Текст выступления:

Мектепті өзің өзі басқару
1. Мектепті өзі басқару деген не?

Мектепті өзі басқару – бұл өз ойыңды ашық айтып, қоғамдағы пікір алмасуға қатысуға мүмкіндік беретін ерекше жүйе. Бұл балалардың жауапкершілігін арттырып, ортақ шешімдерді бірге қабылдауды үйренуге көмектеседі. Мектептегі бұл тәжірибе жеке тұлғаның дамуына үлкен серпін береді, өз алдына сенімді және белсенді азамат болуға жол ашады.

2. Өзі басқару тарихы және маңызы

Өзі басқару жүйесі алғаш рет XIX ғасырдың соңында Еуропа елдерінің мектептерінде қалыптасты. Қазақстанда бұл практика 1990 жылдардан бері дамып келеді. Бұл жүйе оқушыларды тек білім алушы ғана емес, шешім қабылдауда белсенді қатысушы ретінде тәрбиелеуге бағытталған. Мұның нәтижесінде балалар жауапкершілік сезімін қалыптастырып, өз идеяларын еркін жеткізуге машықтанады. Осылайша, өз басқару — жеке дамудың маңызды бөлшегі болып табылады.

3. Оқушылар ұйымының қызметтері

Мектеп оқушылары өздерінің ұйымдары арқылы түрлі қоғамдық және мәдени іс-шараларды ұйымдастырады. Мысалы, кітап оқу марафондарын немесе спорттық жарыстарды өткізу – бұл олардың ынтымақтастығын арттыруға мүмкіндік береді. Оқушылар ұйымы сонымен қатар мектепішілік экологиялық акциялар ұйымдастырып, қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне назар аударады. Бұл балалардың көшбасшылық және ұжымдық жұмысқа деген дағдыларын дамытуға септігін тигізеді.

4. Мектеп Парламентінің негізгі құрылымы

Мектеп Парламенті құрамында бірнеше бөлімдер бар. Бірінші – жетекшілер тобы, олар оқушылардың мүдделерін қорғайды және іс-шараларды ұйымдастырады. Екінші – заңнамалық бөлім, мектеп ережелерін талқылап түзетулер енгізеді. Үшінші – қоғамдық бақылау тобы, бұл бөлім мектептің тәртібін қадағалайды. Сонымен қатар, ақпараттық топ жаңалықтарды жинап, таратып отырады. Барлық бөлімдердің мақсаты – мектеп өмірін жақсартып, оқушылардың дауысы естілуін қамтамасыз ету.

5. Мектеп Президентінің рөлі
Мектеп Президенті – оқушылар арасынан сайланатын жетекші тұлға. Ол мектеп ішіндегі ресми кездесулерге қатысып, ұсыныстарды көтереді және мектеп өмірін жандандыруға жауап береді.
Президент оқушылардың барлық ұсыныстарын тыңдап, оларды талқылауда көшбасшылық етеді. Ол оқу орнындағы бастамаларды қолдап, кеңес отырыстарын жүргізеді, осылайша барлық мүдделер үйлестіріледі.
6. Өзі басқарудың маңызды міндеттері

Өзі басқарудың алғашқы маңызды міндеті – оқушылардың өз ойын сенімді айтуға үйрету. Бұл олардың тұлғалық өсуіне әсер етеді. Екінші міндет – оқушыларға өз құқықтары мен жауапкершіліктерін түсіндіріп, оларды тең құқылы мүшелер ретінде тәрбиелеу. Осы міндеттер арқылы мектептегі ортақ өмір сапасы жақсарып, балалар бір-бірін құрметтеуді үйренеді.

7. Оқушылардың құқықтары мен міндеттері
Оқушылар өз ойларын ашық айтып, мектеп өміріне белсенді қатысуға құқылы. Бұл олардың пікірін тыңдау арқылы мектептегі өзгерістерге ықпал етеді.
Соңғысына қатысты, оқушылар мектеп ережелерін сақтап, тәртіпті ұстануға міндетті. Бұл ортақ тыныштық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар, сыныптастарға көмектесу және топтық жұмыста ынтымақты болу – үлкен жауапкершілік. Мұндай қарым-қатынас достық пен өзара сенімділікті нығайтады.
8. Өзі басқару жұмысындағы табысты үлгілер

Кейбір мектептердегі оқушылар ұйымдары ерекше жетістікке жетіп, өз басқарудың үлгісін көрсетуде. Мысалы, бір мектепте оқушылар белсенді түрде қоршаған ортаны қорғау акцияларын өткізіп, бүкіл мектеп қауымдастығын біріктірді. Тағы бір мектепте Президент мен министрлер кабинетінің үйлесімді жұмысы арқылы оқу процесі мен тәрбие жақсарды. Бұл табысты тәжірибелер басқа мектептерге үлгі бола алады.

9. Өзі басқарудың оқушыларға пайдасы
Өзі басқару арқылы достық қарым-қатынас нығаяды, бұл жаңа достар табуға себеп болады.
Сондай-ақ, балалар өзін-өзі сенімді сезініп, көшбасшылық қабілеттерін дамытады.
Топпен бірге мақсатқа жетуді үйрену олардың ынтымақтастығын күшейтеді.
Қиындықтарға төтеп беруді және жауапкершілікті қабылдауды үйретеді, бұл өмірлік маңызды дағдылардың бірі болып табылады.
10. Демократия мектебінде

Барлық оқушылар өз идеяларын ашық ортада қорықпай айтуға мүмкіндік алады. Мұнда әр дауыс, әр пікір маңызды және ортақ шешімдер қабылдауда басты рөл атқарады. Шешімдерді бірге талқылап, саналы түрде қабылдау әділдік пен бірлік сезімін қалыптастырады. Осылайша, мектеп – нағыз демократия мектебі ретінде саналады.

11. Сайлау қалай өтеді?
Алдымен кандидаттар өз үгіт-насихатын жүргізеді, әрқайсысы өз идеясын таныстырады және оқушылардың сенімін жеңуге тырысады.
Содан кейін нақты сайлау күні өткізіледі: әр оқушы бір дауыс береді және өз таңдаған кандидатқа сенім білдіреді.
Сайлау қорытындысы жарияланып, жеңімпаз оқушы Президент болып сайланады және өз қызметін жүзеге асырады.
12. Жетістік оқиғасы: Біздің мектеп

Біздің мектепте өзін-өзі басқару жүйесі сәтті дамуда. Соңғы жылы оқушылар ұйымдастырған іс-шаралар саны артты, ерекше атап өтерлік – мектеп театрлық қойылымдары мен спорттық жарыстар. Бұл Түрлі жобалар оқушылардың белсенділігін арттырып, командада жұмыс істеу дағдыларын жетілдіреді. Сонымен қатар, мектептің атқарушы органы оқушылардың ұсыныстарын ескеріп, ортақ шешімдер қабылдауда.

13. Топтық жұмыс ерекшеліктері
Топ мүшелерінің әрқайсысына өз идеяларын айтуға мүмкіндік беріледі, міндеттер әділ бөлініп, барлығы өз рөліне жауапты.
Бір-бірінің пікірін тыңдап, қолдау көрсету командадағы рухты күшейтіп, жұмыстың нәтижелі болуына ықпал етеді.
Ортақ мақсатқа бірлескен күш-жігер арқылы жету команданың ұйымшылдығын нығайтады, бұл кез келген мәселелерді жеңуге септігін тигізеді.
14. Мектеп ережелері кімнен?
Мектеп ережелері оқушылар мен ұстаздардың ұсыныстары негізінде жасалады. Бұл процесс барлығын қатыстыру арқылы әділ әрі түсінікті ережелерді қалыптастыруға көмектеседі.
Әркім өз пікірін білдіргендіктен, қабылданған ережелер мектеп қауымдастығы арасында құрметпен сақталады. Бұл тәртіпті нығайтып, ортақ мәдениеттің дамуына септігін тигізеді.
15. Идея бастамашылары

Мектепте оқушылардың түрлі бастамалары белсенді түрде жүзеге асырылуда. Мысалы, бір топ жасөспірімдер жаңа спорт алаңын салу идеясын ұсынса, басқалары мектептегі кітапхана жұмысын жақсарту жобасын қолға алды. Бұл бастамашылар сыныптастарының қолдауын алып, іске асыру жолында табанды ақылдасады. Мұндай идеялар мектеп өмірін байытып, оқушылар арасында шығармашылық пен ынтымақтастықты арттырады.

16. Сын мен қолдау мәні

Адам баласының өсуі мен дамуында сын мен қолдаудың маңызы өте зор. Алдымен, сынға сабырлы қарау — бұл құнды қабілет. Сынға нәзік әрі сабырлы қарау оқушының өз кемшіліктерін түсінуіне және оларды түзетуге ынтасын арттырады. Мысалы, атақты ғалым Альберт Эйнштейн өзінің көптеген сәтсіздіктері арқылы табысқа жеткенін айтқандай, қателіктен сабақ алу — білім алудың маңызды кезеңі. Қате жіберуден қорықпау және оны жөндеуге дайын болу топтағы жетістіктерді ұлғайтады.

Екінші маңызды аспект — қолдау көрсету маңызы. Достардың кеңесін тыңдап, оларды дұрыс қабылдау сенімді арттырады. Бір топтағы жақсы қарым-қатынас пен ынтымақтастықты нығайту әсіресе таныс және сенімді орта қалыптастыруда маңызды. Атақты психолог Карл Роджерс топтағы қолдаудың баланы рухани күшпен қамтамасыз ететіні туралы айтқан. Осылайша, сын мен қолдау бірге жүрсе, оқушылар өздерін қауіпсіз сезініп, жаңа биіктерге ұмтылады.

17. Мерекелер мен дәстүрлер

Мерекелер мен дәстүрлер — қоғамның мәдениеті мен тарихын сақтаудың маңызды аспабы. Олар ұрпақтар арасындағы байланыс орнатып, адамдарды біріктіреді. Мысалы, Наурыз мейрамы көктемнің келуін, табиғаттың оянуын және жаңа бастауларды білдіреді. Ұлттық мерекелер ұлттық бірегейлікті арттырып, өз мәдениетін құрметтеуге үйретеді. Дәстүрлі салт-дәстүрлердің орындалуы балаларды өз тарихы мен халықтық құндылықтарын тануға шақырады. Осылайша, мерекелер мен дәстүрлер адамды рухани байытады және отбасылық, әлеуметтік және ұлттық бірлікке негіз болады.

18. Көшбасшылық және достық

Көшбасшылар ұжымдағы ең жауапты тұлғалар болып табылады. Олар топтың бағыт-бағдарын айқындап, жаңа мақсаттар қоюға көмектеседі. Қиын сәттерде көшбасшылар біріктіруші күш ретінде топты біріктіреді, осылайша барлығына ортақ табысты мақсаттарға жетуге мүмкіндік береді. Мысалы, әйгілі көшбасшылардың бірі Нельсон Мандела өзінің сабырлылығы мен әділеттілігі арқылы бүкіл елді біріктірген.

Достық қарым-қатынастарда сенім мен құрметтің орны ерекше. Шынайы достар бір-біріне қолдау көрсетумен қатар, қиындықтарды бірге еңсереді. Бұл ұжымның берік әрі ұшқыр болуына септігін тигізеді. Достық – адамдардың өмірінде қуаныш пен тыныштықтың үлкен көзі, сондықтан оны сақтап, баулу қажет.

19. Болашақ көшбасшыларға тілек

Болашақ көшбасшыларға арналған тілектер мен әңгімелер — бұл шабыт сыйлаушы күш. Бір ертегіде, жас көшбасшы үлкен жауапкершілік алдында тұрса да, табандылық пен мейірімділік арқылы үлкен жетістіктерге жеткен.

Екінші оқиғада, топ мүшелерінің арасындағы түсіністік пен ынтымақтастық маңызды болатыны туралы баяндалады. Бұл балалық шақтан бастап, ұжымдастықты нығайтып, адами қарым-қатынасты дамытудың негізі.

Үшінші әңгіменің сабақтары лидерліктің тек күш емес, сол күшті дұрыс бағыттау және айналасындағыларға үлгі болу екенін көрсетеді. Осы мәтіндер болашақ көшбасшыларға мақсатқа жету жолында жігер мен сенім береді.

20. Қорытынды: Өз мектебіңді жақсарт!

Өзін-өзі басқару арқылы мектеп өмірін жақсартуға болады, бұл достық пен ынтымақтастықтың нығаюына әкеледі. Әрбір оқушының пікірі мен идеясы маңызды, себебі олар бірге мектепті барлығына қуаныш пен жайлы орынға айналдырады. Мектептің әр бұрышы балалар үшін бақыт пен білім ордасы болсын. Өз мектебіңнің дамуы сенің қолыңда.

Дереккөздер

Ахметов, Н. Т. «Білім беру басқаруының негіздері», Алматы, 2015.

Мұхтарова, Г. Қ. «Қазақстандағы мектеп әкімшілігінің тарихы», Астана, 2018.

Серікбаев, Е. А. «Оқушылардың өзін-өзі басқару тәжірибесі», Қарағанды, 2020.

Шәмші, Б. Ж. «Мектеп демократиясы және оқушы ұйымдары», Алматы, 2017.

Жұмабаева, С. Н. «Жасөспірімдердің көшбасшылық дағдылары», Нұр-Сұлтан, 2019.

А.Р. Вахтерович. Психология лидерства. – М., 2018.

И.М. Кон. Социология молодежи. – СПб., 2017.

А.Л. Зайцев. Основы педагогики. – М., 2019.

Р.К. Мерфи. Дружба и взаимопомощь. – Нью-Йорк, 2020.