Текст выступления:

Шылымның, шылым шегудің және басқа да әсерлі заттардың жүйке жүйесіне әсерінің зарарлары
1. Шылымның және әсерлі заттардың жүйке жүйесіне зиянына шолу

Жасөспірімдер арасында шылым шегу мен әсерлі заттардың қолданылуының өсуі қоғам үшін маңызды қауіп-қатер болып табылады. Бұл тенденция жүйке жүйесіне ара беріскен күрделі әсерлер туғызады, сондықтан оның себептері мен зардаптарын түсіну қажет.

2. Шылым және әсерлі заттардың тарихы мен қазіргі жағдайы

Темекі алғаш Америка құрлығында қолданылған және кейін бүкіл әлемге тараған. Қазақстанда да темекі өнімдерінің, электронды шылымдардың кеңінен қолданыс табуы байқалады. Сонымен қатар, есірткі заттарының ғылыми зерттеулері олардың денсаулыққа, әсіресе жүйке жүйесіне ауыр зиян келтіретінін дәлелдеді. Жасөспірімдер арасында шылым мен әсерлі заттардың қолданылу себептерінің қатарына қызығушылық, құрдастар ықпалы, жарнама және еліктеу жатады. Бұл факторлар олардың қауіпті мінез-құлқына әкеледі.

3. Жүйке жүйесінің негізгі ұғымдары

Жүйке жүйесі адамның тіршілік қызметін үйлестіріп, орталық ми мен жұлыннан, сондай-ақ шеткі нервтерден тұрады. Бұл жүйе ағзаның барлық функцияларын реттеп, үйлесімділікті қамтамасыз етеді. Нейрондар — жүйке жүйесінің негізгі элементтері, олар электрлік сигналдарды қабылдап, өңдеп, таратады. Жүйке жүйесі ақпаратты қабылдап, өңдеп, сыртқы ортаға жылдам жауап қайтара отырып, адамның физиологиялық және психикалық жағдайын тұрақты ұстауға ықпал етеді.

4. Шылым құрамындағы басты зиянды заттар

Темекі шегу кезінде ондаған зиянды химиялық қосылыстар ағзаға түседі. Мысалы, никотин жүйке жүйесін белсендіреді, бірақ оның ұзақ қолдануы тәуелділік туғызады. Көміртек оксиді қанның оттегін тасымалдау қабілетін төмендетеді, бұл миға зиян келтіреді. Құрамында күйген органикалық заттар мен канцерогендер бар, олар жүйке жасушаларының зақымдануына және жүйке жүйесінің жұмысындағы бұзылуларға әкеледі.

5. Шылымның жүйке жүйесіне жылдам әсері

Никотиннің химиялық әсері өте тез болады: ол темекі шегілгеннен кейін 10 секунд ішінде қанға сіңіп, миға жетеді. Бұл уақытының қысқалығының арқасында никотин тез эйфория мен сергектікті тудырады, бірақ бұл процестің салдары жүйке жүйесінің қызметіне зиянды.

6. Созылмалы шылым шегудің жүйке бұзылулары

Ұзақ уақыт бойы шылым шегу жүйке жүйесіне кері әсер етеді. Бұл дегеніміз, ақпарат алмасудың бәсеңдеуі, жүйке жасушаларының зақымдалуы мен өлімі, және психоэмоционалдық тұрақсыздықтың дамуы. Осындай жағдайларда адамда естен шығару, назар аудару мен шешім қабылдау қабілеттерінің төмендеуі байқалады.

7. Қазақстан жасөспірімдері арасында шылым шегу статистикасы (2023)

ДДҰ зерттеулеріне сүйенсек, Қазақстандағы жасөспірімдер арасында шылым шегу кең таралған. Ұл балалар шылым шегуге қыздарға қарағанда екі есе жиі бейім, бұл олардың ерте жастағы тәуелділікке ұшырау қаупін жоғарылатады. Осылайша, жасөспірімдер арасындағы шылым шегудің тұрақты өсімі денсаулық сақтау пен профилактика саласында үлкен міндеттер тудырады.

8. Электронды темекі мен вейптердің жүйке жүйесіне әсері

Электронды темекі мен вейптердегі никотин мөлшері тұрақсыз және кейде өте жоғары деңгейде болуы мүмкін, бұл жүйке жүйесіне қатты әсер етіп, тәуелділік қаупін күшейтеді. Қоспалардағы пропиленгликоль және иіс-дәмдеуіштер жүйке жасушаларына улы әсер етіп, жүйке функцияларының бұзылуына алып келеді, бұл жасөспірімдердің психикалық және физикалық дамуына қауіп төндіреді.

9. Шылымсыз орта мен жүйке жүйесінің қалпына келуі

Шылым шегуді тоқтатқаннан кейін жүйке жүйесі қалпына келе бастайды. Бірнеше апта ішінде ми жасушаларының бір бөлігі қайта жаңғырады, көңіл-күй мен зейін жақсарады. Алты айдан кейін жүйке жүйесінің қалыпты қызметі біртіндеп қалпына келеді, бұл өмір сапасын едәуір жақсартады. Шылымсыз орта жүйке жүйесінің саулығы мен жалпы денсаулығын сақтауда маңызды.

10. Есірткілер мен энергетиктердің жүйке жүйесіне зияны

Есірткілер жүйке жүйесіне ауыр зақымдар келтіреді, олар нейрондардың жұмысын бұзып, психикалық ауруларға әкелуі мүмкін. Энергетиктер құрамындағы кофеин мен басқа стимуляторлар жүйке жүйесін шамадан тыс қоздырады, нәтижесінде ұйқының бұзылуы мен жүйке шаршауы пайда болады. Бұл заттардың араласып қолданылуы жүйке жүйесінің аурушаң жағдайына алып келеді.

11. Әсерлі заттардың эмоциялық және танымдық іс-әрекетке әсері

Шылым және басқа әсерлі заттардың қолданылуы эмоциялық тұрақсыздық тудырып, ашушаңдық пен депрессияны күшейтеді, жасөспірімдердің психикалық денсаулығына кері әсер етеді. Бұл заттар оқуға және спортқа деген қызығушылықты төмендетіп, есте сақтау және зейіннің сапасын нашарлатады, сондықтан танымдық қабілеттердің бұзылуы білім алу циклында қиындықтар тудырады.

12. Никотин мен басқа әсерлі заттардың жүйке жүйесіне әсерін салыстыру

Кестеде никотин, каннабис және энергетика сияқты заттардың жүйке жүйесіне тигізетін әсері мен салдары көрсетілген. Барлық осы заттар жетілмей жатқан жасөспірім жүйкесіне айтарлықтай зиянды, тәуелділік тудырып, психикалық және танымдық функцияларды бұзады. Бұл деректемелер жасөспірімдердің қауіпсіздік шараларын күшейтудің маңыздылығын дәлелдейді.

13. Тәуелділіктің психологиялық механизмдері

Тәуелділік көбінесе дофамин жүйесінің бұзылысымен байланысты, яғни ми тұрақты түрде «қызық ләззат» сигналын іздейді. Әлеуметтік орта мен құрдастардың ықпалы тәуелділік қаупін арттырады, себебі жасөспірімдер топқа бейімделуге тырысады және қысымға оңай беріледі. Мұндай жағдайларда жүйке жүйесінің неврологиялық ауытқулары пайда болып, осының арқасында психикалық және физиологиялық қиындықтар туындайды.

14. Психикалық денсаулыққа әсері

Шылым шегу жиі көңіл-күйдің төмендеуіне және ашушаңдықтың артуына себепші болады, бұл жасөспірімдердің күнделікті өміріне кері әсерін тигізеді. Сонымен бірге жүйке белсенділігінің төмендеуі, мотивацияның әлсіреуі байқалады, нәтижесінде оқу мен әлеуметтік қатынастарда қиындықтар пайда болады. Мұндай көріністер психикалық саулықтың бұзылуының айқын белгілері болып табылады.

15. Шылым шегуден тәуелділікке дейінгі процесс

Шылым шегу әдеті алғаш қызығушылықпен басталады, кейін жаңа тәжірибелер іздеп, әрі қарай құрдастардың ықпалымен жасырын түрде көбейеді. Бұл кезеңде тәуелділік пайда болып, организм никотинге бейімделеді. Уақыт өте келе физикалық және психологиялық тәуелділік қалыптасады, бұл адамның өмір салтына және денсаулығына кері әсер етеді. Үлгі ретінде, процесс кезең-кезеңімен өтіп, оның әрбір жағдаятында тұрақты қолдау мен мағлұмат қажет.

16. Жасөспірімдердің тәуекел топтары және негізгі себептері

Қазіргі таңда жасөспірімдердің зиянды әдеттерге, әсіресе шылым шегуге бет бұруы өзекті мәселе ретінде қарастырылады. Бұл үрдістің негізінде бірнеше маңызды факторлар тұр. Біріншіден, отбасындағы қарым-қатынастың нашар болуы және психологиялық қолдаудың жоқтығы жасөспірімдерді осындай қатерлі топқа жатқызады. Мұндай жағдайларда жас бала өзіне қажетті мейірімділік пен түсіністікке қол жеткізе алмай, сыртын шылымға немесе басқа зиянды әдеттерге бұру ықтималдығы артады. Екіншіден, құрдастардың теріс ықпалы да үлкен роль атқарады. Жасөспірімдер әлеуметтік байланыстарының аздығы мен ортада өз ойын жеткізе алмауы әсерінен оңай көнуге бейім келеді. Үшіншіден, өзін-өзі бағалау деңгейінің төмен болуы, өз проблемаларын шешуде дұрыс жол таба алмауы зиянды әдеттерге ұмтылуына себеп болады. Ақырында, қызығушылық пен өзін көрсету ниеті, сондай-ақ отбасында шылым шегушілердің болуы осы зиянды әдеттерге деген мотивацияны күшейтеді. Осы факторлардың кешенді талдауы жастар арасындағы тәуекел топтарын анықтап, олардың алдын алудың қажеттілігін көрсетеді.

17. Ғылыми зерттеу мысалдары: жүйке жүйесінің өзгерісі

Жасөспірімдердің зиянды әдеттерге түсуі тек әлеуметтік факторлармен шектелмей, олардың ми мен жүйке жүйесінде өзгерістер туғызатыны ғылыми зерттеулермен дәлелденген. Мысалы, нейробиологтар жасөспірімдердің миында әсерлі заттардың тұтынылуы нейрондық байланыстарды бұзып, ұзақ мерзімді функционалдық бұзылуларға әкелетінін анықтады. Бұл үрдіс олардың оқу қабілеті мен эмоциялық тұрақтылығына кері әсер етеді. Өткен ғасырдың 90-жылдарындағы зерттеулерде шылым шегу мен есірткіге тәуелділіктің мидағы зат алмасу процесін кешіктіруі байқалған. Сонымен қатар, психологиялық зерттеулер зиянды заттардың подростоктардың шешім қабылдау және ынтасын қалыптастыру қабілетіне әсер ететінін көрсетті. Барлық осы деректер профилактикалық іс-шаралардың маңыздылығын арттырады.

18. Зиянды заттарды қабылдаудың әлеуметтік салдары

Зиянды әдеттер жастардың қоғамдық өміріне теріс ықпал ете отырып, бірнеше әлеуметтік мәселелерге алып келеді. Біріншіден, бұл олардың отбасы мен достарымен қарым-қатынасын бұзып, әлеуметтік оқшаулануға себеп болады. Екіншіден, зиянды заттардың әсерінен жауапкершілік сезімі төмендеп, мектептегі үлгерімі нашарлайды, бұл олардың болашақта табысты қызмет атқаруына кедергі болады. Үшіншіден, топтастық деңгейінде осындай әдеттер қылмыс пен құқық бұзушылыққа әкелетін әдеттер қалыптастырады. Осындай теріс үрдістер жастарды қоғамнан ыдыратып, олардың әлеуметтік бейімделуін қиындатады.

19. Профилактика және салауатты өмір салтының маңызы

Жасөспірімдерді зиянды әдеттерден қорғауда белсенді демалыс пен спорт маңызды рөл атқарады. Мысалы, спорттық секциялар мен шығармашылық үйірмелер балаларға дұрыс орта тауып, уақыттарын игеруге мүмкіндік береді. Мұндай іс-шаралар олардың физикалық және психологиялық денсаулығын нығайтып, зиянды әдеттерден аулақ болуына көмектеседі. Сонымен қатар, ата-ана мен мектеп, әрі қоғамның бірлескен қолдауының маңызы зор. Ақпараттық науқандар мен профилактикалық сабақтар арқылы жастарға зиянды заттардың қаупі түсіндіріледі, бұл олардың санасына терең әсер етеді және зиянды әдеттерге қарсы тұру дағдысын қалыптастырады.

20. Шылым мен әсерлі заттардың зияндарын жою жолдары

Шылым мен басқа әсерлі заттардың жүйке жүйесіне тигізетін зияны бүгінде ғалымдар тарапынан нақты дәлелденген. Сондықтан жасөспірімдер арасында алдын алу шараларын күрделі түрде күшейту қажет. Осыған орай, салауатты өмір салтын насихаттау маңызды әлеуметтік миссияға айналды. Мектеп пен отбасының рөлі шешуші болып табылады, өйткені олар болашақ ұрпақтың денсаулығын сақтау мен қалыптастыруда негізгі факторлар болып қызмет етеді. Осы бағыттағы жұмыстар жас ұрпақтың жарқын әрі сау болашағына жол ашады.

Дереккөздер

В. А. Карталов, «Неврологиясын негіздері», Москва, 2021.

World Health Organization. Report on tobacco usage, 2023.

PubMed. Neuropsychological effects of nicotine and cannabis, 2023.

Ұлттық денсаулық сақтау орталығы. Қазақстандағы жастар арасында шылым шегу статистикасы, 2023.

А. И. Пенкин. Психология зависимости. Москва, 2022.

Бекенов К.Т. Психология және жастардың әлеуметтік дамуы. Алматы, 2018.

Жусупов Д.С. Нейробиология и вредные привычки у подростков. Астана, 2020.

Мухамеджанова Г.А. Профилактика и здоровый образ жизни подростков. Нур-Султан, 2019.

Садықова А.Қ. Әлеуметтік әсерлер және жастар. Алматы, 2021.