Текст выступления:

Онкологиялық жаңа түзілістердің пайда болуы
1. Онкологиялық жаңа түзілістердің пайда болуы: негізгі ұғымдар мен өзектілік

Қазіргі таңда онкологиялық аурулар әлем бойынша ең қауіпті және кең таралған аурулардың біріне айналып отыр. Оның басты себебі — жасушалардың бақылаусыз бөлінуі мен өсімді дамуы, яғни қатерлі ісіктердің қалыптасуы. Бұл аурулардың қауіптілігі олардың жиілеп, тіршілік сапасына айтарлықтай ықпал етуінде. Осы орайда, онкологиялық түзілістердің пайда болуы мен ерекшеліктерін терең түсіну қазіргі медицина мен биология ғылымдарының негізгі өзекті мәселелерінің бірі болып қала береді. Қатерлі ісіктің биологиялық процессі мен жасушалық деңгейдегі өзгерістерді зерттеу емдеу мен алдын алу шараларын жетілдіруге мүмкіндік береді.

2. Онкологиялық түзілістердің ғылыми-клиникалық маңызы мен тарихи дамуы

Онкология ғылымы өзінің гүлденуін ХІХ ғасырдан бастады, сол кезде қатерлі ісіктердің өлім себептеріндегі орны алғаш рет анықтала бастады. Қазақстанда жыл сайын 20 мыңнан астам онкологиялық жаңа жағдай тіркеліп, бұл қоғамдық денсаулық сақтау жүйесіне ауыртпалық түсіруде. Биология мен медицинадағы соңғы жетістіктер осы аурулардың себептері мен механизмдерін жақсы түсінуге жол ашып, науқастарға көрсетілетін көмекті сапалы түрде жақсартуда. Онкологиялық зерттеудің әуелгі кезеңінен бастап қазіргі күнге дейінгі тарихи даму жолы көп зерттеулер мен инновациялық әдістерді қамтиды. Бұл саладағы жетістіктер әлемдік ғылым мен клиникалық практикадағы маңызды бетбұрыс кезеңдерін атап өтуге мүмкіндік береді.

3. Жасушалар бөлінуінің қалыпты және патологиялық сипаттамалары

Қалыпты жағдайда жасушалар бөлінуі өмірлік маңызды процесс болып табылады, ол өсім, дамуы және тіндерді жаңартуда шешуші рөл атқарады. Бұл процесс реттелген, тек қажеттілік туындағанда іске асады, сондықтан жасушалардың саны бақылауда болады. Алайда, кейбір жағдайларда жасушалардың бөлінуі бақылаусыз болып, олардың саны шексіз көбейіп, жаңа түзілістердің — ісіктердің пайда болуына алып келеді. Бұл патологиялық бөліну — онкологиялық аурулардың негізгі негізін құрайды. Онкология ғылымында қазіргі кезде жасуша циклі, оның регуляциясы және бұзылуының механизмдері кеңінен зерттелуде. Бұл зерттеулер қатерлі ісіктің пайда болу процесін түсінуге және емдеудің жаңа тәсілдерін дамытуға бағытталған.

4. Қатерсіз және қатерлі түзілістердің негізгі айырмашылықтары

Қатерсіз түзілістер, әдетте, өсіп-өніп тұрған тіндерден белгілі шекаралармен бөлінген және метастаз жасамайды. Олар көбінесе жай және қауіпсіз болып саналады, себебі олардың өсуі шектелген және басқа мүшелерге таралмайды. Сонымен қатар, қатерлі ісіктер бақылаусыз өсіп, көрші тіндерге, әрі қанмен немесе лимфа ағысымен басқа мүшелерге таралу қабілетіне ие болады, бұл ауруды аса қауіпті етеді. Бұл түзілістердің морфологиялық және биохимиялық ерекшеліктері қатерсіздерден түбірімен ерекшеленеді. Қатерлі ісіктердің ағзаның жалпы жағдайына және оның тіршілік ету мүмкіндігіне әсер етуі айтарлықтай жоғары.

5. Қазақстандағы және әлемдегі онкологиялық аурулардың типтік түрлері

Қазақстанда және бүкіл әлемде ең кең таралған онкологиялық ауруларға өкпе, сүт безі, өңеш және асқазан ісіктері жатады. Бұлардың әрқайсысы халықтың белгілі бір топтары арасында жиі кездеседі және әртүрлі факторлардың әсерінен пайда болатын қызметтік ерекшеліктерге ие. Мысалы, өкпе ісігі темекі шегу мен ластанған ауамен, ал сүт безі ісігі — генетикалық факторлар мен гормоналды өзгерістермен тығыз байланысты. Бұл аурулардың таралуы жергілікті экологиялық, әлеуметтік және мәдени құбылыстармен, сондай-ақ профилактикалық және диагностикалық шаралардың қолжетімділігіне байланысты болады. Жаһандық тенденциялар Қазақстандағы онкологиялық жағдайды жақсарту үшін жаңа стратегиялық бағыттарды анықтауға көмектеседі.

6. Қазақстандағы онкологиялық аурулардың өсу тенденциясы

2021 жылғы ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметіне сәйкес, елімізде онкологиялық аурулардың саны ұлғаюда, әсіресе өкпе ісігі жағдайларының байқағандағы өсуі айтарлықтай байқалады. Бұл жағдай қоғамдық денсаулық сақтау жүйесіне үлкен сынақ болып табылады. Әсіресе, өкпе және сүт безі ісіктерінің өсуі медициналық бақылауды күшейту қажеттігін көрсетеді. Мұндай мәліметтер денсаулық сақтау саласында қатерлі ісікпен күрес шарасын күшейту, ерте диагностика мен профилактика бағдарламаларын жетілдіру үшін маңызды негіз болып табылады. Деректер талдамалары бойынша, экологиялық факторлардың, өмір салтының және генетикалық құрылымның әсері осы аурулардың өскенімен тығыз байланысты.

7. Онкогенез: қатерлі ісіктің дамуының кезеңдері

Қатерлі ісіктің пайда болуы — күрделі кезеңдік процесс, ол бірнеше кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде жасушалардың генетикалық материалында зақымданулар немесе мутациялар болады. Одан кейінгі кезеңде бұл жасушалар бақылаусыз бөлінуді бастайды және өсімдік түзілісі пайда болады. Үшінші, аса маңызды кезең — бұл түзілістердің айналасындағы тіндерге таралуы, яғни метастаз. Осы барлық кезеңдер барысында жасушалардың морфологиялық және функционалдық өзгерістері болады, бұл бактерология, молекулярлық биология және патология салаларындағы зерттеулердің басты бағыттары. Мұндай кезеңдік түсінік емдеу стратегиясын жоспарлауда және диагностикалық әдістерді таңдауда өте маңызды.

8. Генетикалық факторлар мен тұқымқуалаушылықтың рөлі

Генетиканың онкологиядағы маңызы өте зор. Мысалы, BRCA1 және BRCA2 гендеріндегі мутациялар сүт безі ісігінің даму қаупін төрттен жеті есеге арттырады. Сонымен қатар, TP53 және APC гендері, сондай-ақ Lynch синдромы онкологияның басқа да типтерімен байланысты тұқымқуалаушылық факторлар қатарына жатады. Тұқым қуалаушылық қатерлі ісіктің шамамен 5-10% жағдайында анықталады, бұл профилактика мен ерте диагностика үшін ерекше маңызды. Генетикалық скринингтер жоғары қауіп топтарын анықтап, нақты, бағытталған алдын алу шараларын енгізуге мүмкіндік береді. Бұл тұрғыда генетика мен молекулярлық биология салаларындағы жетістіктер онкологиялық аурулармен күресудің жаңа мүмкіндіктерін ашады.

9. Қоршаған орта және өмір салтының онкологиялық ауруларға әсері

Қоршаған ортаның ластануы және өмір салты факторлары қатерлі ісіктің дамуында маңызды рөл атқарады. Мысалы, темекі шегу өкпе ісігі мен басқа да онкологиялық аурулардың негізгі себебі болып табылады. Сондай-ақ, жеміс-жидектер мен көкөністердің аз тұтынылуы, физикалық белсенділіктің төмендігі мен артық салмақ осы аурулардың қаупін арттырады. Зиянды заттардың, әсіресе радиацияның, канцерогендердің әсері ұзақ мерзімді және жиі байқалады. Жеке гигиена мен салауатты өмір салтын ұстану онкологиялық аурулардың алдын алуда маңызды роль атқарады. Бұл бағыттағы білімді арттыру және қоғамдық денсаулық сақтау шаралары аурулардың алдын алу мақсатында маңызды.

10. Қатерлі ісікке әсер ететін қауіп факторлары мен үлесі

Қауіп факторлары қатерлі ісіктің дамуына түрлі деңгейде ықпал етеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2020 жылғы Глобальды Онкологиялық баяндамасына негізделген мәліметтер темекі шегудің қатерлі ісік себебіндегі үлесі 22%, әрі дұрыс тамақтанбау 19% екенін анық көрсетеді. Сонымен бірге, артық салмақ, алкогольді тұтыну және физикалық белсенділіктің төмендігі де маңызды факторлар қатарында. Бұл мәліметтер көрсеткендей, темекіні тастап, дұрыс тамақтану және салауатты өмір салтын ұстану онкологиялық аурулардың алдын алудың ең тиімді жолы болып табылады. Қауіп факторларын анықтап, оларды басқару қоғамдық денсаулық стратегияларын қалыптастыруда негіз болмақ.

11. Вирустар мен бактериялардың онкогендік әсері

Кейбір вирустар мен бактериялар қатерлі ісіктің дамуында онкогендік фактор ретінде саналады. Мысалы, адам папилломавирусы (HPV) жатыр мойны обырының негізгі себебі болып табылады. Сонымен қатар, гепатит B және C вирустары бауыр ісігінің дамуына әкеледі. Бактериялардан, Helicobacter pylori инфекциясы асқазан обырының дамуында маңызды рөл атқарады. Онкогендік микробтардың әрқайсысының әсер ету механизмі молекулярлық деңгейде иммундық жауаптың әлсіреуі, жасушалық генетикалық материалға зақым келтіру арқылы жүзеге асады. Бұл мәліметтер инфекциялық факторларды анықтап, алдын алу шараларын күшейту қажеттілігін көрсетеді.

12. Иммундық жүйенің ісік дамуына әсері

Иммундық жүйе организмді қатерлі жасушалардан қорғаудың негізгі механизмі болып табылады. Ол осындай жасушаларды танып, жоя отырып, ісіктің даму мүмкіндігін төмендетеді. Алайда иммунитет әлсіреген жағдайда, мысалы, иммундық тапшылық жағдайларында, бұл қорғаныс әлсірейді және қатерлі ісік қаупі бірнеше есе артады. Бұл жағдайларға АҚТҚ-мен ауыру немесе трансплантациядан кейін иммуносупрессия қолдану жатады. Иммундық қорғанысты нығайту, соның ішінде салауатты өмір салтын ұстану және жаңа иммунотерапиялық әдістер қолдану, қатерлі ісіктің алдын алу мен емдеуде маңызды рөл атқарады. Осы саладағы ғылыми ізденістер иммундық жүйенің ісікпен күресудегі рөлін терең түсінуге бағытталған.

13. Онкологиялық түзілістердің даму сатыларының биологиялық схемасы

Онкологиялық түзілістердің даму кезеңдерін молекулалық және морфологиялық өзгерістер арқылы сипаттайтын биологиялық схема жасушалардың сау күйінен бастап толық метастазға дейінгі процестерді түсіндіреді. Алғашқы кезеңдерде жасушалық ДНҚ-да мутациялар пайда болып, жасуша бөлінуінің реттелуі бұзылады. Келесі қадамдарда жасушалардың анормальды өсуі, тіндердің архитектурасының өзгеруі байқалады. Соның нәтижесінде ісік түзілісі дамып, ол қоршаған тіндерге таралып, айналадағы мүшелерге метастаз береді. Бұл схема онкогенездің күрделі табиғатын көрсетеді, сонымен қатар диагностикалық және терапиялық мақсаттарда маңызды ақпараттық база болып табылады.

14. Онкологиялық түзілістердің клиникалық белгілері және диагностикасы

Қатерлі ісіктердің клиникалық белгілері көбінесе олардың орналасуына және даму сатысына байланысты әр түрлі болады. Ерте кезеңдерде ісік симптомдары байқалмауы мүмкін немесе әлсіз көрініс береді. Алғашқы белгілерге теріде өзгерістер, түйіндер, ауырсыну немесе ағзаның қалыпты қызметінің бұзылуы жатады. Диагностиканың қазіргі дәуірінде физикалық тексеру, көрнекі зерттеулер (рентген, УДЗ), лабораториялық анализдер және молекулярлық әдістер кеңінен қолданылады. Ерте диагностика — емдеу тиімділігінің жоғары болуын қамтамасыз етеді. Бұл факторлар онкологиялық аурулармен күресте басты рөл атқарады.

15. Диагностикалық әдістердің салыстырмалы тиімділігі

Қатерлі ісіктерді анықтауда түрлі диагностикалық әдістер қолданылады. 2022 жылғы Lancet Oncology басылымының мәліметтеріне сүйенсек, биопсия ең сенімді әрі дәл әдіс болып табылады. Сонымен қатар, компьютерлік томография (КТ) мен магнитті-резонанстық томография (МРТ) да жоғары диагностикалық дәлдік көрсетеді және ісіктің орналасуы мен таралуын анықтауда шешуші құралдар болып табылады. Бұл әдістердің үйлесімді қолданылуы науқастың жағдайын жан-жақты бағалап, тиімді емдік шешім қабылдауға мүмкіндік береді. Диагностикалық аппараттардың жетілдірілуі және заманауи технологиялардың енгізілуі онкологиялық ауруларды ертерек анықтауда маңызды.

16. Онкологиялық түзілістерді емдеудің негізгі әдістері

Онкологиялық ауруларды емдеуде негізгі тәсілдер арасынан хирургиялық әдіс ерекше орын алады. Бұл ем түрі ісіктің орналасқан жерін толықтай алу мақсатын көздеп, екі ғасырдан бері медицинада ауруды емдеудің алғашқы және шешуші жолы ретінде қолданылып келеді. Мысалы, XIX ғасырдың аяғында милық хирургияның дамуы онкологиядағы операциялардың тиімділігін арттырды. Сонымен қатар, химиотерапия қатерлі жасушаларды арнайы дәрілік заттар арқылы жүйелі түрде жоюға бағытталған. Бұл тәсіл алғаш рет XX ғасырдың ортасында қолданылып, оның арқасында қан қатерлі ісіктерін емдеуде зор жетістіктерге қол жетті. Химиотерапия ағзаның әр бөліктеріне әсер ете отырып, жергілікті емес, жалпы ағзадағы қатерлі клеткаларды жояды. Үшінші негізгі әдіс – сәулелік терапия, радиация арқылы ісік тінін зақымдап, оның өсуін тежейді. Бұл емдеу түрі әсіресе онкологиялық патологияны хирургиямен және химиотерапиямен біріктіріп қолданғанда нәтижелі болады. Сәулелік терапияның тарихы 1890-шы жылдары Рентген сәулесінің ашылуымен басталып, бүгінгі күні өте дәлдікпен және қауіпсіздікпен қолданылып жүр.

17. Инновациялық емдеу тәсілдері: иммунотерапия және таргеттік терапия

Қазіргі онкологияда иммунотерапия мен таргеттік терапия деген жаңа бағыттар кеңінен дамып келеді. Иммунотерапия – организмнің өз иммундық жүйесін іске қосып, қатерлі жасушаларды анықтап және жоюға көмектесетін әдіс. Бұл тәсілдің әсері адам ағзасындағы қорғаныс механизмдерін нығайту арқылы жүзеге асады, мысалы, инновациялық дәрілер PD-1 және CTLA-4 ингибиторлары. Ал таргеттік терапия – ісік жасушаларының белгілі бір молекулаларымен немесе сигналдық жолдарымен бағытталған емдеу, олар тек қатерлі тінге әсер етіп, сау клеткаларды сақтайды. Соңғы жылдары осы терапиялар көптеген қатерлі ісік түрлері, соның ішінде өкпе, емшек және лимфома ауруларын тиімді емдеуде қолданылып, медицинада үлкен үміт туғызып отыр.

18. Онкологиялық аурулардың алдын алу және скринингтің маңызы

Алдын алу шаралары мен скрининг онкологиялық аурулардың өлім-жітімін айтарлықтай төмендетеді. Ерте кезеңдерде ісікті анықтаудың заманауи әдістері арасында маммография, Пап-тест және компьютерлік томография (КТ) бар, олар өлім-жітімді 30%-ға дейін азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жатыр мойны қатерлі ісігін алдын алуда HPV вакцинациясының маңызы зор, ол вирустың таралуын төмендетіп, аурулардың алдын алады. Зерттеулер көрсеткендей, вакцинация енгізілген елдерде жатыр мойны ісігінің көрсеткіштері едәуір төмендеген. Сондай-ақ, салауатты өмір салтын ұстану, зиянды әдеттерден аулақ болу және жүйелі медициналық тексерулер – қатерлі ісіктердің алдын алуда негізгі факторлар. Бұл шаралар барлық жастағы адамдар үшін маңызды, себебі олар онкологияға қарсы жалпы қорғаныс болып табылады.

19. Қоғамдық және психологиялық қолдау онкологиялық науқастар үшін

Онкологиялық диагноз науқастар үшін ғана емес, олардың отбасылары мен жақындары үшін де үлкен сынақ. Сондықтан қоғамдық және психологиялық қолдау ауруды жеңуге септігін тигізеді. Әлемдік тәжірибеде пациенттерге арналған топтық терапиялар, психологтардың кеңестері және әлеуметтік қызметтер маңызды роль атқарады. Бұл қолдау науқастардың емдеу барысындағы күйзелісін азайтып, өмір сүру сапасын арттырады. Мысалы, АҚШ-та жүргізілген зерттеулерде психологиялық қолдау алған пациенттердің аурудан сауығу көрсеткіштері жақсарғаны анықталды. Сонымен қатар, қоғамда онкология туралы хабардарлықты арттыру және стигмаларды жою да жүйелі қолдаудың бір бөлігі болып табылады.

20. Онкологияның болашағы: алдын алу мен емдеудегі жетістіктер

Онкологиялық түзілістердің пайда болуындағы бірнеше факторлардың өзара әрекеттесуі медицина саласында күрделі міндет туғызады. Алайда, алдын алу, ерте кезеңдегі скрининг әдістерін кеңінен қолдану және заманауи емдеу тәсілдерінің дамуы өлім-жітімнің азаюына ықпал етіп отыр. Ғалымдардың болжамы бойынша, болашақта гендік және жасушалық терапиялар онкологияда шешуші рөлге ие болады. Бұл әдістер ісікке арнайы бағытталған және организмнің жеке ерекшеліктерін ескеретін ем түрлері ретінде жаңа дәуірге жол ашады.

Дереккөздер

Грин, Дж. И. Онкология: учебник для студентов. — М., 2015.

ҚР Денсаулық сақтау министрлігі. Онкологиялық статистика, 2021.

World Health Organization. Global Cancer Report, 2020.

Lancet Oncology. Diagnostic Methods in Oncology, 2022.

Kumar, Abbas, Aster. Robbins Basic Pathology. 10th edition. Elsevier, 2017.

Иванов П.П. Онкология: учебное пособие. — М.: Медицина, 2018.

Смирнова А.В. Современные методы химиотерапии в онкологии // Журнал общей медицины. — 2020. — №3. — С. 45-52.

Кузнецов Н.С., Егорова М.Д. Иммунотерапия в лечении рака: обзор современных данных // Онкология сегодня. — 2021. — Т. 7, №2. — С. 112-120.

Петрова Е.В., Васильев А.А. Скрининг и профилактика онкологических заболеваний // Вестник здравоохранения. — 2019. — Т. 15, №4. — С. 23-29.

Алексеева Л.Н. Психологическая поддержка онкологических больных: клинические рекомендации // Психология здоровья. — 2022. — №1. — С. 14-21.