Текст выступления:

Криминогендік жағдайларда өзін-өзі қауіпсіз ұстау негіздері
1. Криминогендік жағдайларда өзін-өзі қауіпсіз ұстау негіздері: шолу және басты тақырыптар

Қоғамдағы криминогендік жағдайлар жастар үшін өзекті қауіптер туғызып отыр. Мұндай қауіпсіздік мәселелерін түсіну және олардан қорғану жолдарын меңгеру – қазіргі заманның басты міндеттерінің бірі. Бұл баяндаманың мақсаты – криминогендік факторлардың негізгі түрлерін сараптап шығып, жастарға арнап өзін-өзі қорғау негіздерін кеңінен ашу.

2. Қауіпсіздік мәдениеті мен жастар: әскери-технологиялық дайындықтағы маңызды аспектілер

Қазақстандағы жастар арасында қылмыс пен қауіптің күнделікті өмірде және интернет желісінде жиі орын алуы қоғамның назарын аударуды қажет етеді. Осындай жағдайларда мектептер мен әскери-технологиялық дайындық бағдарламаларында қауіпсіздік мәдениетін дамыту стратегиялық маңызды болып табылады. Қауіпсіздік мәдениеті – бұл жеке тұлғаның және қоғамның тұрақтылығы мен дамуының түп негізі.

3. Криминогендік жағдай ұғымы және оның қолданылуы

Криминогендік жағдай – бұл қоғамда қылмыс жасауға ықпал ететін тарихи, әлеуметтік, экономикалық және психологиялық факторлардың жиынтығы. Мысалы, экономикалық қиындықтар мен жұмыспен қамтудың төмендігі жастар арасында құқықбұзушылықтың көбеюіне себеп болады. Тағы бір мысал, интернеттің кең таралуы арқылы жасалған алаяқтықтар мен зорлық-зомбылық оқиғалары криминогендік жағдайлар қатарына жатады. Мұндай факторларды анықтап, алдын алу шараларын жүзеге асыру қоғамның қауіпсіздігін арттыруға мүмкіндік береді.

4. Жастарға тән басты қауіп-қатер түрлері

Жастардың қылмысқа ұшырауының негізгі себептері әр түрлі. Біріншіден, ақшаны және жеке деректерді алу мақсатында жасалатын алаяқтықтар кең таралған, бұл осы замандағы цифрлық технологиялардың дамуына байланысты. Екіншіден, бопсалау мен тонау сынды құқықбұзушылықтар мектептер мен қоғамдық мекендерде жиі байқалады, жастардың әлеуметтік өзара әрекеттесуінің осал тұстарын көрсетеді. Үшіншіден, интернет-бейресми алаяқтықтар – фишинг, жалған жаңалықтар мен әлеуметтік желілердегі алдаулар – жастардың сенімін пайдаланып, қауіп төндіреді. Төртіншіден, кәмелеттік жасқа толмағандардың қатысуымен болатын қылмыстардың өсуі маңызды мәселе саналады, бұл мемлекеттік және қоғам тарапынан тақырыпқа ерекше көңіл бөлуді талап етеді.

5. Тәуекел факторлары және алдын алу әдістері

Криминогендік факторлардың алдын алу үшін ең маңыздысы – жастамақсатында білім беру және ақпараттандыру жұмыстары. Мысалы, мектептерде және жеке-дара оқу орындарында қауіпсіздік сабақтарын ұйымдастыру, әлеуметтік желілерде ақпараттық науқандар өткізу – мұны жүзеге асырудың тиімді жолдары. Сонымен қатар, мемлекеттік және қоғамдық деңгейде жедел әрекет ету жүйелерін күшейту, тұрғындардың қауіпсіз орта қалыптастыруы тәуекелдерді азайтуға ықпал етеді. Мектеп пен отбасы арасында тығыз байланыс орнату және жастарды оңтайлы әлеуметтік қызметтермен қамтамасыз ету де аса маңызды.

6. Өзін-өзі қауіпсіз ұстаудың негізгі қағидалары

Қауіпсіздікке байланысты ең бірінші қағида – күмәнді адамдар мен қауіпті орындардан қашу. Бұл – ықтимал қауіптің алдын алудың тиімді жолы. Екінші қағида – ақпараттық сауаттылықты дамытып, өз деректерін және жеке мәліметін қорғау, дұрыс және сенімді ақпарат алмасуды қамтамасыз ету. Үшінші қағида – күнделікті өмірде, мектепке немесе үйге бара жатқанда қауіпсіз және белгілі бағыттарды таңдап, сақтық шараларын қолдану маңызды. Соңғысы, төтенше жағдайда көмек сұрауды білу, заңды және қоғамдық моральды сақтау арқылы жеке және ортақ қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

7. Қауіп-қатер мен алғашқы әрекеттер алгоритмі

Әрбір қауіпті жағдайда қандай алғашқы әрекеттерді жасау қажеттігі өз алдына маңызды мәселе. Үздік тәжірибеге сәйкес, ең жиі кездесетін қауіптердің тізбесі жасалып, оларға сәйкес алгоритм дайындалған. Мысалы, ұрлық немесе бопсалау кезінде дереу жедел қызметтерге хабарласу қажет. Бұл қауіпсіздікті қамтамасыз етуде ұйымдастырылған және стандартталған тәсілдердің маңызын көрсетеді. Сонымен қатар, шұғыл байланыс нөмірлерін білу және оларды қолдану – кез келген төтенше жағдайдағы бірінші көмек.

8. Жастар арасындағы қылмыстық ахуалдың өзгеру динамикасы (2015–2023)

2015 жылдан бері кәмелеттік жасқа толмағандардың арасындағы қылмыс саны айтарлықтай өсті. Соңғы үш жылда бұл өсім қарқынды түрде байқалуда, бұл қауіптің жаңа, әсіресе интернет алаяқтықтарына байланысты түрлерінің кеңеюінен екенін көрсетеді. Статистика көрсеткендей, ұрлық пен алаяқтық түрлері дәстүрлі қылмыстар арасында алдыңғы қатарда тұр. Бұл жағдай жастарға арналған арнайы алдын алу және тәрбиелік бағдарламалардың маңыздылығын айқын көрсетеді.

9. Өзін-өзі қорғау психологиясы және төтенше жағдайдағы эмоционалдық тұрақтылық

Қауіпті сәттерде адамның қорқыныш пен күйзеліске қарсы тұру қабілеті шешуші мәнге ие. Эмоционалдық тұрақтылық дұрыс әрі тез шешім қабылдауға көмектеседі, ал қорқыныш – адамның рефлекстерін тежейді. Психологиялық жаттығулар жиынтығы жүйелі түрде жүргізілер болса, олар тұлғаның жағдайды объективті бағалауына және сабырлы қалуына септігін тигізеді. Бұл да өз кезегінде төтенше жағдайларды тиімді жеңуге мүмкіндік береді.

10. Қауіпті жағдайда әрекет ету алгоритмі

Қазақстандағы төтенше жағдайларға арналған ресми нұсқаулық бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы қадам – қауіптің нақты түрін анықтау. Кейінгі қадамдар: қорғану шараларын қабылдау, тиісті учаскемен немесе құқық қорғау органдарымен байланысу, қажет болса эвакуациялау немесе алғашқы көмек көрсету. Әрбір кезең – қауіпсіздіктің негізгі буыны. Осы ұйымдық жол-жобаларды ұстанған кезде жеке және қоғамдық қауіпсіздікті барынша қамтамасыз етуге болады.

11. Өзін-өзі физикалық қорғаудың негізгі әдістері

Тиімді өзін-өзі қорғаудың физикалық әдістері – қол мен аяқпен қорғау, қысқа әрі дәл соққылардан тұрады. Қарсыласты уақытша бейтараптаған тәсілдер жылдам әрі нақтылықты талап етеді. Сонымен қатар, спорттық дайындық тіпті маңызды рөл атқарады: жекпе-жек өнерлерін меңгеру жастарға сенімділік пен төзімділік береді. Қыздарға арналған арнайы тренингтер психофизикалық ерекшеліктерді ескереді. Бірақ, бұл әдістерді қолданғанда заң шеңберінде қалу қажет, яғни тым күш көрсетуге жол бермеу өте маңызды.

12. Қауіпті аймақтар мен кездейсоқтық пайызы

Қылмыс оқиғалары көбіне қаланың орталық және шет аймақтарында байқалады, сондай-ақ қоғамдық орындардағы қауіп жоғары. Бұл деректер жергілікті Ішкі істер басқармасының 2023 жылғы статистикасына негізделген. Сондықтан тұрғындар мен әсіресе жастар бұл аймақтарда сақтық пен абай болуды өздерінің басты міндеттері ретінде қабылдауы тиіс. Қауіптің шоғырлану аймақтарын нақты білген кезде қауіпсіздікті қамтамасыз ету оңайырақ болады.

13. Ақпараттық қауіпсіздік және интернеттегі өзін-өзі қорғау

Интернетте жеке мәліметтерді қорғау, сенімсіз сілтемелер мен хабарламалардан сақтану және жеке парақшаларды дұрыс баптау – ақпараттық қауіпсіздіктің негіздері. Жасөспірімдер цифрлық сауаттылығын арттыра отырып, алаяқтық пен кибершабуылдан қорғануын күшейте алады. Қоғамдық ресурстар мен құқық қорғау органдарының кеңес беруі маңызды, себебі бұл жастар арасында интернет қауіпсіздігін насихаттауға және цифрлық мәдениетті қалыптастыруға көмектеседі.

14. Қосымша ерекше қауіптер (қоғамдық көлік, такси, уақытша баспана)

Қоғамдық көлік пен таксиде қалта ұрлығы мен жалған жүргізушілер мәселелері жиі орын алады. Бұл жолда сақтықпен ғана қауіптің алдын алуға болады. Тек сенімді және ресми қызметтерді таңдау ұсынылады. Уақытша баспаналарда бөтен адамдармен қақтығыстар және жеке заттардың ұрлануы жағдайлары көп кездеседі. Мұндай жерде сақтық шараларын күшейтіп, үйлесімді орта құруға бағытталған қоғамдық қолдаулар қажет.

15. Төтенше жағдайда байланыс арналары

Қазақстан Республикасының ІІМ 2023 жылғы мәліметтеріне сәйкес, негізгі жедел қызметтер мен онлайн ресурстардың байланыс мекенжайлары мен нөмірлері кестеде берілген. Мұндай ақпаратты білу жастарға төтенше жағдайларда жылдам және тиімді көмек алуға мүмкіндік береді, қауіпсіздікті арттыруға ықпал етеді. Сонымен бірге, арнайы жастарға арналған жобалар әлеуметтік қолдаудың үздік үлгісі болып табылады.

16. Таныстар мен бейтаныстар арасындағы қылмыс қауіпі

Қоғам өмірінде таныстар мен бейтаныстар арасында пайда болатын қылмыс қаупі әрқашан өзекті мәселе болып келеді. Бұл қауіп ортақ әлеуметтік кеңістіктегі қарым-қатынастардың күрделілігін, сенім мен қауіпсіздіктің ауытқуын көрсетеді. Қылмыстың алдын алу шаралары көбінесе осындай қарым-қатынастар контекстінде қарастырылады, өйткені таныстар арасындағы қылмыс, әдетте, күтпеген және әсері жағынан ауыр болады. Сонымен қатар, бейтаныстар арасындағы қылмыстың жағдайлары қоғамдағы тұрақтылықты бұзатын маңызды фактор болып табылады. Өзін-өзі қорғау жүйелері мен құқықтық білім бұл қауіпті төмендетуде шешуші рөл атқарады. Қоғамдағы осындай қауіптер жайлы нақты мәліметтер мен қорытындылардың болмауы, заңнамалық және ақпараттық қолдаудың жеткіліксіздігін білдіреді. Бұл мәселе бойынша зерттеулер мен ақпараттық науқандардың әлеуеті зор.

17. Өзін-өзі қорғау дағдылары мен білім беру жүйесіндегі интеграциясы

Өзін-өзі қорғау дағдыларын білім беру жүйесіне интеграциялау – қазіргі заманғы оқушыларды қатерлерден қорғаудың тиімді әдісі. Бірнеше елдердің тәжірибесі көрсеткендей, бұл дағдыларды мектептерде енгізу оқушылардың сенімділігін арттырады және қылмыстық жағдайлардан сақтануға мүмкіндік береді. Мысалы, бірқатар оқу орындарында өзін-өзі қорғау курстары төтенше жағдайларға дайындық ретінде қарастырылып, сонымен қатар жеке қауіпсіздік мәдениетін дамытуда маңызды рөл атқарады. Студенттерге берілетін практикалық жаттығулар мен теориялық білімдер олардың өз құқықтары мен міндеттерін түсінуге, жаңа өмірлік қиындықтарға бейімделуге көмектеседі. Мұндай интеграция жастарды тек физикалық қауіпсіздікпен шектелмей, сонымен бірге құқықтық сауаттылық пен эмоционалды тұрақтылыққа тәрбиелейді, бұл олардың болашақ өміріне қажетті құндылықтар мен дағдылар жинақтайды.

18. Заң аясында өзін-өзі қорғау: құқық пен жауапкершілік

Қазақстан Республикасының заңнамасы өзін-өзі қорғауға нақты құқықтық негіздер мен шектеулерді белгілейді. Біріншіден, өзіңді қорғау әрекеттері тек қылмыстың алдын алу мақсатында және заңда белгіленген талаптарға сай жүзеге асырылуы тиіс. Бұл принцип қоғамдағы құқықтық тәртіп пен әділеттілікті сақтау үшін маңызды. Екіншіден, өзін-өзі қорғау мен шамадан тыс күш қолдану арасындағы құқықтық шекара айқын белгіленген. Егер қорғау шарасы қарсыластың әрекетінен асып кеткен болса немесе қалтасындағы құралдарды пайдаланбаған жағдайда, сәйкес жауапкершілік туындайды. Бұл нормалар зорлық-зомбылықтың таралуын тежеуге және заңсыз әрекеттердің алдын алуға бағытталған. Үшіншіден, кәмелетке толмағандар үшін жауапкершілік ерекшеленеді: олардың құқықтары мен жағдайы ескеріліп, тәрбие мақсатында шаралар қабылданып, алғашқы құқық бұзушылықтарда санкциялар жұмсартылады. Осындай құқықтық құрылым жастардың құқықтық мәдениетін қалыптастыруда және дұрыс бағытта дамуда шешуші мәнге ие.

19. Этикалық және азаматтық аспектілер: мораль және қоғам алдындағы парыз

Өзін-өзі қорғау әрекеттері тек заңды тұрғыда ғана емес, сонымен қатар моральдық-этикалық принциптер арқылы да бағалануы керек. Бірінші кезекте, қорғау барысында адамгершілік қағидаларын сақтау басты талапқа айналады: заңсыз әрекетке жол бермеу, адам өмірін және денсаулығын құрметтеу – әр азаматтың парызы. Екінші, заң талаптарын орындау – қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздіктің негізі, бұл жалпыға ортақ қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Үшіншіден, жастар қоғамдағы қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруда белсенділік танытулары керек, олардың ақпараттық сауаттылығы мен физикалық дайындығы тұрақты жетілдіруді талап етеді. Соңында, этикалық нормаларды ұстана отырып, ынтымақ пен жауапкершілік сезімін дамыту қоғамның біртұтас сенімі мен қолдауын арттыруға ықпал етеді. Осы принциптер адамды өздігінен қорғауда ғана емес, жалпы қоғамдық өмірдің барлық саласында да негізгі бағыттар болып табылады.

20. Қауіпсіздік мәдениеті — жастардың болашағы

Қазіргі кезеңде криминогендік жағдайлардың өсуі жастардың өзін-өзі қорғау қабілеттерін жетілдіруді талап етеді. Өзін-өзі қорғау қағидаларын терең меңгеру жеке тұлғаның қауіпсіздігін ғана емес, қоғамның тұтастығын да нығайтады. Таңдалған әдістер мен құқықтық білім жастарға өмірлік қиындықтарға төтеп беруге, тұрақты әрі сенімді өмір сүруге мүмкіндік береді. Бұл бағыттағы жұмыс білім беру, құқық қорғау және қоғамдық институттар арасында тығыз ынтымақтастықты қажет етеді. Мәңгілік даму тұжырымдамасы аясында қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру жастардың жан-жақты дамуы мен болашаққа сенімді қадам басуында маңызды рөл атқаратыны сөзсіз.

Дереккөздер

А.Байтұрсынов. Қылмыстың алдын алу мәселелері. Алматы, 2021.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің ресми статистикасы. 2023 жыл.

Жастар арасындағы қылмысқа қарсы күрес: теория және практика / ҚР Білім және ғылым министрлігі, Нұр-Сұлтан, 2022.

Нұркенов, С. Психология қауіпсіздігі: эмоционалдық тұрақтылық және қорғану // Қоғамдық психология, 2020.

Қазақстандағы төтенше жағдайлар бойынша ресми нұсқаулық. ҚР ІІМ, Нұр-Сұлтан, 2023.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі. – Алматы, 2020.

Нұрпейісова Қ., Қоғамдағы қауіпсіздік мәдениеті. – Астана, 2019.

Тұрғанбаев С., Заң және қоғам: Қазақстандағы құқықтық реформа, 2015–2023. – Қарағанды, 2023.

Жұмабаев А., Жастар тәрбиесі және құқықтық сауаттылық. – Шымкент, 2022.