Текст выступления:

Перитонеальды диализ. Гемодиализ
1. Перитонеальды диализ және гемодиализ: негізгі ұғымдар мен өзектілік

Қазіргі таңда бүйрек жетіспеушілігі — әлемдік денсаулық сақтау саласындағы күрделі мәселелердің бірі. Бұл жағдай бүйректердің негізгі қызметтерін атқара алмауынан туындайды, нәтижесінде организмнен зиянды заттар мен артық сұйықтықтарды кетіру қиындайды. Бүйрек қызметінің орнын толтыру мақсатында перитонеальды диализ және гемодиализ әдістері кеңінен қолданылады. Бұл әдістер бүйрек жетіспеушілігінің салдарларын жеңуге, науқастардың өмір сапасын арттыруға бағытталған сапалы және маңызды емдеу тәсілдері болып табылады.

2. Диализдің пайда болуы мен дамуы туралы

Диализ әдісінің негізі Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында қаланды. 1945 жылы голланд ғалымы Виллем Колфф алғашқы жасанды бүйрек аппаратын ойлап тауып, ол бүгінгі таңдағы диализдің даму жолын айқындады. Колффтың «жасанды бүйрегі» уремиялық науқастардың өмірін сақтауда төңкеріс жасады. Осыдан бастап, гемодиализ және перитонеальды диализ әдістері дамып, мыңдаған адамға көмектесіп, заманауи нефрологияның маңызды бөлігіне айналды.

3. Бүйректің ағзадағы негізгі қызметтері

Бүйрек ағзадағы гомеостаздың негізгі реттеушісі ретінде маңызды рөл атқарады. Күн сайын ол шамамен 180 литр қанды сүзеді, артық және зиянды заттарды шығаруға септігін тигізеді. Мысалы, мочевина, креатинин, натрий, калий сияқты заттардың деңгейі дұрыс сақталуы организмнің қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бүйрек су балансын, қан қысымын және қышқыл-сілті тепе-теңдігін тұрақтандырады, бұл — жүрек және басқа ағзалардың дұрыс қызметі үшін қажет. Бұдан бөлек, бүйрек эритропоэтин гормонының синтезін жақсартып, қанның түзілуін ынталандырады, ал Д витаминін белсендіру арқылы кальций мен фосфордың тепе-теңдігін қалыптастырады, сүйек тінінің денсаулығын сақтайды.

4. Бүйрек жеткіліксіздігінің таралған себептері

Бүйрек жетіспеушілігінің негізгі себептері әртүрлі болып келеді. Ең көп кездесетін факторлардың бірі — созылмалы гломерулонефрит, ол бүйрек тіндерінің қабыну үдерісі арқылы зақымдауы мүмкін. Сонымен қатар, қант диабеті бүйрек функциясының бұзылуына әкелетін басты аурулардың бірі саналады. Жүрек-қан тамырлары аурулары да бүйрек перфузиясын төмендетіп, оның қызметін қиындатады. Бұл аурулар кешенді түрде бүйрек жеткіліксіздігіне әсер етеді, себебі бүйрек ұдайы аз оттегі мен қоректік заттар алады, бұл оның табиғи тазалау процесін тежейді.

5. Диализдің негізгі түрлері мен сипаттамалары

Диализ екі негізгі түрге бөлінеді: гемодиализ және перитонеальды диализ. Гемодиализ кезінде қан арнайы аппарат арқылы фильтрленеді, ол токсиндерді және артық сұйықтықты шығарады. Ал перитонеальды диализ — іш қуысының перитонеум қабатында сұйықтық енгізіліп, ағзадағы сулар мен зиянды заттардың алмастырылу процесі жүзеге асады. Әр әдістің ерекшеліктері бар: гемодиализ көбінесе медициналық мекемеде, дəрігердің қадағалауында өтеді, перитонеальды диализді науқас үйде өзі жүзеге асыра алады, бұл әдістердің икемділігі мен тиімділігі әртүрлі науқастарға әртүрлі қолайлы.

6. Перитонеальды диализ: физиологиялық механизмдер

Перитонеальды диализдің негізі — іш қуысының перитонеум (қапшық) қабаты арқылы жасалатын сүзгілеу процесі. Бұл қабат жартылай өткізгіш мембрана сияқты қызмет етеді және диализ ерітіндісі іш қуысына енгізіледі. Мұнда диффузия және осмос принциптері бойынша токсиндер, артық электролиттер мен сұйықтық организмнен ерітіндіге өтеді. Қалдығы бар сұйықтық кейін шығарылып, жаңа диализ ерітіндісі енгізіледі. Осы механизмдер науқастың ағзасын зиянды заттардан тиімді тазартуға мүмкіндік береді.

7. Перитонеальды диализдің негізгі кезеңдері

Перитонеальды диализ үдерісі бірнеше маңызды қадамнан тұрады. Біріншіден, диализ ерітіндісі арнайы катетер арқылы іш қуысына енгізіледі. Одан кейін ерітінді организмдегі зиянды заттарды сіңіріп, тепе-теңдік орнатқанша белгілі бір уақыт қалдырылады. Соңында, ластанған сұйықтық іш қуысына шығарылып, жаңа диализ ерітіндісі ауыстырылады. Бұл процесс бірнеше рет қайталанып, бүйректі алмастыратын тазарту жұмысы жүзеге асады. Әр кезең мұқият бақылауда болуы тиіс және науқастың жағдайына қарай реттеледі.

8. Перитонеальды диализдің негізгі түрлері

Перитонеальды диализдің екі басты түрі бар. Үздіксіз амбулаторлы перитонеальды диализ (CAPD) барысында науқас оңай және тәуелсіз, күні бойы бірнеше рет ерітіндіні қолмен алмастырып отырады. Бұл әдіс арнайы аппаратсыз, науқастың үй жағдайында тәуліктік белсенділігін жасайды. Автоматтандырылған перитонеальды диализ (APD) түнде арнайы машина арқылы жүргізіледі, бұл науқастың ұйқысына кедергі келтірмей, үздіксіз тазарту процесін қамтамасыз етеді. Екі әдістің техникасы мен қолдану ерекшеліктері әр түрлі, бірақ екеуі де өмір сүру сапасын арттыра алады.

9. Перитонеальді диализдің көрсеткіштері және қарсы көрсеткіштері

Перитонеальды диализ көбінесе бүйрек қызметі ұзақ мерзімді нашарлаған науқастарға ұсынылады. Ол әсіресе үйде емделуге мүмкіндік берген жағдайда тиімді. Алайда, кейбір жағдайда бұл әдіс қолдануға жатпайды: іш қуысының қабынуы, перитонеумның зақымдануы, үлкен хирургиялық операциялардан кейінгі кезеңдер сияқты белгілі медициналық шектеулер бар. Сонымен бірге, пациенттің өзін-өзі күту қабілеті мен емге жауап беруі де маңызды факторлар болып табылады.

10. Гемодиализдің негізгі жұмыс принциптері

Гемодиализ — науқастың қанын сыртқы аппарат арқылы тазарту әдісі. Қан арнайы сорғының көмегімен диализаторға жеткізіледі. Бұл бөлімде жартылай өткізгіш мембрана арқылы токсиндер, артық су және электролиттер сүзгіден өтіп, тазартылған қан қайта ағзаға оралады. Сонымен бірге, натрий мен су алмасуы реттеліп, организмдегі электролиттер мен қышқыл-сілті балансы қалпына келеді. Гемодиализ – уремиялық токсиндерден тез әрі тиімді арылытуды қамтамасыз етіп, науқастың жағдайын жақсартуға септігін тигізеді.

11. Гемодиализ аппаратының құрылымы

Гемодиализ аппараты бірнеше маңызды компоненттерден тұрады. Оның негізгі бөлімі — қанның қозғалысын қамтамасыз ететін қуатты сорғылар мен бақылау жүйелері. Қан арнайы трубалар арқылы диализаторға жеткізіледі, онда жартылай өткізгіш мембрана арқылы токсиндер мен артық сұйықтық бөлініп шығады. Сонымен қатар, аппарат құрамына гепаринді беру жүйесі кіреді, ол қанның ұюын болдырмайды. Диализ ерітіндісін сақтау және реттеу үшін арнайы резервуарлар орнатылған, бұл жалпы емдеу процессінің тиімді әрі қауіпсіз өтуін қамтамасыз етеді.

12. Әлемдік практикада диализ түрлерінің үлесі (2022)

2022 жылғы Дүниежүзі денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, гемодиализ әлемде ең кең таралған диализ түрі болып табылады. Бұл оның клиникалық тиімділігі мен кең қолжетімділігіне негізделген. Сонымен бірге, перитонеальды диализ әдісі мен бүйрек трансплантациясы емдеудің маңызды компоненттері екені байқалады. Барлық әдістер біріге отырып, бүйрек жетіспеушілігін кешенді түрде емдеуге мүмкіндік береді. Бұл деректер қазіргі нефрологиялық практиканың даму бағыттарын анықтайды.

13. Перитонеальды диализ бен гемодиализдің салыстырмасы

Перитонеальды диализ және гемодиализ — бүйрек жетіспеушілігінің екі негізгі емі. Перитонеальды диализ үйде емделу мүмкіндігін берсе, науқастың тәуелсіздігі жоғарылайды және күнделікті өмір сапасы жақсарады. Алайда, гемодиализ әдетте стационарлық жағдайда, мамандардың қатаң бақылауымен жүргізіледі, сондықтан пациенттің медициналық көмек алу деңгейі жоғары. Қос әдістің әрқайсысының өзіндік инфекциялық және техникалық қауіптері бар, бұл емдеуші дәрігер үшін шешім қабылдауда маңызды фактор болып табылады.

14. Гемодиализ: көрсеткіштері мен маңызды қарсы көрсеткіштері

Гемодиализ уремиялық интоксикацияның ауыр формаларын, сондай-ақ электролиттер балансының күрделі бұзылыстарын емдеуде тиімді. Гиперкалиемия және гипергидратация кезінде бұл әдіс өмірлік маңызды болып табылады. Дегенмен, күрделі жүрек жетіспеушілігі, қан азғалдаушылықпен жүретін гемофилия немесе артериялық қысымның тұрақсыздығы сияқты жағдайларда гемодиализге шектеу қойылады. Сонымен қатар, тромбоз даму ықтималдығы жоғары науқастарда бұл әдісті қолдану аса сақтықпен жүргізілуі тиіс, себебі асқынулар өмірге қауіпті болуы мүмкін.

15. Перитонеальды диализдің артықшылықтары

Перитонеальды диализдің басты артықшылығы — оны үй жағдайында өткізуге мүмкіндігі бар, бұл науқасқа тәуелсіздік береді және өмір сүру сапасын айтарлықтай жақсартады. Қанның гемодинамикалық тұрақтылығы сақталғандықтан, артық сұйықтық жинау қаупі азаяды, нәтижесінде қан қысымындағы күрт ауытқулар сирек орын алады. Бұл әдіс балалар мен қарт адамдар үшін де өте қолайлы, себебі оны орындау жеңіл әрі әлеуметтік белсенділікті сақтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, перитонеальды диализ науқастың кәсіби қызметіне және күнделікті өміріне кедергі келтірмей, икемді түрде ем алуға жағдай жасайды.

16. Перитонеальды диализдің шектеулері мен асқынулары

Перитонеальды диализ – созылмалы бүйрек жеткіліксіздігі бар науқастарға арналған өмірлік маңызды процедура. Алайда, осы әдістің де белгілі бір қиыншылықтары мен қауіптері бар. Ең бастысы, CAPD (үздіксіз амбулаторлық перитонеальды диализ) кезінде перитониттің жиі дамуы, оның жылдық көрсеткіші 16–30%-ға дейін жетуі мүмкін. Бұл инфекциялық асқыну диализ кезінде кездесетін ең кең тараған және күрделі проблема болып табылады, себебі ол науқастың жағдайын нашарлатып, емдеу үрдісіне кедергі болады.

Сонымен қатар, диализ ерітіндісінде глюкозаның мөлшері жоғары болуы, әсіресе ұзақ мерзімді диализ кезінде, гипергликемия мен салмақтың артуына себеп болуы мүмкін. Бұл факторлар эндокриндік немесе жүрек-қан тамырлары ауруларының дамуына ықпал етеді. Құнды тәжірибелер көрсеткендей, диализдің тиімділігі ерітінді енгізу техникасына тікелей байланысты. Егер процедура дұрыс орындалмаса немесе рұқсат етілмеген алмастырмалар жасалса, емнің тиімділігі төмендеп, науқас жағдайы нашарлауы ықтимал.

17. Гемодиализдің басымдықтары

Гемодиализ әдісі уремиялық токсиндер мен электролиттерді тез және сенімді түрде алмастыруға мүмкіндік береді. Бұл процедура созылмалы бүйрек жеткіліксіздігімен ауыратын науқастарға өмір сапасын елеулі түрде арттыра отырып, өмір сүру мерзімін ұзартады. Аппараттық бақылау жүйелері арқылы гемодиализдің қауіпсіздік деңгейі жоғары қамтамасыз етілген. Бұл емдеу сапасының тұрақтылығын қамтамасыз етіп, күтпеген жағдайлардың алдын алуға мүмкіндік береді.

Тағы бір ерекшелігі – гемодиализ көптеген дамыған және дамушы елдерде терапияның стандартты үлгісі ретінде танылып, ғылыми зерттеулермен бекітілген. Мысалы, АҚШ пен Еуропа елдерінде бұл әдістің кеңінен қолданылуы бүйрек жеткіліксіздігімен күресудегі негізгі бағыттардың бірі ретінде қарастырылады. Бұл – медициналық инновациялардың және тәжірибе алмасудың жемісі.

18. Гемодиализдің кемшіліктері мен тәуекелдері

Сонымен қатар, гемодиализдің де жетіспеушіліктері аз емес. Әрбір емдеу сессиясының ұзақтығы 4-тен 5 сағатқа дейін созылады, аптасына үш рет қайталануы қажет – бұл науқастың уақытын және отбасының ресурстарын елеулі түрде талап етеді. Бұл процесс науқастың күнделікті өмірін айтарлықтай шектейді.

Сонымен бірге, гемодиализ үшін қолданыстағы катетерлер тамырларда инфекция мен тромбоздың даму қаупін арттырады, бұл күрделі медициналық асқынуларға әкелуі мүмкін. Гемодиализ кезінде жиі байқалатын қан қысымының күрт төмендеуі, бұлшықет спазмдары және жүрекке артық жүктеме – науқастарға көп қиындық келтіретін жағымсыз әсерлер.

Терапияның ұзақ мерзімділігі мен күрделілігі науқастың психологиялық жағдайына да әсер етеді, ол күйзеліс пен эмоциялық қиындықтардың туындау қаупін арттырады. Осы факторлар емдеу процесінде психологиялық қолдаудың маңыздылығын көрсетеді.

19. Қазақстандағы диализ қызметінің дамуы

Қазақстан Республикасында диализ қызметін дамыту еліміздің денсаулық сақтау жүйесінде маңызды жоспарланған іс-шаралар қатарына жатады. Соңғы онжылдықта медициналық технологиялар мен жабдықтардың жаңартылуы, сондай-ақ мамандардың біліктілігін арттыру қызмет көрсету сапасының жоғарылауына септігін тигізді.

Мысалы, Алматы және Нұр-Сұлтан қалаларында бірнеше диализ орталықтары ашылып, онда заманауи гемодиализ және перитонеальды диализ әдістері кеңінен қолданылады. Бұрынғыдан айырмашылығы, қазіргі уақытта науқастарға процедураларды таңдауда көбірек еркіндік беріледі, бұл әрбір жекелеген жағдайға тиімді әрі жұмсақ емдеу жолын таңдауға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, Қазақстанда диализ қызметін қолжетімді ету мақсатында аумақтық дамыту стратегиялары енгізілуде, бұл шалғай өңірлерде тұратын науқастар үшін де сапалы емге қол жеткізу мүмкіндігін кеңейтеді. Осылайша, елімізде медициналық қызмет көрсету жүйесінің жаңғыруы мен дамуы диализ терапиясының деңгейін арттырып, науқастардың өмір сапасын жақсартуда.

20. Перитонеальды диализ және гемодиализ: заманауи емдеу жолдары

Бүйрек жеткіліксіздігінің емінде қолданылатын перитонеальды және гемодиализ әдістері адамның өмір сапасын сақтап, оның белсенді өмір сүруіне мүмкіндік береді. Қазақстанда бұл бағыттағы технологиялық және инфрақұрылымдық дамулар пациенттерге қолжетімді және тиімді емдеу шараларын ұсынуға жол ашты. Болашақта медициналық инновациялар мен емдеу хаттамаларын жетілдіру елімізде диализ көмегінің сапасын одан әрі арттырары сөзсіз.

Дереккөздер

Колфф В. Пioneers of artificial kidney: Willem Kolff // Nephrology History Journal. — 2005.

World Health Organization. Global Kidney Health Report. — 2022.

Clinical Kidney Journal. Peritoneal Dialysis versus Hemodialysis: Comparative Aspects. — 2021.

Jameson JL, Fauci AS. Harrison's Principles of Internal Medicine. 20th Ed. — McGraw-Hill, 2018.

Ronco C., Bellomo R., Kellum J.A. Critical Care Nephrology. 3rd Ed. — Elsevier, 2019.

Арсланов Б.Р. Бүйрек жеткіліксіздігі және диализ терапиясы: медициналық аспектілер. Алматы, 2018.

Колесников С.В. Гемодиализ: технологиялар мен тәуекелдер// Журнал нефрологии, 2020, №3.

Медициналық энциклопедия. Диализ және оның түрлері. Медицина, 2019.

ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің ресми деректері. Диализ қызметінің дамуы, 2023.