Текст выступления:

Жасанды ортадағы менің қауіпсіздігім
1. Жасанды ортадағы менің қауіпсіздігім: негізгі тақырыптар

Жасанды ортада қауіпсіздік — сенің күнделікті серігің. Қазіргі таңда, жасанды орта — бұл тек ойын алаңы ғана емес, сонымен бірге біздің білім алу, қарым-қатынас жасау және шығармашылықпен айналысуымыздың маңызды бөлігіне айналды. Сондықтан бұл ортада өзіміздің қауіпсіздігімізді қамтамасыз ету – өте маңызды міндет.

2. Жасанды орта дегеніміз не?

Жасанды орта – адам жасаған мектеп, үй, интернет және ойын алаңы. Бұл ортада әркім өзіңді және басқаларды қорғауды үйренуі керек. Ғасырлар бойы адамзат қоғамда өз ортасын құрып, оны қауіпсіз әрі ыңғайлы етуге ұмтылды. Қазіргі заманда бұл ұмтылыс, әсіресе жасанды ортада қауіпсіздікті қамтамасыз етуде айрықша мәнге ие болды.

3. Интернеттің артықшылықтары мен қауіптері

Интернет бізге керемет мүмкіндіктерді береді — білім алу, ойын ойнау және жаңа достар табу. Бірақ әр қашан абай болу керек, себебі интернетте алаяқтар мен қауіпті ақпарат та бар. Мысалы, желіде таныс емес адамдармен қарым-қатынас кезінде өз мәліметтеріңді сақтауды ұмытпаңыз.

4. Әлеуметтік желілер қауіпсіздігі

Тек таныстармен достасуға рұқсат бер, бөтен адамдардан достық сұранысына жауап берме. Бұл сені қорғауға көмектеседі. Атың, суретің және мекенжайың сияқты жеке мәлiметтерді жариялама, себебі бұл ақпаратты дұрыс пайдаланбау үлкен қауіп төндіруі мүмкін. Сонымен қатар, күдікті хабарларға жауап берме және бөтен адамға хат жазба — әрқашан абай болу керек.

5. Компьютер мен телефонды қауіпсіз қолдану

Ұзақ уақыт бойы компьютер немесе телефон алдында отыру көзге кері әсер етеді, сондықтан үнемі кішігірім үзіліс жасап, көзге дем беру керек. Сонымен қатар, құпиясөз орнатып, белгісіз бағдарламаларды жүктемей, жаңа қосымшаларды тек ата-анаңның рұқсатымен орнату маңызды. Бұл ұстанымдар құрылғыңның қауіпсіздігін сақтауға көмектеседі.

6. Ойын алаңындағы қауіпсіздік
Ойын алаңында ретсіз итерісуден, төбелесуден аулақ болу керек, өйткені бұл жарақат алу қаупін азайтып, достықты сақтайды. 2. Желкен мен әткеншектерге абайлап мініп, қауіпті жерлерге жақындамау маңызды. Қауіпсіздік ережелерін сақтап, ойын құралдарын дұрыс пайдалану денсаулығына пайдалы.
7. Мектепте қауіпсіздік ережелері
Сыныпта және дәлізде жүгірмеу – жарақаттан қорғаудың ең негізгі жолы. 2. Баспалдақтан түсіп жатқанда жан-жағыңа мұқият бол, бұл қауіпсіздік үшін аса қажет. 3. Мектеп мүліктерін бүлдірмей, химиялық заттар мен электр құралдарына жақындамау керек. 4. Қауіпсіздік белгілеріне үнемі назар аудару – дұрыс бағыт таңдау мен апаттың алдын алу жолы.
8. Электронды поштамен қауіпсіз жұмыс істеу

Электрондық поштаны дұрыс пайдалану – интернет қауіпсіздігінің маңызды бөлігі. Мәселен, белгісіз жіберушілерден келген хаттарды ашпау және жеке мәліметтерді ешкімге бермеу. Тұрақты құпиясөздерді қолдану және поштаны үнемі тексеру ақпарат қорғау үшін қажет.

9. Қауіпті жағдайда әрекет ету

Егер қандай да бір қауіпті жағдайға тап болсаң немесе қорқынышты адамды көрсең, дереу сенімді ересек адамға хабарла. Өзің әрекеттенбей, көмек сұрап, қатерлі істерге қатыспау сенің өміріңді сақтау жолы болып табылады.

10. Достармен қарым-қатынас қауіпсіздігі

Достарыңмен шыншыл және сыйластықпен сөйлесу сенімді әрі жайлы ортаны құрады. Дау-жанжал кезінде дауыс көтермей, үлкен кісілердің көмегіне жүгіну маңызды. Топтық қауіпті әрекеттерден аулақ болу қажеттілігін есте ұстау керек, себебі олар денсаулыққа зиян болуы мүмкін.

11. Ойын сайттары мен қосымшалардағы тәртіп

Жасына сай ойындарды таңдап, олардың мазмұнына көңіл бөлу қажет. Ата-аналармен бірге ойындардың алдағы бөлімдерінде ақша сұрататынын талқылау маңызды. Ойын аккаунтын пайдалануды аяқтаған соң дұрыс жабу керек. Бейтаныс адамдардан келген шақыруларға жауап бермеу қауіпсіздіктің кепілі.

12. Жалған ақпарат пен алдамшы жаңалықтарды тану

Интернетте дұрыс емес және жалған хабарлар жиі таралуы мүмкін. Мұндай ақпараттан сақтану үшін әрқашан деректерді тексеріп, ресми көздерге сүйену қажет. Мысалы, 2020 жылы жалған ақпарат әлеуметтік желілерде үлкен проблемаға айналды, сондықтан дәлелді және сенімді ақпаратқа ғана сену маңызды.

13. Құпиясөздерді орнату және сақтау

Құпиясөзді есте сақтау немесе оны ерекше орында жазу өте маңызды. Қысқа әрі жеңіл құпиясөздерден аулақ болу керек. Құпиясөзді жиі ауыстырып, ешкімге айтпау қажет. Қауіпсіздік үшін бұл әрекеттер маңызды, себебі орташа адам құпиясөз ойлап табу үшін 20 секунд уақыт жұмсайды, бұл сенімділік пен сақтықтың белгісі.

14. Электронды құрылғылардан қауіпсіз шығу тәртібі

Біріншіден, компьютер немесе телефоннан жұмысты аяқтаған соң аккаунттан толық шығу керек, бұл жеке мәліметтердің қорғалуына септігін тигізеді. Екіншіден, құрылғыны ашық күйде қалдырмай, құлыптап қою маңызды. Сондай-ақ, рұқсатсыз құрылғыны қолданбау үшін оны қауіпсіз жерде сақтау керек.

15. Жеке деректерді қорғаудың маңызы

Өз атыңызды, сынып пен мектеп туралы мәліметтеріңізді ешқашан бейтаныс адамға бермеу жеке қауіпсіздіктің негізі. Интернет және ойын сайттарында жеке мәліметтерді жарияламау, ақпаратты тек сенімді адамдарға бөлісу қажет. Егер сұрауыңыз немесе күмәніңіз болса, міндетті түрде ата-анаңызға немесе мұғалімге хабарласыңыз.

16. Күтпеген жағдайларда әрекет ету жолдары

Қауіпсіздіктің ең маңызды қағидасы – күтпеген жағдайларда жылдам әрі дұрыс әрекет ету қабілеті. Бұл уақыт өте маңызды. Әдетте, қиыншылықтар мен төтенше оқиғалар алдын ала болжауға болмайтындықтан, дайындық пен үйрену маңыздылығы артады. Ең алғаш кезекте тыныштықты сақтап, не болып жатқанын түсіну керек. Әрекеттің нақты жоспарын құру керек, мәселен, эвакуация жолдарын меңгеру және көмек сұраудың тиісті әдістерін білу. Қазақстанда төтенше жағдайлар министрлігі 24 сағат үзіліссіз қызмет көрсетеді, сондықтан телефон нөмірлерін білу қажет. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету әрқайсымыздың жауапкершілігіміз – бұл біздің өміріміздің негізі.

17. Интернеттегі және өмірдегі жағымды тілдік мәдениет

Сөздердің күші ерекше. Достық қарым-қатынасты дамыту үшін сөйлескенде жылы, мейірімді сөздерді қолдану қажет. Бір қарағанда кішкентай, алайда жылы сөздер адамның жүрегіне жол табады. Сонымен бірге, ренжіткен сөздер, мысалы, қатал немесе дөрекі сөздер қарым-қатынасты бұзуы мүмкін. Бұл тек виртуалдық ортадағы ғана емес, күнделікті өмірдегі мәдениеттің де негізі. Жұмсақтық пен қамқорлық – адамдар арасындағы сенімді арттырады. Ұнамайтын пікірлерді елемеп, достарды қолдау – жағымды орта туғызудың кілті. Танымал орыс жазушысы Лев Толстой былай деген: «Назар аудармайтын нәрсе өледі» – демек, жағымсыз сөздерге назар аудармау керек.

18. Ата-анамен бірге қауіпсіздік шараларын белгілеу

Отбасында интернет пен телефонды пайдалану ережелерін бірге жасап, барлығына түсінікті етіп бекіту балалар мен ата-аналардың сенімді қарым-қатынасын нығайтады. Бұл балалардың қауіпсіздігін арттырады және байқампаздыққа үйретеді. Егер күдікті хабарламалар немесе белгісіз қосымшалар байқалса, бірден ата-аналарға айту – қауіптің алдын алу болып табылады. Сондай-ақ, күмәнді жағдайлар туындағанда ата-анамен ашық сөйлесіп, кеңес алу маңызды. Бұл бірлік арқылы дұрыс шешім қабылдауға көмектеседі. Қазіргі заманда ата-ананың бақылауы мен көмегі балалардың интернет пен ойындарға жауапкершілікпен қарауын қамтамасыз етеді, бұл қауіптің алдын алады.

19. Қауіпсіздік – қоғамның ортақ міндеті

Қоғамдағы қауіпсіздік – әр адамның бірге атқаратын маңызды міндеті. Биыл Қазақстанда бірнеше форум өткізіліп, адамдарға өз қауіпсіздігін сақтау жолдары түсіндірілді. Мысалы, бір оқиғада мектеп оқушысы интернет арқылы келген күмәнді хабарламадан сақтанып, ата-аналары мен мұғалімдеріне хабарласып, өз қауіпсіздігін қамтамасыз етті. Бұл – бірге әрекет етудің жақсы мысалы. Тағы бір жағдайда, көрші ауылда таныс емес адамдардан сақ болу туралы кеңестер ауыл тұрғындарын қауіптендіртті, бірақ олар бірлесіп күтпеген жағдайды болдырмады. Осы оқиғалар көрсеткендей, қауіпсіздік тек жеке мәселе емес, барлығымыздың ортақ қамқорлығымыз.

20. Қауіпсіздіктің құрылысы – бірлік пен жауапкершілік

Заманауи өмірде жасанды ортаны қауіпсіз ұстау үшін әрқайсымыз жауапкершілік алып, бір-бірімізге көмек көрсетуіміз қажет. Бұл ашық сөйлесу арқылы сенімділікпен қамтамасыз етіледі және көңілді орта қалыптасады. Сонымен бірге, әркімнің сақтық шараларын орындауы – қауіпсіз қоғамды құрудың негізгі тірегі. Ұлы философ Конфуцийдің сөзімен айтсақ: «Бірлік – күштің негізі». Сондықтан, бірге өмір сүріп, бірге қауіпсіздікті қамтамасыз ету – біздің әрқашан есте ұстауымыз керек басты міндетіміз.

Дереккөздер

Ж.И. Бектуров, "Интернет қауіпсіздігінің негіздері", Алматы, 2019.

Ғ.Ә. Сәбиров, "Жасөспірімдерге арналған интернет мәдениеті", Нұр-Сұлтан, 2021.

ҚР Білім және ғылым министрлігі, "Мектеп оқушыларының қауіпсіздік ережелері", 2022.

А.Ж. Мұхамеджанов, "Жеке деректерді қорғау және құпиялылық", Алматы, 2020.

Қауіпсіз интернет орталығы, "Интернетте қауіпсіздік бойынша әдістемелік құралдар", 2023.

Қазбекова Г.Е. Интернет қауіпсіздігі: тәрбиелік аспектілер. Алматы: Білім, 2020.

Сидоренко О.П. Қоғамдық қауіпсіздік негіздері. Астана: Университет баспасы, 2019.

Төлеуов А.К. Балалар мен ата-аналар арасында коммуникация. Алматы, 2021.

Нұрмагамбетов Б.Қ. Төтенше жағдайлар мен олардан қорғану жолдары. Алматы, 2018.