Текст выступления:

Дыбыстың таралуы
1. Дыбыс деген не? Неліктен ол маңызды?

Дыбыс – бұл біздің күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігі, ол біздің әлемімізді толтыратын көңілді әрі маңызды құбылыс. Ол көзімізге көрінбесе де, сұлу ән мен табиғаттың үнін сезіндіреді, адамдардың бір-бірімен байланысуын қамтамасыз етеді.

2. Дыбыстың тарихы мен адамдар өміріндегі маңызы

Ежелгі заманда адамдар алғашқы рет дыбыстарды танып, оларды қарым-қатынас пен өнердің негізгі құралы ретінде пайдалана бастады. Табиғаттағы әртүрлі дыбыстар – желдің сыбдыры, су тамшыларының шуы – адамның эмоциясын оятып, оның әлемді танып-білуіне көмектесті. Мысалы, ежелгі адамдар үңгір қабырғаларына салған суреттерімен бірге өзі шығарған алғашқы дыбыстармен хабарласып, өмір сүрудің жолдарын іздеді.

3. Дыбыс қалай пайда болады?

Дыбыс заттың дірілдеуі арқылы пайда болады. Мысалы, гитараның ішегін шерткенде немесе барабан терісін ұрғанда дыбыс толқындары басталады. Бұл діріл ауадағы кішкентай бөлшектерді қозғап, олар толқындар түрінде біздің құлағымызға жетеді де, бізге осы дыбыс естіледі. Осындай механизм арқылы біз түрлі музыкалық аспаптарды тыңдап, сөйлесуді сезінеміз.

4. Дыбыс таралатын орталар

Дыбыс әр түрлі ортада тарайды. Мысалы, ауа – дыбыстың ең жеңіл және кең тарайтын ортасы, бірақ суда және қатты заттарда дыбыс толқындары мүлдем басқа жылдамдықпен және сапада жетеді. Әр орта дыбыстың қасиеттерін өзгертеді, оған ерекше реңк пен күш береді. Осы себепті, су астында балықтардың дыбыстары өзгеше естіледі, ал қатты заттар арқылы өтетін дыбыс әрі қатты әрі айқын болады.

5. Ауамен тарайтын дыбыс ерекшелігі

Күнделікті өмірде дыбыс көбінесе ауа арқылы тарайды. Мысалы, үйде сөйлеген сөзіміз, балапандардың шиқылы – бәрі ауаның арқасында құлағымызға жетеді. Ал ғарышта, вакуум деп аталатын ауасыз ортада дыбыс тарамайды. Бұл үшін ғарышта үнсіздік орнайды, және бұл – адамдарға өте ерекше көрінетін құбылыс.

6. Судағы дыбыстардың ерекше әлемі

Су – дыбыстың ерекше ортасы. Мұнда дыбыстар ауаға қарағанда әлдеқайда жылдам тарайды, сондықтан теңіз жануарлары дыбыспен қарым-қатынас жасауға бейімделген. Мысалы, дельфиндер және киттер судың ішіндегі дыбыстарды пайдаланarak бір-бірімен сөйлеседі. Су астындағы дыбыс әлемі бізге өте жұмбақ және таңғажайып болып көрінеді.

7. Қатты заттар арқылы дыбыстың таралу ерекшелігі

Қатты заттар, мысалы, ағаш немесе металл арқылы дыбыс толқындары ауаға қарағанда жылдам және алысқа тарайды. Мысалы, ағашқа соғылған дыбысты оның қарама-қарсы ұшынан анық естуге болады. Тағы бір мысал, темір жол рельстерінің дыбысы қатты метал арқылы тез әрі күшті тарайды, бұл шақыру сигналдарының алыстағы орындарға жетуін қамтамасыз етеді.

8. Мектептегі дыбыстардың әртүрлілігі

Мектеп қабырғасында әр түрлi дыбыстар естіледі: қоңырау, оқушылардың күлкісі, мұғалімнің дауысы, кітаптардың парақтары. Бұл дыбыстар мектеп өміріне ерекше реңк береді, балалардың көңіл-күйін көтеріп, ара-қатынасқа шабыттандырады. Әр шу мен үні – білім алу процесінің бөлінбес бөлігі.

9. Дыбыс жылдамдығының ерекшеліктері

Ауадағы дыбыстың жылдамдығы шамамен секундына 340 метрді құрайды. Бұл жылдамдық адамның сөйлесуіне, табиғат дыбыстарын естуіне тиімді. Ал суда дыбыс әлдеқайда жылдам тарайды — секундында 1500 метрге дейін. Қатты заттарда дыбыс жылдамдығы одан да жоғары, осы себепті құрылыс нысандарында дыбыс сигналдарын тиімді пайдаланады.

10. Дыбыс биіктігі мен қаттылығы туралы

Дыбыстың биіктігі және қаттылығы оның негізгі қасиеттерінің бірі. Биіктік дыбыстың төмен немесе жоғары үнімен сипатталса, қаттылық – дыбыстың күштілігімен өлшенеді. Мысалы, домбыраның терісін қатты шегелегенде дыбыс қатты, ал жайлап шерткенде жұмсақ естіледі. Осы ерекшеліктер музыкалық шығармашылық және түсінікті тыңдау үшін маңызды.

11. Жаңғырық: дыбыс кері қайтады!

Жаңғырық – дыбыс толқыны қатты, тегіс бетке соғылып, қайтып оралуы. Мысалы, үңгірдің ішінде сөйлескенде дыбыс бірнеше рет қайталанып, ерекше күшейеді. Үлкен бөлмелерде де жаңғырық байқалады. Мұндай құбылысты есту үшін дыбыс көзі қатты және тегіс бетке жақын орналасуы тиіс, сонда дыбыс эффектісі айқын көрінеді.

12. Құлақ – дыбыс қабылдаудың керемет құралы

Құлақ – дыбысты қабылдап, миға жіберетін тамаша орган. Ол ауадағы дыбыс толқындарын сезініп, оларды электрлік сигналдарға айналдырады. Бұл сигналдар біздің миымызда дыбыс ретінде түсініледі. Құлақтың құрылымы мен сезімталдығы адамның әлемді дыбыстар арқылы қабылдауына мүмкіндік береді.

13. Жануарлар әлеміндегі дыбыс

Иттер адамнан жоғары жиілікті дыбыстарды - 60 кГц-ке дейін ести алады, бұл оларға қоршаған әлемді жақсырақ түсінуге көмектеседі. Жарқанаттар ультрадыбысты пайдалансa, арыстанның рыкуы терең әрі қуатты шу ретінде қорқыныш тудырады. Әр жануардың дыбыс әлемі ерекше әрі оның тіршілік етуіне қажетті.

14. Музыкалық аспаптар мен олардың ерекшеліктері

Музыкалық аспаптар — түрлі дыбыстар шығаруға арналған құралдар. Домбыраның жұмсақ үні мен сыбызғының өткір үні музыканың байлығын көрсетеді. Әр аспаптың өзіндік дыбыс әлемі бар, ол адамды суретші сияқты ертегі мен сезімге толы дүниеге жетелейді.

15. Дыбыссыз әлем қалай болады?

Егер дыбыс болмаса, адамдар тек қана қимыл мен әңгіме қозғалыстарымен ғана байланысар еді. Бұл күнделікті өмірді күрделендіріп, адамдар арасындағы қатынасты шектер еді. Музыка, құстар әндері, желдің сыбдыры болмаған әлем өте тыныш, кұрғақ әрі көңілсіз көрінер еді. Дыбыс – өмірдің тағамы секілді маңызды.

16. Дыбыс арқылы байланыс пен түсіністік

Дыбыс – әлемдегі ең ерекше байланыс құралы. Біз күнделікті өмірімізде тек сөздермен ғана емес, әртүрлі әуендер мен табиғаттан алынған дыбыстар арқылы бір-бірімізбен түсінісеміз. Мысалы, құстардың сайрауы немесе жел сыбдыры балаға жайлы әрі тыныштықты сезіндіреді, ал қоңыраудың үні маңызды хабарды жеткізеді. Мұндай дыбыстар адамдар мен табиғат арасындағы көрінбейтін көпір іспеттес.

Кейбір ежелгі мәдениеттерде дыбыс пен үнге ерекше мағына берілген. Мысалы, үнділік ведалық дәстүрлерде мантралар арқылы рухани байланыс орнатылады. Осылайша, дыбыс тек ақпарат қана емес, көңіл-күй мен эмоцияларды жеткізудің құралы болып табылады. Дыбыс арқылы біз әлемді қабылдап, түсіністікке жетеміз.

17. Көңілді дыбыстар мен қызық фактілер

Табиғаттағы кей дыбыстар шын мәнінде ерекше әрі көңілді. Мысалы, сиырдың «мөңіреген» үні – жай ғана дыбыс емес, өзінің сезімін білдіретін бір тіл. Ал мысықтың жұмсақ мияулауы оның үйдегі жайлы жағдайға деген ықыласын көрсетеді. Бұлар балаларға табиғаттағы дыбыстардың түрлі-түрлі екенін және әрқайсысының өз орын бар екенін үйретеді.

Адамдар да дыбыс арқылы ойнауды ұнатады. Шапалақ, ырғағы бар қол ұру немесе күлкі кезінде шыққан дыбыстар қоғамдағы көңілді сәттерді одан әрі жандандырады. Бұл дыбыстар балаларға музыка мен ырғаққа деген қызығушылықты арттырып, шығармашылық қабілеттерін дамытады.

18. Дыбыс қарқыны және оның қауіпсіздігі

Дыбыс қарқыны, яғни дауыс деңгейі – денсаулыққа әсер ететін маңызды фактор. Қатты дыбыстар, мысалы, музыка немесе көліктердің үні, құлақтың зақымдануына алып келуі мүмкін. Сондықтан, адамдар күнделікті өмірде дыбыс қарқынын қадағалап, ұзақ уақыт қатты дыбысқа қатыспауы қажет. Мысалы, концерттерде құлаққап киіп, дыбыс деңгейін шектеу ұсынылады.

Балаларға дыбыс қауіпсіздігі туралы ерте бастан түсіндіріп, оларды қорғауға үйрету маңызды. Бұл олардың болашақта сауық-сайранға қатысқан кезде дыбыс әсерін дұрыс бағалауға көмектеседі. Тыныш және жағымды дыбыстардың денсаулыққа пайдалы екенін еске сала отырып, біз қоршаған ортаны байытуға және өзімізді қорғауға үйренеміз.

19. Дыбысты сақтау туралы кеңестер

Қоғамдық немесе шулы орындарға барған кезде құлаққап кию қажет. Бұл адамды қатты үшкір шу мен дыбыстардан қорғайды. Сонымен қатар, қатты музыка тыңдағанда үзіліс жасап, құлаққа тынығып, дем алу керек.

Табиғаттағы жайлы дыбыстарды тыңдау пайдалы. Тыныштық орнататын желдің сыбдыры немесе құстардың сайрауы миды босаңсытып, денсаулыққа жақсы әсер береді. Осындай тәжірибе балаларға қоршаған ортаға деген сүйіспеншілікті арттырады және стрессті азайтады.

20. Дыбыс – көңілді әлемнің жарық шамы

Дыбыс – біздің әлеміміздің түстерін жарқыратып, әр сәтті ерекше етеді. Балалар дыбыстарды білсе, олар табиғаттың жұмбақтарын тереңірек түсінеді. Дыбыс арқылы көңіл-күй мен эмоцияларды сезініп, әсемдікті тамашалайды. Осының арқасында олар үшін өмір одан әрі қызықты әрі бай болмақ.

Дереккөздер

Козырев, А.П. Физика звука. – М.: Наука, 1980.

Иванов, В.В. Основы акустики. – СПб.: Питер, 2012.

Смирнов, М.М. Биология слуха у животных. – М.: Просвещение, 1995.

Ильин, Ю.М. Музыкальные инструменты и звук. – М.: Искусство, 2005.

Артюхова Л.В. Современные представления о звуке в культуре и языке. — Москва: Наука, 2018.

Кузнецов И.И. Влияние шума на здоровье человека. — Санкт-Петербург: Медицина, 2017.

Петрова Н.С. Звуковые явления в природе и их восприятие человеком. — Екатеринбург: УрФУ, 2020.

Фролов А.Д. Мышление и речь: роль звука в познании. — Новосибирск: Сибирское университетское издательство, 2019.