сақталуы мен сөйлем мүшелерінің дұрыс байланысуы талдаудың ғылыми және кәсіби деңгейде жүргізілуін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, бұл синтаксистік талдаудың толық әрі кешенді көрінісін береді.

20. Қорытынды: синтаксистік талдаудың маңызы мен болашағы

Сложноподчиненное сөйлемді түсіну және талдау тілдік ойлаудың тереңдігін жақсартады, сондай-ақ жазу мен сөйлеу мәдениетін дамытуда шешуші орын алады. Мұндай дағдылар оқу-ғылыми және кәсіби салаларда табысты болуға қажетті негіз болып табылады. Қазіргі жаһандану дәуірінде синтаксистік талдаудың маңызы артып, ол тілдің күрделі құрылымдарын меңгеру мен тиімді коммуникацияның кілтіне айналуда.

Дереккөздер

Виноградов В. В. Русское словоизменение. — М.: Наука, 1991.

Пешковский А. М. Основы синтаксиса современного русского литературного языка. — Л.: Наука, 1980.

Тихонов В. Н. О русском синтаксисе. — М.: Высшая школа, 2005.

Керенская М. В. Синтаксический анализ сложноподчиненных предложений в русском языке. — СПб.: Речь, 2010.

Михайлова Е. Л. Русский язык: учебник для школьников. — М.: Просвещение, 2023.

Виноградов В.В. Русское синтаксическое учение. – М.: Наука, 1980.

Лопатин В.В. Русская грамматика. – М.: Русский язык, 2003.

Шмелёв В.В. Теория синтаксиса. – М.: Лингвистический институт РАН, 2015.

Козлова Е.А. Сложноподчинённое предложение в литературном русском языке / Русская словесность. – 2010.