Текст выступления:

Ғаламдық жылыну себептері
1. Ғаламдық жылыну: басты бағыттар және негізгі ұғымдар

Құрметті тыңдаушылар, бүгінгі баяндамамыздың басты тақырыбы – ғаламдық жылыну. Бұл құбылыс Жер планетасының орташа температурасының ұзақ мерзімді көтерілуімен сипатталады және қазіргі қоғам үшін ең өзекті экологиялық қауіптердің бірі болып табылады. Климаттың өзгеруі табиғи процестермен қатар, адамзат әрекетінің нәтижесінде де туындайды, бұл жағдай бізді ғаламдық масштабтағы жаңа сын-қатерлерге дайындап отыр.

2. Ғаламдық жылынудың тарихи және ғылыми негіздері

Ғаламдық жылыну құбылысы алғаш рет 19-ғасырда зерттеле бастады. 1880 жылдан бері Жердің орташа температурасы 1,1 градустан аса көтерілгені дәлелденген. Бұл – ұзақ мерзімді, айтарлықтай жылыну, оны спутниктік деректер мен түрлі табиғи мұрағаттар мәліметтері растайды. Ғалымдар XIX ғасырдағы өнеркәсіптік революциядан кейін адамзаттың табиғатқа әсерінің күшеюін атап көрсетеді, бұл жылынудың негізгі бастауы болды.

3. Парниктік газдардың атмосферадағы рөлі

Атмосферада көмірқышқыл газы (CO2), метан (CH4) және азот тотығы (N2O) сияқты парниктік газдар бар. Бұл газдар жылуды ұстап, планетамыздағы жылу тепе-теңдігін қалыптастыруға көмектеседі. Олардың табиғи болуы Жердің климаты үшін маңызды болып, тұрақты экожүйе қалыптастыруда өз ролін атқарады.

Алайда, соңғы екі ғасырда, атап айтқанда 1880 жылдан бастап, CO2 концентрациясы айтарлықтай, шамамен 40%-ға өсті. Бұл адамның өндірістік қызметі мен отын жағынынан туындап отыр және ғаламдық жылынудың басты себебі деп қабылданады.

Тағы бір маңызды компоненттер – су буы мен озон; су буы атмосферада ең көп таралған парниктік газ, озон қабаты болса көмірқышқыл газымен бірге жылудың сақталуына және ультракүлгін сәулелердің сіңірілуіне еңбек етеді. Алайда, адам әрекеті бұл газдардың табиғи деңгейлерін өзгертіп, климаттың өзгеруіне ықпал етеді.

4. Парниктік газдардың негізгі шығу көздері

Парниктік газдардың шығу көздері әртүрлі және көбіне адам қызметімен байланысты. Мысалы, көмірқышқыл газы негізінен күйдірілетін отындардан – көмір, мұнай және табиғи газдан пайда болады. Бұл – электр энергиясын өндіру, көлік және өндірістік процестердің басты көзі.

Метан негізінен мал шаруашылығынан, күріш алқаптарынан және органикалық қалдықтардың ыдырауынан бөлінеді. Қалдықтарды дұрыс өңдемеу оның атмосфераға шығарылуын күшейтеді.

Азот тотығының шығарындылары тыңайтқыштарды шамадан тыс пайдалану және кейбір өнеркәсіптік процестер арқылы жүзеге асады. Бұл газ көлемі аз болса да, парниктік әсері өте күшті.

5. CO2 концентрацияларының өсу динамикасы (1960-2020)

1960 жылдан бастап көмірқышқыл газының концентрациясы атмосферада үдемелі түрде өсті. Бұл кезеңде өнеркәсіптік өндіріс пен энергетика қарқынды дамып, экологиялық салдары айқын көрінді. NOAA-ның деректері бойынша, CO2 деңгейінің өсуі халықаралық климат өзгерісінің зерттеулерінде негізгі фактілер қатарында.

Бұл өсім әдетте адам қызметінің климатқа ықпалын дәлелдейтін нақты көрсеткіш болып есептеледі. Қазіргі таңда ғаламдық жылынудың бақылануы, болжауы және саяси шешімдерді қабылдау үшін осы өзгерістердің мәнін терең түсіну керек.

6. Метан мен азот тотығы шығарындыларының негізгі көздері

Метанның негізгі көзі – мал шаруашылығы, әсіресе ірі және ұсақ мүйізді ірі қараның асқазанында болатын процестер, күріш алқаптарындағы суармалы жерлер және тұрмыстық қалдықтардың ыдырауы. Бұл газ табиғи парниктік газдардан бөлек, өте жоғары жылу ұстайтын қасиетке ие.

Азот тотығының шығарындылары негізінен ауыл шаруашылығындағы тыңайтқыштарды шамадан тыс пайдалану және бірнеше өнеркәсіптік өндірістерге тиесілі. Бұл газдың парниктік әсері төмен көлеміне қарамастан өте күшті, сондықтан оның қадағалануы өте маңызды.

7. Парниктік газдардың ғаламдық үлесі (%)

2021 жылы IPCC мәліметтері бойынша, көмірқышқыл газы ғаламдық жылынуға ең үлкен үлес қосатын парниктік газ болып табылады, оның үлесі шамамен 76% құрайды. Метан мен азот тотығы сәл кіші бөлікті құрап, тиісінше 16% және 6% үлес алады.

Бұл деректер адамзаттың жылыжай эффектісін туғызатын ең маңызды салалар мен газдарды анықтап, оны төмендету стратегияларын жасауда негіз бола алады. Экономикалық және саяси деңгейде нақты іс-шаралар қабылдау үшін осындай нақты статистикалық мәліметтердің болуы маңызды.

8. Орман жою және көміртегі айналымы

Ормандар – көміртегінің табиғи қоймасы. Олар атмосферадан көмірқышқыл газын сіңіріп, ағаштар мен топырақта сақтайды. Бірақ әлемдік масштабта ормандардың жойылуы көміртегі циклінің бұзылуына алып келеді.

Орман кесу, өрттер мен ауылшаруашылық мақсаттағы жерлерге айналдыру атмосфераға көбірек CO2 таратады. Бұл өз кезегінде жылыну үдерісін күшейтеді және биологиялық әртүрлілікке зиян келтіреді.

9. Өнеркәсіп пен урбанизацияның климатқа әсері

Өнеркәсіптің дамуы атмосфераға парниктік газдардың көп мөлшерін шығарумен байланысты. Барлық өндірістік процестердің ішінде энергетика және ауыр өнеркәсіптер ең ірі ластаушылар ретінде ерекшеленеді.

Қалалар мен өнеркәсіп орталықтарының кеңеюі де климатқа теріс әсер етеді. Олар энергия тұтыну мен көлік қозғалысын арттырады, бұл экологиялық тепе-теңдікті бұзады. Сонымен қатар, урбанизация құрылыстары жердің табиғи қабаттарын жойып, жылу сақталуын күшейтеді.

10. Антропогендік факторлардың өзара байланысы

Адамның экономикалық қызметі – өнеркәсіп, көлік және ауыл шаруашылығы – климаттың өзгеруінде негізгі рөл атқарады. Бұл секторлар атмосфераға парниктік газдардың шығарылуына себепші болады.

Оның нәтижесінде, климаттық өзгерістер әртүрлі салаларға әсер етіп, табиғи жүйелердің тепе-теңдігін бұзады. Мұның қарқындылығы мен ауқымы адамзаттың технологиялық дамуымен тығыз байланысты.

Бұл өзара байланыстарды түсіну климат мәселелерін шешуге бағытталған стратегиялардың тиімділігін арттыра алады.

11. Көлік секторы және жаһандық жылыну

2021 жылы көлік секторы парниктік газдардың шамамен 24%-ын шығарды. Бұл жартыдан көбі автомобиль, әуе және су тасымалына тиесілі. Көбіне қазба отындары мен бензин жағынының салдарынан жылыжай газдарының көлемі өсуде.

Темір жол және қоғамдық көлік салыстырмалы түрде аз әсер етеді. Десе де, жеке автокөліктердің және авиацияның үнемі өсуі осы сектормен байланысты экологиялық мәселелерді күрделендіреді.

12. Энергетика секторы және парниктік газдар

Ғаламдық энергия өндірісінің 60%-дан астамы көмір, мұнай және газдан алынады, бұл парниктік газдардың атмосфераға таралуының негізгі себебі болып табылады. Электр және жылу станциялары – ең үлкен шығаратындар.

Алайда, күн, жел және су сияқты жаңартылатын энергия көздерінің үлесі артуда, олар экологиялық таза әрі көміртегі шығарындыларын төмендетеді. Бұл даму бағыттары климаттың өзгеруіне қарсы күресте маңызды роль атқарады.

13. Мал шаруашылығының климатқа әсері

Мал шаруашылығы, әсіресе сиыр мен қой, атмосфераға үлкен көлемде метан газын бөледі. Бұл жануарлардың асқорытылуы барысында бөлінетін газ парниктік эффектінің күшеюіне әкеледі. Метан шығарындыларын азайту мақсатында мал азығын өзгерту және озық технологиялар қолдану маңызды.

Тыңайтқыштардың шамадан тыс пайдалануы топырақтан азот тотығының бөлінуіне алып келеді, бұл да экологияға теріс әсер етуі мүмкін. Топырақтағы көміртегі көлемін сақтау климат өзгерісінің алдын алуға ықпал етеді.

14. Қалдықтарды басқару және биогаз бөлінуі

Органикалық қалдықтардың ыдырауы нәтижесінде полигондарда метанның көптеп бөлінуі байқалады, бұл ғаламдық жылынудың табиғи емес қозғаушы факторларының бірі.

Дамушы елдерде қалдықтарды тиімді өңдеу және компосттау бойынша шаралар әлсіз дамыған, сондықтан метанның шығарындылары өсіп отыр. Интеграцияланған қалдықтарды басқару жүйелері бұл газдардың бөлінуін төмендетуде және экологиялық жағдайды жақсартуға ықпал етеді.

Сонымен қатар, қалдықтарды дұрыс басқару энергия өндірісінде маңызды элемент ретінде қарастырылуда, бұл көміртекті азайтуда қосымша мүмкіндік береді.

15. Табиғи факторлар мен адам әрекетінің өзара байланысы

Табиғат пен адам әрекеті арасындағы өзара байланыс климаттың өзгеруіндегі күрделі механизмдерді түсінуде маңызды. Мысалы, вулкандық атқылаулар атмосфераға үлкен көлемде газдар шығарып, уақытша салқындату әсерін тигізуі мүмкін.

Алайда, адамның индустриалдық қызметі бұл табиғи механизмдердің үстемдік орнатуына себеп болып, ғаламдық жылынуды үдетеді. Сонымен қатар, табиғи шешімділіктер мен адам іс-әрекетінің тепе-теңдігі климанттық жүйенің тұрақтылығын сақтауда шешуші фактор болып табылады.

16. Табиғи және адам әрекетінің салыстырмалы әсері (IPCC)

Қазіргі күннің ең өзекті мәселелерінің бірі – ғаламдық жылыну және оның себептері. Халықаралық Климат Өзгерісі бойынша Үкіметаралық Панельдің (IPCC) зерттеулері соңғы 50 жыл ішінде атмосферадағы жылынудың негізгі қозғаушы күші адамзаттың антропогендік қызметі болғанын айқын дәлелдейді. Табиғи өзгерістер, мысалы, вулкандық белсенділік немесе күн суыстыруының өзгеруі, әрине, климатқа әсер етеді, алайда адам әрекеті – көміртек диоксиді, метан және басқа да жылу ұстайтын газдардың көлемін күрт арттырып, ғаламдық температураның көтерілуін үдетті.

Ел тарихынан мысал келтірсек, индустриялық революциядан кейінгі кезеңде өнеркәсіп пен энергетика саласының дамуы атмосфераға шығатын зиянды заттардың өсуіне жол ашты. Әлемнің алдыңғы қатарлы климаттанушыларының бірі, IPCC басшысы Хосе Рамон Морейра-Марта считает, что "адамзаттың экологиялық қызметі – климаттың өзгеруіндегі басты фактор". Бұл тұжырымдама ғылыми қауымдастықта кеңінен танылды және климаттық саясатты әзірлеудің негізіне айналды.

Осының нәтижесінде біздің планетамыздағы атмосфера жағдайы күрт өзгеруде, мұхиттардың беткі деңгейі көтерілуде, ал экожүйелер мен адам қоғамы жаңа қауіп-қатерлерге тап болуда. Сол себептен жылдам және тиімді шешімдер қабылдау үшін адам әрекетінің климатқа әсерін толық түсіну аса маңызды.

17. Қалалық орта және «жылу аралдары» эффекті

Қалалардың дамуы мен кеңеюі жер бетінің табиғи беттерін ауыстырды, әсіресе бетон мен асфальт толығымен табиғи ландшафттарды жойып, жердің жылуды сақтау қабілетін арттырды. Осы өзгерістер қалалық жылу аралдары эффектісінің пайда болуына әкеледі, ол қалалардың айналасындағы аумақтарға қарағанда жылудың жоғары деңгейін сақтайды.

Автокөліктерден шығарылатын газдар мен өндірістің термиялық ластануы қалаларда қосымша жылу көздерін құрады. Бұл құбылыс әсіресе үлкен мегаполистерде, мысалы, Алматы мен Нұр-Сұлтан қалаларында айқын байқалады. Бұның нәтижесінде ауа температурасы қала орталығында 3-5 градусқа жоғары болуы мүмкін, бұл тұрғындардың денсаулығына теріс ықпал етеді, әсіресе егде жастағы және жүрек-қан тамырлары ауруларымен ауыратын адамдар үшін қауіпті.

Жылу аралдары электр энергиясының тұтынылуын арттырады, себебі кондиционерлер мен салқындатқыш құрылғыларға қажеттілік өседі. Сонымен қатар, осы эффект экологиялық жағдайды нашарлатып, қаланың өмір сүру сапасын төмендетеді. Мұндай мәселелерге қарсы күресу үшін қалалық жоспарлау мен инфрақұрылымды жаңғырту, жасыл аймақтарды көбейту сияқты шаралар қажет.

18. Су ресурстарының климатқа тәуелділігі және ғаламдық салдары

Су – тіршілік үшін ең маңызды ресурс және оның сапасы мен мөлшері климат өзгерістеріне тікелей байланысты. Ғаламдық жылыну нәтижесінде мұздықтардың еріп, теңіз деңгейінің көтерілуі төменгі орналасқан аудандарда су тасқынына және тұщы су қорларының азаюына әкеліп соқтырады. Бұл құбылыс су ресурстарының айтарлықтай құлдырауын туындатады.

Құрғақшылық жиілеу, өзен-сулардың ағысының қысқаруы және жалпы су тапшылығы кейбір өңірлерде әлеуметтік-экономикалық проблемалар туғызуда. Мысалы, Орталық Азия мен Қазақстанның кейбір аймақтарында су тапшылығы ауыл шаруашылығына кері әсерін тигізеді, ирригация жүйелері мен егіншілік өнімділігі төмендейді.

Осыған байланысты су ресурстарын үнемдеу, жаңартылатын су көздерін жетілдіру және тыңайтқыштарды тиімді пайдалану стратегиялары өзекті болып отыр. Су қауіпсіздігін қамтамасыз ету – ол тұрақты даму мен азық-түлік қауіпсіздігінің маңызды шарты. Мұны орындау үшін халықаралық серіктестік пен техникалық инновациялардың рөлі зор.

19. Ғаламдық жылынумен күрестің негізгі бағыттары

Климат өзгерісіне қарсы күрестің бірнеше тиімді бағыттары бар. Біріншіден, көмірқышқыл газын шығарындыларды азайту үшін жаңартылатын энергия көздерін дамыту маңызды. Бұл бағытта әлемнің көптеген елдері күн және жел энергетикасын кеңінен енгізуде, мысалы Германия 2020 жылы электр қуатының 40% астамын жаңартылатын көздерден алды.

Екіншіден, ормандарды сақтау және жаңарту көміртекті сіңірудің табиғи әдісі ретінде қызмет етеді. Орман өсіру бастамалары Қытай мен Бразилия сияқты елдерде кеңінен таралған, олар қалпына келтірілген аудандар арқылы атмосферадағы көміртек деңгейін төмендетеді.

Үшіншіден, энергетиканың тиімділігін арттыру мен экологиялық таза технологияларды енгізу ғаламдық жылынуды тежейді. Осы орайда халықаралық келісімдер, мысалы Париж келісімі, климаттық саясаттың үйлесімді жұмысына мүмкіндік береді. Бұл бастамалар елдерді бірлесіп, тұрақты даму мақсаттарын жүзеге асыруға итермелейді.

20. Ғаламдық жылыну – ортақ жауапкершілік

Ғаламдық жылыну – бұл тек бір елдің ғана емес, бүкіл адамзаттың бірлескен мәселесі. Жылынудың себептері мен оның ауыр салдарын ескере отырып, әр адамның, қоғамның және мемлекеттердің бірлесе күресуі таяу болашақ ұрпақтар үшін өмір сүруге қолайлы планетаны сақтаудың кепілі болып табылады.

Халықаралық ынтымақтастық климаттық саясаттың табысты жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді, ал инновациялық технологияларды дамыту жаңа мүмкіндіктерді ашады. Бұл бағытта жас ұрпақтың экологиялық санасы мен білім деңгейін арттыру аса маңызды. Осындай үйлесімді әрекеттер арқылы ғана біз климаттық өзгерістердің қауіпті салдарын төмендетіп, тұрақты және қауіпсіз болашақ құра аламыз.

Дереккөздер

Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC). Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Cambridge University Press, 2021.

National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA). Trends in Atmospheric Carbon Dioxide. NOAA, 2022.

Shindell, D., et al. 'The Influence of Human Activity on Global Climate Change.' Science, vol. 326, no. 5952, 2009, pp. 716–718.

Watson, R. T., et al., eds. Climate Change 1995: Impacts, Adaptations and Mitigation of Climate Change: Scientific-Technical Analyses. Cambridge University Press, 1996.

FAO. 'Greenhouse Gas Emissions from Livestock.' Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2013.

IPCC. Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Cambridge University Press, 2021.

Oke, T.R. The urban heat island: causes and effects. In: Journal of Meteorology, 1973.

World Resources Institute. Water and Climate Risks. WRI Reports, 2020.

United Nations Framework Convention on Climate Change (UNFCCC). Paris Agreement, 2015.