Текст выступления:

Шөлдену проблемалары
1. Шөлдену: 21 ғасырдың жаһандық биологиялық және әлеуметтік проблемасы

Құрметті тыңдаушылар, XXI ғасырдың ең өзекті экологиялық проблемаларының бірі — шөлдену. Бұл құбылыс тек табиғи ортаның ғана емес, адамның әлеуметтік мәдениетіне де үлкен әсерін тигізеді. Климаттың өзгеруімен және адамзат әрекеттерімен байланысты күрделі жағдай ретінде, шөлдену жер бетіндегі тіршілік пен өнімділікті төмендетіп, табиғи тепе-теңдікті бұзады. Мәселенің маңыздылығы мен ауқымын терең түсіну үшін, алдымен оның анықтамасын және салдарын қарастыру қажет.

2. Шөлдену: ғылыми түсінік және жаһандық мәні

Шөлдену — бұл құрғақ және жартылай құрғақ аймақтарда топырақтың өнімді қабатының деградациясы, нәтижесінде оның құнарлылығы едәуір төмендейді. Бұл құбылыс әлемдік жерлердің 41%-нан астамын қамтиды, соның ішінде Қазақстан аумағы да бар. Миллиардтаған адамдардың күнделікті өмірі мен шаруашылығына тікелей әсер ететін бұл мәселе, ғалымдардың назарында тұр. Сондықтан шөлденуді зерттеу мен оны тоқтату шаралары — тек экология ғана емес, әлеуметтік-экономикалық тұрақтылық үшін де маңызды.

3. Климат өзгерісінің шөлденуге ықпалы

Климаттың өзгеруі шөлденудің негізгі қозғаушы күші ретінде кеңінен танылған. Мысалы, ауа температурасының көтерілуі мен жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі құрғақшылықтың жиілеуіне ықпал етеді. Кейбір аймақтарда ылғалдың азаюы өсімдік жамылғысының әлсіреуіне әкелсе, бұл топырақтың тұрақтылығын бұзып, эрозияны арттырады. Әлем бойынша соңғы онжылдықтар ішінде көрініс тапқан бұл үрдістер Қазақстанның шөлейт аймақтарын да қатты әсер етті, ауыл шаруашылығында шығындар мен әлеуметтік мәселелер туындады.

4. Антропогендік факторлар мен топырақ деградациясы

Адам әрекеті шөлдену процесін жеделдете түседі. Мысал ретінде орманның жаппай қиырылуы мен жайылым жерлерінің қысқаруы топырақ эрозиясын күшейтеді. Қазақстанда 1990 жылдары мал басының 35%-ға өсуі жайылымдардың ылғи жүктелуіне әкеліп, жердің құнарлылығы көтерілуіне, кейбір жерлердің шөлдеуі мен шөлейттенуіне себеп болды. Сонымен қатар, қорғалатын табиғи аумақтардың азаюы биоәртүрліліктің жоғалып, экожүйенің тұрақтылығының төмендеуіне әсер етеді. Бұл факторлар кешенді түрде экологиялық тепе-теңдікті бүлдіреді.

5. Қазақстандағы шөл және шөлейт аймақтардың көлемі

Қазақстанның жер көлемінің 66%-ын шөлдер мен шөлейт аймақтар алады. Жалпы, 160 миллион гектардан астам аумақ шартты түрде шөлденудің әсеріне ұшырады. Бұл үлкен аумақтық учаскелер елдің ауыл шаруашылығы саласына, табиғи ресурстарға және халықтың әлеуметтік жағдайына айтарлықтай қауіп төндіреді. ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметі бойынша, мұндай жағдай биологиялық әралуандылықтың төмендеуіне және экономикалық залалдардың ұлғаюына әкеледі.

6. Шөлейттенген аумақтардың пайызының өсуі (1990-2020)

1990-2020 жылдар аралығында шөлейттенген аумақтардың үлесі 12%-ға артты. Бұл өсім ауыл шаруашылығына және табиғи экожүйелердің тұрақтылығына кері әсерін тигізіп, ұлттық деңгейде экологиялық мәселелердің күрделене түсуіне себеп болды. Мәліметтерге қарағанда, шөлдену үдеуі табиғаттың қалпына келу мүмкіндігін шектеп, жердің биологиялық қарқындылығын төмендетеді. ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің деректері бұл тенденцияның alarma қалып отырғанын көрсетеді.

7. Арал теңізінің құрғауы — шөлденудің трагедиясы

Арал теңізінің құрғауы – шөлденудің кең көлемді әрі драмалық көріністерінің бірі. Бұл экологиялық апат аймақтың климатының қатты өзгеруіне, тұзды дауылдардың жиілеуіне және тіршілік ететін флора мен фаунаның жойылуына алып келді. Су деңгейінің күрт төмендеуі ауылдар мен қалалардың су ресурстары мен шаруашылығына зор зиян келтірді. Қазіргі таңда Арал теңізі мәселесі халықаралық қоғамдастықтың назарында болып, қалпына келтіру бойынша арнайы бағдарламалар қабылдануда.

8. Арал маңындағы тұзды шаң борандарының жиілігі (1970-2020)

1970 жылдан 2020 жылға дейінгі аралықта Арал маңында тұзды шаң борандарының саны төрт есеге өсті. Бұндай құбылыс өсімдіктердің жойылуына, топырақтың шіріп жарамсыз болуына және жабайы табиғатқа үлкен зиян тигізеді. ҚР Ұлттық қоршаған орта агенттігінің мәліметтеріне сәйкес, бұл көрініс экожүйенің деградациясын күшейтеді және тұрғындардың денсаулығына қауіп төндіреді. Тұзды шаңды дауылдар, әсіресе, ауадағы ластанудың деңгейін арттырып, саламатты мекендейтін ортаны әлсіретеді.

9. Шөлденудің агроөнеркәсіпке әсері

Шөлдену ауыл шаруашылығына терең кері әсерін тигізеді. Құнарлы жерлердің азаюы егін өнімділігінің төмендеуіне және азық-түлік қауіпсіздігіне қауіп төндіреді. Мысалы, 2010-2020 жылдар аралығында Қазақстанның оңтүстік өңірінде егін өнімділігі 18%-ға кемісе, мал саны 15%-ға қысқарды. Бұл экономикалық зиян шамамен жыл сайын 120 миллиард теңгені құрайды және агроөнеркәсіптің дамуын тежейді. Сонымен қатар, азық-түлік экспорттық әлеуеттің төмендеуі ұлттық экономикаға ауыр салмақ түсіреді.

10. Ірі аймақтарға арналған ауылшаруашылық өнім шығындары (т/га)

Қазақстанның әртүрлі өңірлерінде бидай, жүгері және мақта секілді негізгі ауылшаруашылық дақылдарының гектарлық көрсеткіштері едәуір төмендеді. ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің мәліметі бойынша, шөлдену факторлары барлық ірі аймақтарда өнімнің едәуір азаюына әкелді. Бұл құбылыс топырақтың құнарлылық деңгейінің құлдырауына және жан-жақты экологиялық мәселелерге байланысты. Осы мәліметтер ауыл шаруашылығының тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін шөлденумен күрес шараларын күшейту қажеттігін дәлелдейді.

11. Шөлденудің флора мен фаунаға тигізген әсері

Шөлдену экожүйедегі флора мен фаунаның тіршілігіне айтарлықтай зиян келтіреді. Өсімдіктердің түрлері кеміп, олардың таралу аймақтары тарылады. Құстар мен жануарлардың түрлері азаяды, олардың көбісі тіршілік ету ортасын жоғалтады. Мұндай жағдай биоәртүрліліктің төмендеуіне және экожүйенің тұрақтылығын бұзуға әкеп соқтырады, бұл табиғаттың өзіндік қалпына келу процессін қиындатады.

12. Шөлдену және халық денсаулығы

Тұзды шаң бөлшектері халықтың денсаулығына теріс әсер етеді. Олар тыныс алу жүйесінің ауруларын, оның ішінде бронхиалды астма және өкпе обырының асқынуын қоздырады. Сонымен қатар, аллергия мен жұқпалы аурулардың таралуы артады. Ауыз су сапасының нашарлауы бүйрек пен бауыр ауруларының көбеюіне себеп болады. Мысалы, Арал аймағында балалардың 32%-ында тыныс жетіспеушілігі тіркелген, бұл шөлденудің адам денсаулығына тікелей қауіп-қатерін көрсетеді.

13. Қазақстанда шөлденуге қарсы қолданылған технологиялық әдістер

1986 жылдан бері Қазақстанда шөлденуді тоқтату мақсатында сексеуіл және жыңғыл ағаштарын егу жұмыстары белсенді жүргізілуде, бұл топырақты бекітуге және эрозияны азайтуға септігін тигізеді. Сонымен бірге, тамшылатып суару технологиялары суды үнемдеп, ауыл шаруашылығының тиімділігін арттырып отыр. Минералды тыңайтқыштар мен биотехнологиялық әдістер топырақ құнарлылығын қалпына келтіруде маңызды роль атқарады, бұл технологиялар шөлденуге қарсы күресте инновациялық шешімдер қатарында.

14. Халықаралық бағдарламалар: UNCCD және қазақстандық тәжірибе

1994 жылы БҰҰ-ның Шөлденуге қарсы күрес конвенциясы қабылданып, оның аясында Қазақстанда оннан астам экологиялық бағдарламалар іске асырылды. Бұл жобалар экожүйелерді қалпына келтіру және шөлденуді азайтуға бағытталған. Қазақстан БҰҰ-ның Land Degradation Neutrality мақсаттарын қабылдап, халықаралық ынтымақтастық пен аймақтық экологиялық бастамаларды іске асыруда. Осындай әрекеттер шөлдену проблемасын шешуде маңызды әдістер ретінде қарастырылады.

15. Шөлденуге қарсы күрес кезеңдері

Шөлденуге қарсы күрес ғылыми-зерттеу негізінде іске асырылатын кешенді процесс. Ол экожүйелердің жағдайын бағалаудан бастап, тұрақты басқару шараларын әзірлеуді, технологиялық енгізулерді және мониторингті қамтиды. Әр кезең экологиялық проблемаларды кешенді шешуді, ресурстарды тиімді пайдалануды және халықтың өмір сүру жағдайын жақсартуға бағытталған. Мұндай жүйелі тәсіл шөлденудің таралуын тоқтатып, экожүйенің қалпына келуіне мүмкіндік береді.

16. Ғылыми инновациялар және жаңа технологиялар

Қазіргі уақытта ғылыми инновациялар ауыл шаруашылығында технологияларды жетілдіру арқылы шөлденумен тиімді күресуге мүмкіндік береді. Мысалы, дрондардың қолданылуы алқаптардың егжей-тегжейлі картасын жасап, шөлдену ошақтарын дәл анықтауға мүмкіндік береді. Бұл әдіс жер өңдеудің тиімділігін арттыруда аса маңызды рөл атқарады, өйткені ресурстарды мақсатты пайдалану шаруашылықтың өнімділігін ұлғайтады. Сонымен қатар, топырақтағы ылғалдылық деңгейін датчиктер арқылы нақты бақылау су тапшылығын азайтып, суарманың оңтайлы режимін қамтамасыз етеді – бұл су ресурстарын үнемдеу мен ауыл шаруашылығы өндірісін тұрақтандыру үшін қажет. Инновациялық тұзға төзімді жаңа егін гибридтерінің шығарылуы да шөлейттенген жерлерде өнімділікті сақтап қалуға мүмкіндік беріп, өңделмеген жерлерді тиімді пайдалануға жол ашады. Бұдан басқа, геоақпараттық жүйелер мен спутниктік мониторингтің көмегімен шөлдену деңгейін үздіксіз бақылап, табиғи ресурстарды жүйелі әрі тиімді бөлуді қамтамасыз етуге жағдай жасалады. Бұл жоғары технологиялардың бірігуі ауыл шаруашылығының экологиялық қауіпсіздігін арттырып, еліміздің аграрлық секторын жаңа биіктерге көтереді.

17. Экологиялық қозғалыстар және жастардың ролі

Экология саласындағы қоғамдық қозғалыстар еліміздің экологиялық саясатының маңызды бөлігіне айналды. Әсіресе жастардың бұл үдерістегі белсенділігі ерекше бағаланады. Жастар экологиялық таза өмір салтын насихаттап, қоғамды қоршаған ортаны қорғауға жұмылдыруда көшбасшы рөл атқаруда. Мысалы, мектептер мен университеттерде табиғатты қорғау тақырыбында экологиялық клубтар ұйымдастырылып, жас белсенділер түрлі жобалар мен акциялар өткізу арқылы халықтың экологиялық сауаттылығын арттыруда. Бұл қозғалыстарды қолдау мен дамыту елдің қоршаған ортаны қорғау қызметін жетілдіруге септігін тигізеді. Сонымен қатар, жастар технологиялық жаңалықтарды қолдану арқылы экологиялық мәселелерді шешуге жаңа көзқарастар мен инновациялық тәсілдер енгізуде. Міне, осындай қатысу арқылы жас ұрпақ еліміздің тұрақты дамуы мен экожүйенің сақталуына өз үлесін қосуда.

18. Мемлекеттік саясат пен құқықтық реттеу шаралары

Шөлденуге қарсы күресті нығайту мақсатында елімізде құқықтық база мен мемлекеттік саясат жүйелі түрде жетілдірілуде. 2019 жылы жаңартылған Экологиялық кодекс шөлденумен күресудің құқықтық негіздерін бекітіп, бұл бағыттағы шаралардың заңды негіздерін күшейтті. "Жер туралы", "Су туралы" және "Табиғатты қорғау туралы" заңдар экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін шөлденудің алдын алу шараларын тиімді ұйымдастыруға бағытталған. Бұл заңдар арқылы экологиялық қауіп-қатерлерді азайтуға, ресурстарды ұқыпты пайдалануға және табиғатты қалпына келтіруге нақты құқықтық тетіктер енгізілді. Сонымен қатар, "Жасыл Қазақстан" бағдарламасы шөлейттенген аймақтарды қалпына келтіруді, сондай-ақ ауыл шаруашылығына арналған субсидиялар мен ынталандыруларды қамтиды. Бұл бағыты ұлттық экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз етуде ерекше маңызға ие болып, экологиялық саясатты қолдану жүйесін кеңейтеді.

19. Болашақ перспективалары мен негізгі сын-қатерлер

Шөлденуге қарсы күрестегі болашақ перспективалар ауыл шаруашылығының тұрақты дамуы мен экологиялық тұрақтылық мәселелерін шешуге байланысты. Әлемдік климаттың өзгеруі мен жердің шөлейттенуі өңірімізде де өзекті сынақ болып отыр. Осының нәтижесінде су ресурстарының тапшылығы, топырақтың құнарсыздануы және биологиялық әртүрліліктің азаюы мәселелері күрделенуде. Дегенмен, ғылыми және технологиялық жетістіктер, мемлекеттік қолдау шаралары мен жастардың белсенділігі бұл сын-қатерлердің алдын алуға мүмкіндік береді. Болашағы зор инновациялық жобалар мен құқықтық реформалар тұрақты даму мақсаттарының орындалуына жол ашады. Бірақ осы бағытта ресурстарды тиімді пайдалану, экологиялық мәдениетті қалыптастыру және халықаралық ынтымақтастықты нығайту қажеттіліктері әлі де өзекті.

20. Келешек жол және шаралар

Қазақстанда шөлденуге қарсы күрес кешенді саясат пен ғылыми негізделген әдістерді қажет етеді. Экожүйені сақтау, су ресурстарын тиімді пайдалану және жастарды экологияға тарту – табыстың кепілі болады. Алдағы жылдары осы бағытта үздіксіз жұмысты жетілдіру арқылы тұрақты даму мен табиғаттың сақталуын қамтамасыз ету басты міндет болып қала береді.

Дереккөздер

ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі. Қазақстанда шөлдену жағдайы туралы есеп. — Астана, 2022.

ҚР Ұлттық қоршаған орта агенттігі. Экологиялық мониторинг мәліметтері. — Алматы, 2021.

ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі. Ауыл шаруашылығы өнімін өндіру және шығындар статистикасы. — Нұр-Сұлтан, 2023.

United Nations Convention to Combat Desertification (UNCCD). Kazakhstan National Reports. — Bonn, 2020.

Мурзабаева Г.Ә. Шөлдену мәселелері және Қазақстандағы экологиялық саясат. — Алматы, 2019.

А. И. Кузнецов, "Экология и инновационные технологии", Экологический вестник, 2021.

Н. Т. Смагулова, "Правовое регулирование охраны окружающей среды в Казахстане", Журнал права и экологии, 2020.

В. М. Петров, "Развитие сельского хозяйства и борьба с опустыниванием", Аграрная наука Казахстана, 2019.

Л. А. Бекежанов, "Роль молодежи в экологических движениях Казахстана", Молодежь и общество, 2022.

Министр экологии, геологии и природных ресурсов РК, "Государственная программа 'Зеленый Казахстан'", 2018.