Текст выступления:

Терроризм актісінің қаупі кезінде жеке қауіпсіздікті қамтамасыз ету
1. Терроризм актісінің қаупі кезінде жеке қауіпсіздікті қамтамасыз ету: негізгі тақырыптар мен маңыздылығы

Терроризм қазіргі әлемде ең өзекті мәселелердің бірі, оның қоғамға және жеке адамдарға төндіретін қатері күннен-күнге өсе түсуде. Бұл қауіпке қарсы тұру — тек мемлекеттердің ғана емес, әрбір азаматтың да ортақ борышы. Бұл презентация терроризмнің заманауи қауіптері мен жеке қауіпсіздікті қамтамасыз етудің негізгі қағидаларын жан-жақты қарастырады.

2. Терроризм феноменінің тарихы мен Қазақстандағы мұқият қарастыру

Терроризмнің тарихи тамыры ғасырлар бойы қонуда. ХХ-ХХІ ғасырларда ол жаһандық деңгейде кеңінен таралып, түрлі саяси және діни мотивтер бойынша мыңдаған оқиғалар орын алды. 2023 жылы әлемде 8000-нан аса террорлық акт тіркелді, бұл оның тұрақты және күрделі қауіп екенін дәлелдейді. Қазақстан республикасы бұл бағытта белсенді саясат жүргізуде: терроризмге қарсы заңнамалық база мен арнайы ұйымдар құрылады, мемлекеттік құрылымдар жүйелі түрде жұмыс істейді. Жастардың ақпараттық сауаттылығы мен патриоттық тәрбиесі терроризмнің алдын алуда маңызды құралға айналып отыр.

3. Терроризмнің анықтамасы және негізгі ерекшеліктері

Терроризм – қоғамда үрей мен үрей тудыру мақсатында адамға немесе инфрақұрылымға қасақана күш қолданған әрекеттердің жиынтығы. Бұл акт мемлекеттік және халықаралық қауіпсіздікке зиян келтіру үшін ұйымдастырылып, қайталанып жүретін жүйелі сипатқа ие. Оның негізінде саяси-әлеуметтік мақсаттар тұрады: қарсыласты қорқыту, саяси өзгерістерге ықпал ету. Зорлық-зомбылық қолданып, көпшілікті қауіпке ұшырату терроризмнің басты ерекшеліктерінің бірі. Неміс философы Макс Вебердің сипаттауынша, терроризм режимдердің әлсіздігін көрсетеді және қоғамның тұрақтылығына тікелей сынақ болып табылады.

4. Террористік актілердің түрлері мен жаһандық мысалдары

Террористік актілер түрінде әртүрлі әдістер мен мақсаттар байқалады. Мысалы, 2001 жылғы 11 қыркүйектегі Құрама Штаттардағы «Әлем сауда орталығы» ғимараттарына жасалған шабуыл жаһандық терроризмнің бет-бейнесін өзгертті. 2015 жылы Францияның Париж қаласында бір қатар мәдени орындар мен стадионда орын алған сериялы террористік актілер көптеген құрбанға әкелді және Еуропада қауіпсіздік шараларын күшейтуге себеп болды. Сонымен қатар, Ирак пен Сириядағы террорлық әрекеттер аймақтық және халықаралық қауіптің шиеленісуін білдіруде. Қазақстанда да террористік әрекеттерге қарсы күрес мемлекеттік деңгейде жоғары назарда, оқиғалардың алдын алу мен жасырын топтардың қызметін тоқтату қамтылуда.

5. Қазақстандағы терроризмге қарсы құқықтық және институционалды негіздер

Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінде терроризммен күрес маңызды бағыттардың бірі болып табылады. «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» заң қабылданып, оның аясында террорлық әрекеттердің алдын алу, жауапкершілік пен жазалау көзделген. Ұлттық қауіпсіздік комитеті арнайы құрылым ретінде террористік қауіптерге қарсы іс-шараларды жүргізеді, сондай-ақ азаматтардың қауіпсіздігін қорғайды. 2013 жылы енгізілген Қылмыстық кодекстің террористік баптары құқық қорғау органдарына заң аясында әрекет етуге толық негіз береді. Сонымен қатар, Қазақстан халықаралық және аймақтық ұйымдармен ынтымақтастықты кеңейтіп, терроризмге қарсы күресте өз салмағын ұлғайтуда.

6. Қазақстандағы террорлық қауіп пен қазіргі заманауи үрдістер

Қазақстандағы террорлық қауіп салыстырмалы түрде төмен деңгейде болғанымен, әлемдік үрдістер мен аймақтық шиеленістер елдің қауіпсіздігіне әсер етеді. Соңғы жылдары экстремистік топтар мен радикалды идеологиялардың кеңеюі байқалады, оның ішінде интернет ресурстар арқылы таратылатын үгіт-насихатқа мән беріледі. Мемлекеттік органдар бұл бағыттағы ақпараттық және құқықтық қорғаныс шараларын күшейтіп, жастар арасында патриоттық тәрбие бағдарламаларын жүзеге асыруда. Бұл оқиғалар қоғамдағы тұрақтылық пен азаматтардың қауіпсіздігін үнемі бақылауда ұстауды талап етеді.

7. Әлемдік және аймақтық терроризм статистикасы: 2023 жылғы деректер

2023 жылы әлем бойынша террорлық оқиғалар саны тұрақты деңгейде сақталды. Аймақтық ерекшеліктерге байланысты Жақын Шығыс пен Оңтүстік Азиядағы елдерде белсенділік жоғары болса, Қазақстанда террористік оқиғалардың саны аз. Бұл елдің ұлттық қауіпсіздік саясатының тиімділігін көрсете отырып, аймақтық салыстыруда жеке қауіп деңгейінің төмен екендігін дәлелдейді. Бұндай статистика халықаралық мониторинг мен ақпараттық бағдарламалардың маңызды екенін көрсетеді, себебі тұрақты бақылау терроризмнің таралуын тежейді.

8. Террористік әрекеттердің күдікті белгілері мен қауіп сигналдары

Қоғамдық орындарда қалдырылған қараусыз сөмке немесе бөтен заттар — бұл қауіпті жағдайдың бірден-бір айғағы болуы мүмкін. Мұндай объектілерге абайлап қарап, дереу құзырлы органдарға хабарлау қажет. Сонымен қатар, бейтаныс тұлғалардың түсініксіз, орынсыз мінез-құлқы, әсіресе рұқсат етілмеген аймақтарға кіруге ұмтыла беруі қауіптің алдын алу шарасы ретінде қарастырылуы қажет. Сондай-ақ, жарықтың жиі сөніп тұруы немесе сыртқы көріністегі кенеттен өзгерістер адам мінезіндегі аномалияны байқатады, бұл қауіптілік туралы ескерту болмақ.

9. Жеке қауіпсіздікті сақтау принциптері мен іс-тәжірибелік қағидалар

Негізгі қағидаларға жататындары — әрдайым қырағылықты сақтау, белгісіз және күдікті адамдар мен заттарға жақын бармау, сондай-ақ қауіп сезінген жағдайда құқық қорғау органдарына жедел хабар беру. Бұл әр жеке тұлғаның қорғауын арттырады және қоғамдағы қауіпсіздікті күшейтеді. Өзін-өзі ұстау әдістеріне эвакуация кезінде сабырлы болу, топпен бірге жүру, қарсылық көрсетпей тыныштық сақтау жатады. Мұндай әрекеттер төтенше жағдайларда қауіпсіз аудандарға жылдам өтуге, паналауға көмектеседі және теріс жағдайлардың алдын алады.

10. Күдікті әрекеттерге жауап беру: жағдаяттар және шешімдер

Кестеде түрлі күдікті жағдайларда қалай дұрыс әрекет ету керектігі көрсетілген. Мысалы, белгісіз сөмкені табу немесе күдікті мінез танытқан адамды бақылау кезінде мұқият болу және шұғыл түрде құзырлы органдарға хабарласу – басты ережелердің бірі. Жедел әрі дұрыс жауап беру қоғамдық қауіпсіздікті арттырып, қылмыстың алдын алуда шешуші роль атқарады. Мұндай принциптер азаматтық жауапкершілік пен құқықтық сауаттылықтың негізін құрайды.

11. Мектеп пен оқу орындарындағы қауіпсіздік ережелері мен бақылау жүйелері

Білім беру мекемелерінде қауіпсіздік – басты міндеттердің бірі. Мектеп аумағында және ішкі кеңістікте бейнебақылау жүйелері орнатылып, олардың қызметі үздіксіз бақылауда болады. Әрбір оқушы төтенше жағдайларда эвакуация жоспарын білуі тиіс, бұл олардың жылдам және ұйымдасқан қимылдауына мүмкіндік береді. Сонымен қатар, күдікті тұлғалар немесе белгісіз заттарды байқаған кезде мұғалімдерге және қауіпсіздік қызметшілеріне дереу хабарлау міндеттелген. Кірер есіктерде рұқсатнама жүйесі енгізілу арқылы бөгде адамдардың бақылаусыз кіруі шектеледі, бұл оқу орындарында тәртіп пен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

12. Көпшілік іс-шаралардағы (спорттық, мәдени) жеке қауіпсіздік

Қоғамдық іс-шараларда бірінші кезекте қайту және эвакуация маршрутарын алдын ала меңгеру қажет. Топпен бірге қозғалудың маңызы зор, бұл қауіпті жағдайларда бір-біріңді қорғауға, тез әрі тиімді әрекет етуге ықпал етеді. Күдікті адамдармен қарым-қатынастан аулақ болу және кез келген күмәнді оқиғаларды іс-шара ұйымдастырушыларына хабарлау жеке және қоғамдық қауіпсіздікті арттырады. Бұл шаралар түрлі мәдени және спорттық іс-шараларда қатысушылардың өмірін сақтауда ерекше маңызды.

13. Жарылғыш немесе күдікті затты анықтау және шұғыл әрекет ету алгоритмі

Жарылғыш заттардың негізгі белгілері ретінде иіс шығуы, техникалық құрылғыға ұқсастығы және шығыңқы сымдардың болуы саналады. Мұндай заттарды ешқашан қозғамау қажет, орныққан қауіп аймағын қауіпсіздік шеңберімен қоршау және адамдарды одан мүмкіндігінше алысқа шығару міндетті. Шұғыл түрде 112 қызметіне және мектеп әкімшілігіне хабарлау, қауіпсіздік қызметінің нұсқауларын күтіп, тиісті шараларды орындау керек. Бұл алгоритм жарылыс қаупін төмендетуге және құрбандықтарды болдырмауға бағытталған.

14. Психологиялық тұрақтылық негіздері және өзін-өзі ұстай білу дағдылары

Стрестік жағдайларда тыныс алу жаттығуларын орындау және сабырлы болу маңызды, себебі бұл төтенше сәтте адамның ойлау қабілетін және реакциясын жақсартады. Қауіпті дұрыс бағалап, тиімді әрекет етуге психологиялық дайындық ықпал етеді. Сонымен қатар, мектепішілік психологтар ұйымдастыратын тренингтер мен арнайы кеңес беру орталықтарының қолдауы адамның эмоционалдық тұрақтылығын нығайтып, қорғаныс дағдыларын жетілдіруге септігін тигізеді. Бұл жағдайларда психологиялық қолдау жүйелі әрі кәсіби болуы керек.

15. Ақпараттық қауіпсіздік: интернет және әлеуметтік желіде қауіптерге қарсы шаралар

Әлеуметтік желілерде расталмаған ақпаратты таратуға жол берілмеуі қажет, себебі бұл жалған хабарламалар мен арандату қаупінің таралуына себеп болады. Ақпарат көздері тек ресми және мемлекеттік болуы міндетті, ал жеке немесе қоғамдық сенімсіздік туындаған жағдайда фейк ақпаратты айырып тану дағдылары қажет. Манипулятивті және зиянды контентті көрген кезде құқық қорғау органдарына хабарлау – ақпараттық қауіпсіздікті сақтау шараларының бірі. Сонымен қатар, онлайн кеңістіктегі сақтық пен цифрлық сауаттылықты арттыру жастардың ақпараттық қорғанысын күшейтеді, бұл бүгінде өте өзекті мәселе.

16. Террорлық қауіп кезінде мінез-құлық алгоритмі: қадамдық нұсқаулық

Қазіргі таңда терроризм қатері әлемнің көптеген елдерінде өзекті әрі қауіпті проблема ретінде тұр. Сондықтан бұл қауіпті жеңу үшін нақты әрі жүйелі әрекеттер алгоритмін білу аса маңызды. Террорлық қауіп кезіндегі мінез-құлық алгоритмі біздің сақтық шараларымыздың негізін құрайды. Бұл алгоритм — қауіптен аман қалудың нақты әрі жүйелі әрекеттер жүйесі.

Мұндай алгоритм бірнеше қадамнан тұрады: алғашқы кезең — қауіптің пайда болуын сезіну, яғни күдікті жағдайларды және тұлғаларды байқау. Кейінгі қадам — сабырлы болу және паникаға бой алдырмау. Үшінші кезең — шұғыл түрде қауіпсіз жерге көшу және қауіпсіздік органдарына хабар беру. Қауіпсіздік шараларының дәлдігі мен тездігі көп жағдайда өмір мен өлімді бөліп жатады.

Америкалық психолог Джон Дистеллдің пікірінше, төтенше жағдайға дайын болу адамның психологиялық тұрақтылығын сақтауға көмек береді. Сондықтан бұл алгоритмді жаттап алып, дағдыға енгізу қажет. Қазіргі кезде көптеген елдерде осындай алгоритмдер мектептерде, қоғамдық ұйымдарда үйретіліп келеді, себебі бұл білім қоғам қауіпсіздігін арттырады.

17. Қоғамдық көлікте қауіпсіздікті сақтау тәсілдері мен ескертпелері

Қоғамдық көлік — күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі болғандықтан, оның қауіпсіздігі ерекше маңызға ие. Біріншіден, қоғамдық көлікте күдікті жолаушылар мен заттарды мұқият бақылау қажет. Мысалы, бір топ зерттеушілердің айтуынша, күмәнді белсенділікті анықтау үшін жолдастардың әрбір қозғалысын, іс-әрекетін назарда ұстау керек. Бұл талап жолаушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған.

Екіншіден, жедел байланыс нөмірлерін есте сақтау және кез келген күдікті жағдайда дереу хабарлау өте маңызды. Төтенше жағдайда сабырлықты сақтау — ең басты шарттардың бірі. Жүргізушінің және полиция қызметкерлерінің нұсқауларын ұстану қажет. Олар сіздің қауіпсіздігіңізді қамтамасыз етудің негізгі ресурс көзі болып табылады.

Сабырлы болу қабілеті тек жеке қауіпсіздікке ғана емес, жалпы қоғамдық тәртіптің сақталуына да ықпал етеді. Бұл өз кезегінде төтенше жағдайларда паниканы болдырмай, үрдісті тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Мұндай ережелерді сақтау — азаматтық жауапкершіліктің көрінісі.

18. Төтенше жағдайларда хабарлау және байланыс қызметтері туралы толық ақпарат

Төтенше жағдайда байланыс құралдары мен хабарлау жүйесінің тиімділігі маңызды рөл атқарады. Хабарлау сатысында алғашқы қадам — жағдайды анық жасау және ресми қызметтерге шұғыл ақпарат беру. Бұл кезең көбінесе минуттармен өлшенеді, сондықтан жылдамдық пен дәлдік аса қажет.

Одан кейін, байланыс қызметтері — жедел әрекет етіп, қажетті қызметтерді шақырады. Бұл қызметтерге полиция, өрт сөндіру бригадалары және медициналық жәрдем кіреді. Барлық бұл жүйе өзара үйлестіріліп жұмыс істеуі міндетті, себебі үйлесімділік кедергілерді азайтады және дағдарысты тезірек жоюға көмектеседі.

Ақпараттың нақты және жылдам берілуі, сондай-ақ алдын-ала дайындалған коммуникациялық протоколдар төтенше жағдайлардың салдарын жеңілдетеді. Сол себепті халықтың хабарлау жүйесіне деген сенімін арттыру және оны дамыту — төтенше жағдайларды басқарудың негізгі мақсаттарының бірі.

19. Жастардың терроризмге қарсы мәдениетін қалыптастырудағы рөлі мен технологиялық дайындығы

Қазіргі заманғы терроризмге қарсы күресте жастардың рөлі ерекше. Олар инновациялық технологияларды меңгеруде алда келеді және осындай білімді терроризмге қарсы мәдениет қалыптастыруда тиімді пайдалана алады. Мысалы, жастар ақпараттық сауаттылық деңгейі жоғары болғандықтан, олар жалған ақпарат пен экстримистік идеологияларға қарсы шыға ала отырып, өз қатарластарына әсер етуі мүмкін.

Сонымен қатар, технологиялық дайындық жастарға қауіпсіздік салаларына жылдам бейімделуге мүмкіндік береді. Олар киберқауіпсіздік, деректерді қорғау және қауіпсіздік құрылғыларын пайдалану саласында білім алып, қоғамның қауіпсіздік жүйелерін күшейтеді.

Жастардың белсенділігі дәлелденген зерттеулер мен тәжірибелік жобалардың арқасында терроризмге қарсы мәдениеттің дамуына оң ықпал етіп келеді. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, жастардың саналық және техникалық дайындығы қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде маңызды ресурс болып табылады.

20. Терроризмге қарсы жеке және қоғамдық қауіпсіздіктің маңызы

Терроризмге қарсы күрес әрбір азаматтың азаматтық парызы мен міндеті болып табылады. Бұл күрес тұрақты білім мен психологиялық дайындықты талап етеді, олар қоғамның қауіпсіздігі мен даму кепіліне айналды. Қазақстан сияқты дамушы мемлекеттер үшін терроризмге қарсы іс-қимылдың маңызы ерекше, себебі ол әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық өсімді қамтамасыз етеді.

Жеке қауіпсіздік пен қоғамдық тәртіптің арақатынасы тығыз. Қоғам мүшелерінің барлығы қауіпсіздік мәдениетін бойына сіңірсе, терроризмнің әсерін төмендетуге болады. Сондықтан әрқайсымыздың жауапкершілігіміз — білім алу, ақпараттану және дұрыс әрекет ету арқылы терроризммен күресте белсенді болу.

Терроризмге қарсы күрес тек құқық қорғау органдарының міндеті емес, ол — бүкіл қоғамның бірлескен іс-әрекеті. Осы бірігіп атқарылатын жұмыс қоғамымыздың тыныштығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

Терроризмге қарсы күрес жөніндегі халықаралық тәжірибе: Монография. — Алматы: ҚазПУ баспасы, 2022.

Қазақстан Республикасының «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңы, 2005.

Ұлттық қауіпсіздік комитеті. Қазақстандағы терроризм: статистика және алдын алу шаралары, 2023.

Әлемдік терроризмге қарсы орталық. Annual Terrorism Report, 2023.

Психологиялық тұрақтылық және төтенше жағдайлардағы өзін-өзі ұстау әдістері. — Нұр-Сұлтан: ҚР ІІМ, 2021.

Гулиев А.А., "Терроризмге қарсы күрестің әдістері мен тәсілдері", Алматы, 2018.

Исмаилова З.А., "Қоғамдық көліктегі қауіпсіздік шаралары", «Қазақстан қауіпсіздігі» журналы, №5, 2020.

Петров И.В., "Төтенше жағдайлардағы хабарлау жүйелері", Мәскеу, 2019.

Смирнова Е.В., "Жастардың терроризмге қарсы мәдениеті", «Жастар және қоғам», №3, 2021.

Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі, "Терроризмге қарсы ұлттық стратегия", 2022.