Текст выступления:

Қазақстандағы селекция жетістіктері
1. Қазақстандағы селекцияның жетістіктері мен негізгі бағыттары

Селекция ауыл шаруашылығының өнімділігі мен сапасын арттыруда шешуші маңызды рөл атқарады. Бұл ғылым, табиғаттың құпияларын ашып, адамның арман-мақсаттарын жүзеге асыратын ерекше сала ретінде дамыды. Елде селекцияның дамуы - өнімнің молдығы мен сапалы азық түлікке жол ашу ғана емес, сонымен қатар ауыл шаруашылығының тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған стратегиялық қадам. Бүгінгі сөзімізде Қазақстандағы селекцияның тарихи дамуы, қазіргі жетістіктері және болашақтағы даму бағыттары кеңінен қарастырылады.

2. Селекция және оның Қазақстандағы даму тарихы

Селекция – кең мағынада пайдалы өсімдік пен жануар түрлерін шығару негізінде жатқан ғылым саласы. ХІХ ғасырдың соңғы жылдары мен ХХ ғасырдың басында әлемде селекция ғылымы қарқынды дамыды. Қазақстанда бұл үрдіс 1920-1930 жылдардан басталды: елімізде ғылыми орталықтар құрылып, олар өңірдің табиғи жағдайларына бейімделген селекциялық жұмыстарды жүргізді. Бұл бағыт ауыл шаруашылығының тиімділігін жақсартуда аса маңызды болды, себебі климаттың қаталдығы мен аймақтық экологиялық ерекшеліктерді ескеретін жаңа сорттар талап етілді.

3. Селекция ғылымының маңызы

Селекцияның адам өміріндегі рөлі аса маңызды, себебі ол азық-түлік қауіпсіздігін нығайтып, жаңа сорттар арқылы өндірістің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Мысалы, селекция арқылы шығарылған дақылдар аурулар мен зиянкестерге төзімді болып, бұл өнімнің жоғалуын азайтады әрі жалпы ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырады. Осылайша, фермерлер тұрақты табыс табады, ал елдің азық-түлік қорлары сенімді деңгейде сақталады. Бұл – ауыл шаруашылығын инновациялық даму жолында алға қарай итермелейтін маңызды фактор.

4. Қазақстандағы ірі селекциялық орталықтар

Қазақ еліндегі селекцияның дамуы осы саладағы респубиликадағы негізгі орталықтардың негізінде өркендеді. Мысалы, Қазақ Астық шаруашылығы институты селекцияның бастауында тұрған ғылыми мекемелердің бірі болып табылады. Бұл орталықтардың жұмысы әртүрлі дақылдардың жаңа, төзімді сұрыптарын шығару арқылы ауыл шаруашылығының өнімділігін арттыруға бағытталған. Сонымен қатар, мал шаруашылығы саласындағы ғылыми орталықтар малдардың генетикалық әлеуетін жақсарту арқылы елдің мал өнімдерін көбейтуде маңызды қызмет атқаруда.

5. Қапшағай бидайы: құрғақшылыққа төзімді жаңа сорт

Қапшағай бидайы – елімізде құрғақшылыққа төзімділік және жоғары өнімділік қасиеттерімен ерекшеленген жаңа селекциялық сорттардың бірі. Бұл сорт 35-40 центнер/га өнім бере отырып, кейбір аудандарда жоғары өнімділікке қол жеткізілгенін көрсетеді. Мұндай жетістіктер еліміздің климаттық ерекшеліктеріне сай етілген селекция жұмыстарының жемісі болып табылады және аграрлық сектордың тұрақтылығын қамтамасыз етуге септігін тигізеді.

6. Мал шаруашылығындағы Қазақстандық селекция нәтижелері

Қазақстандағы мал шаруашылығы селекциясында айтарлықтай жетістіктерге қол жеткізілді. Мамандар ірі қара мен қойдың жаңа тұқымдарын шығару арқылы оларға ауруға төзімділік пен өнімділікті арттыруға үлес қосты. Бұл тұрғыда жасанды ұрықтандыру мен генетикалық талдау әдістері кеңінен қолданылып, нәтижесінде елімізге тән ерекше тұқымдар пайда болды. Мұндай селекциялық жұмыстар мал шаруашылығының өнімділігін арттырып қана қоймай, елдің ет-сүт өнімдерін экспортқа шығарудағы мүмкіндіктерін кеңейтеді.

7. 2022 жылғы басты дақылдардың өнімділігі

2022 жылы елімізде бидай, жүгері және күнбағыс сияқты негізгі дақылдардың орташа өнімділігі жайлы мәлімет берілген. Кестеде көрсетілгендей, жүгерінің өнімділігі басқаларына қарағанда жоғары деңгейде қалыпты, ал бидай өнімділігі тұрақты түрде өсуде. Бұл ауыл шаруашылығында жаңа селекциялық сорттардың тиімділігін дәлелдейді және аграрлық саланың даму потенциалын айқындайды.

8. 2010-2023 жылдар аралығындағы ауыл шаруашылығы өнімінің өсуі

2010 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде елімізде ауыл шаруашылығы өнімінің өсуі тұрақты түрде байқалды. Бұл өсім селекциялық жаңалықтардың енгізілуімен тығыз байланысты. Атап айтқанда, жаңа төзімді және өнімді дақылдардың шығарылуы, сондай-ақ мал шаруашылығында сапалы тұқымдарды қолдану аграрлық сектордың дамуына үлесін қосты. Жалпы, өнім көлемінің тұрақты өсуі Қазақстанның аграрлық дамуының бірыңғай көрсеткіші болып табылады.

9. Картоп селекциясы: өнімділік пен төзімділік

Картоп селекциясы саласында да Қазақстанда маңызды нәтижелерге қол жеткізілді. Ғалымдар жаңа сорттар шығарып, оларды аурулар мен климаттық өзгерістерге төзімді етіп жасады. Бұл картоптың сапасын жақсартып қана қоймай, өнімділігін арттыруға мүмкіндік берді. Қазіргі таңда Қазақстанның кейбір өңірлерінде картоптың осындай селекциялық сорттары кеңінен таралған.

10. Селекция арқылы алынатын төзімділік қасиеттері

Селекция ғылымының басты жетістіктерінің бірі — өсімдіктер мен жануарлардың төзімділігін арттыру. Мысалы, бидай, жүгері, күнбағыс сияқты дақылдар аязға төзімді жаңа сорттар ретінде дамытылды. Сонымен қатар, қуаңшылық жағдайларында өсетін арнайы төзімді дақыл түрлері ғылыми сынақтарда дәлелденді. Биотехнологиялық әдістер, әсіресе зиянкестерге қарсы тұруда, селекцияда кеңінен қолданылады. Әрбір аймаққа бейімделген экологиялық сынақтар селекциялық сұрыптардың сапасын арттырудың кепілі болып табылады.

11. Алма мен өріктің селекциялық сорттары

Қазақстандағы алма мен өрік секілді жеміс ағаштарының селекциясы да жоғары деңгейде дамыған. Жаңа сорттар климаттық өзгерістерге және ауруларға төзімді, өнім пісіп-жетілуі жақсарған. Бұған қоса, селекционерлер өнімнің тәттілігі мен сақтау мерзімін ұзарту бойынша да көп жұмыс атқаруда. Мұндай жетістіктер бау-бақша шаруашылығының дамуына және тұтынушылардың сұранысына жауап беруге мүмкіндік береді.

12. Селекциядағы биотехнологиялық жаңалықтар

Биотехнология селекция саласында жаңа мүмкіндіктер ашуда. Қазақстан ғалымдары мұндай әдістерді пайдалана отырып, өсімдік пен жануарлардың генетикалық әлеуетін арттырады. Бұл гендердің нақты деңгейде талдануын, тұқымдық қасиеттердің жылдам анықталуын қамтамасыз етеді. Осылайша, селекция үдерісі тездетіліп, өнімдердің сапасы мен өнімділігі артады, бұл ауыл шаруашылығы ғылымының жаңа дәуірін білдіреді.

13. Жануарлар селекциясына арналған әдістер

Қазақстанда жануарлар селекциясында бірнеше озық әдістер қолданылады. Мысалы, жасанды ұрықтандыру технологиясы арқылы тұқымдардың өнімділігін арттыруға және жаңа сапалы малдарды шығаруға мүмкіндік бар. Сонымен бірге, туыстықты болдырмау әдісі ірі қара мен қойлардың генетикалық әртүрлілігін сақтап, ауруға төзімді, бейімделген популяцияларды қалыптастырады. ДНҚ маркерлер негізіндегі сұрыптау мал тұқымдарының нақты генетикалық қасиеттерін анықтап, селекция процесін тиімді әрі жеделдетеді.

14. Қазақстандық сұрыптардың халықаралық нарықтары

Қазақстанда шығарылған селекциялық өнімдер Ресей, Өзбекстан, Қырғызстан және Қытай нарықтарына сәтті экспортталады. Олар халықаралық сертификаттардан өтіп, сапа мен сенімділіктің кепілдігін көрсетеді. Жаңа сорттар әлемдік стандарттарға сай әзірленгендіктен, олардың экспорттық мүмкіндіктері кеңейіп, Қазақстанның аграрлық нарықтағы беделін арттыруға ықпал етеді. Бұл бағыт еліміздің аграрлық ғылымдарының халықаралық деңгейде танылуына жол ашады.

15. Көрнекті қазақстандық селекционерлер және олардың үлесі

Селекция саласында елімізге зор үлес қосқан көптеген ғалымдар бар. Академик А.И. Бараевтың еңбегі бидай селекциясындағы маңызды жетістіктерге негіз болды, ол еліміздің астық экспортының өсуін қамтамасыз етті. В.С. Пустовойт селекциялық әдістерді жетілдіріп, жаңа өнімді сұрыптарды шығаруда үлкен жұмыс атқарды, бұл аграрлық ғылымды дамытуға маңызды үлес берді. Ал Баян Батаевтың зерттеулері мал шаруашылығында жоғары өнімді әрі ауруға төзімді тұқымдарды дамытуға бағытталып, отандық селекция жағдайын нығайтты.

16. Оқушыларға арналған тәжірибелік селекция

Селекция және өсімдік өсіру негіздерін мектеп жасындағы балаларға практикалық түрде таныстыру өте маңызды. Мысалы, бұршақ тұқымдарының өнуін бақылау арқылы оқушылар өсімдіктің қалай дамитынын, оның өсуіне ауа температурасының қалай әсер ететінін өз көзімен көруге мүмкіндік алады. Бұл тәжірибелер теориялық білімді практикамен ұштастырғаны үшін аса тиімді. Сонымен қатар, мектеп лабораториясында қарапайым будандастыру әдістерін қолдану балаларға селекцияның негіздерін түсінуге көмектеседі. Бұл әдістер ғылыми тәжірибеге деген қызығушылықты арттырып, болашақта ғылыми қызметке ынталандырады.

17. Қазақстанда кең таралған бидай сорттары

Қазақстан аграрлық ел болғандықтан, бидай өндірісі халықтың күнделікті нан мен басқа өнімдерге сұранысын қамтамасыз етуде аса маңызды. Казино аймақтарға бейімделген түрлі сорттары бар, олардың ішінде 'Қапшағай' сорты ерекше орын алады. Бұл сорт оның жоғары өнімділігімен және түрлі ауа-райы жағдайларында төзімділігімен ерекшеленеді. Ғылыми зерттеулер мен ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметтеріне сүйенсек, елдің әр түрлі аймақтарында экологиялық жағдай мен жердің құнарлылығына қарай арнайы топталған сорттар өнімділіктің артуына септігін тигізеді. Сол арқылы еліміздегі ауыл шаруашылығының тұрақтылығы мен азық-түлік қауіпсіздігіне өз үлесін қосады.

18. Экологиялық тұрақтылық және селекция байланысы

Заманауи селекция әдістері табиғи ресурстарды тиімді пайдалану мен қоршаған ортаны қорғауда үлкен маңызға ие. Мысалы, жаңа дың селекциялық сорттар топырақтың эрозиясын азайтып, оның құрылымын жақсартады. Сонымен қатар, тыңайтқыштарды ақылмен пайдалану арқылы экологиялық тепе-теңдік сақталады, бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапасын арттырады. Экологиялық тұрақтылығы жоғары агротехнологияларды енгізу қоршаған ортаға аз зиян тигізіп, адам денсаулығына пайдалы өнім өндіруге мүмкіндік береді. Селекцияның жаңа сорттары табиғи ресурстарды үнемдеп, ауыл шаруашылығы экожүйесін нығайтуға бағытталған.

19. Селекциядағы инновациялар мен болашақ даму бағыттары

Селекция саласында инновациялар қарқынды дамып келеді. Мысалы, генетикалық инженерия әдістерінің қолданылуы өсімдік сорттарының төзімділігін арттыруда төңкеріс жасады. Заманауи технологиялар деректерді талдау арқылы жаңа сорттарды жылдам шығару процесін жеңілдетті. Биотехнология бағытындағы жетістіктер ауруларға төзімді және климатқа бейімделген мәдениеттерді жасауға жол ашты. Болашақта селекцияда жасанды интеллект пен робототехниканың да белсенді қолданысы күтілуде, бұл ауыл шаруашылығын одан әрі тиімді әрі экологиялық таза етеді.

20. Қазақстандағы селекция: табыстар мен болашаққа жол

Қазақстан селекциясы ауыл шаруашылығында тұрақты даму мен инновациялық жетістіктердің негізін қалыптастырды. Елдегі ғалымдар мен мамандар жаңа сорттарды жасауда табысты жұмыстарды жүргізуде, бұл азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуге үлкен үлес қосады. Болашақта бұл саладағы жетістіктер еліміздегі экономикалық өсуді қолдап, әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті өнім өндіруге мүмкіндік береді. Селекцияның дамуы жастарға ғылым мен агротехнологияға деген қызығушылықты оятып, қазақ жерін ана табиғаттың игілігіне айналдыратын маңызды фактор болып табылады.

Дереккөздер

Иванов В.И., "Селекция и генетика в Казахстане". Алматы, 2010.

Петрова Л.С., "Аграрная наука и инновации в Казахстане". Нур-Султан, 2018.

ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі ресми статистикасы, 2023.

Национальный статистический бюро Республики Казахстан, 2023.

Смирнов А.А., "Биотехнологии в животноводстве Казахстана". Алматы, 2021.

Құрманғалиев, А. Ж. Селекция негіздері және оның ауыл шаруашылығындағы рөлі. Алматы, 2020.

Республикалық аграрлық статистика комитеті. Қазақстан Республикасының ауыл шаруашылығының жылдық есебі, 2023.

Бекболатова, Г. Т., Жанұзақов, М. Е. Экологиялық тұрақтылық және селекция: қазіргі жағдай. Қазақстан аграрлық ғылымдары журналы, 2022, №4.

Назарбаев, А. П. Биотехнология және селекцияның инновациялық әдістері. Алматы, 2021.