Текст выступления:

Зерттеуді қауіпсіз жүргізудің 5 қадамы
1. Зерттеуді қауіпсіз жүргізудің негізгі 5 қадамына кіріспе

Ғылыми зерттеулердің басты мақсаты – шынайы және сенімді ақпарат алу. Бірақ бұл үдерісте зерттеушілер мен қатысушылардың құқықтары сақталуы және қауіпсіздіктері қамтамасыз етілуі тиіс. Қауіпсіз зерттеу жүргізу — адамдық, этикалық және құқықтық нормаларды құрметтеудің негізі. Бұл кіріспеде біз зерттеуді қауіпсіз жүргізудің негізгі бес қадамын қарастырамыз. Бұл қадамдар зерттеу сапасын арттырып, қатысушыларды қорғауға мүмкіндік береді.

2. Зерттеулердегі қауіпсіздікті арттыру: жаңа талаптар мен маңыздылық

XXI ғасырдағы ғылыми ізденістерде қауіпсіздік ерекше мәнге ие болды. Қоғамдық-ғылыми зерттеулерде қатысушылардың құқықтары халықаралық және ұлттық заңнамалармен қорғалып, ғылыми нәтижелердің адалдығына деген сенім күшейеді. Мысалы, 2000 жылдардан бері этикалық комитеттердің қызметі күшейтілуде, бұл зерттеушілерге жауапкершілікті арттырады. Зерттеу қауіпсіздігі тек қауіп-қатерден қорғану ғана емес, сонымен бірге ғылыми қоғамдастық пен қоғам алдындағы сенімділіктің кепілі.

3. 1-қадам: Зерттеу жоспарын мұқият құру

Зерттеу процесінің алғашқы және ең маңызды кезеңі – мұқият жоспарлау. Жоспарлау негіздері: Зерттеудің мақсаты нақты тұжырымдалады, ал гипотезалар айқындалады. Мысалы, мақсатсыз жүргізілген зерттеу нәтижелері шатасуларға әкелуі мүмкін. Зерттеу сұрақтары анықталғанда, әр қатысушының міндеттері мен рөлдері реттеледі. Қауіптер мен шаралар: Зерттеу барысында ықтимал тәуекелдер кеңінен қарастырылады. Мысалы, физикалық немесе психологиялық қауіптер болуы мүмкін, оларды болдырмау үшін арнайы шаралар енгізіледі. Жұмыс уақыты мен барысын бақылау зерттеудің құрылымдық сызбасын жасау арқылы жүзеге асырылады, бұл нәтижелердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

4. Зерттеу жоспарының негізгі құрамдас бөліктері

Жоспар құрамында бірнеше маңызды элементтер болады. Бірінші, мақсат пен міндеттер анық және түсінікті жазылады, бұл зерттеудің бағыт-бағдарын айқындайды. Мысалы, мақсатты нақтыламай зерттеу кезінде мақсаттан ауытқулар болуы ықтимал. Екінші, қатысушылардың сипаттамасы мен қолданылатын әдістер толық сипатталады. Бұл әдістердің тиімділігі зерттеу талаптарына сай болуы керек. Үшінші, деректерді жинау, сақтау және талдау тәсілдері көрсетіледі. Әр бөлімде қауіпсіздік талаптары анықталып, ақпараттың құпиялығы сақталады. Барлық бұл компоненттер зерттеудің жүйелі және қауіпсіз өтуін қамтамасыз етеді.

5. Жоспарлау кезеңіндегі қауіптер мен шешімдер

Ғылыми зерттеулер барысында түрлі қауіптер туындайды: физикалық, психологиялық және әлеуметтік. Мысалы, физикалық қауіптерге зерттеуге қатысушылардың жарақаттануы немесе ыңғайсыз жағдайлары жатады. Психологиялық қауіптер стрессті немесе эмоциялық қысым үзеді. Әлеуметтік қауіптер зерттеушілер мен қатысушылар арасындағы қатынастарының бұзылуын қамтиды. Әрбір типке нақты алдын алу әдістері жоспарда қарастырылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (WHO) 2022 жылғы зерттеулері көрсеткендей, алдын ала қауіптерді жүйелі бағалау және тиімді шаралар қолдану зерттеу тиімділігі мен қауіпсіздігін арттырады.

6. 2-қадам: Этикалық рұқсат пен келісім алу

Зерттеуді бастамас бұрын этикалық комитеттен ресми рұқсат алу – заңнамалық және этикалық талаптардың басты шарты болып табылады. Бұл рұқсат зерттеудің заңдылығын, оның қатысушылардың қауіпсіздігі мен құқықтарын құрметтеуді растайды. Сонымен қатар, қатысушыларға келісім парағын толтыру ұсынылады. Кәмелетке толмаған қатысушылар болса, олардың ата-анасы немесе заңды өкілінен рұқсат алу міндетті. Бұл рәсімдер зерттеудің этикалық нормативтерді сақтауын және қатысушылардың құқықтық қорғалғысын қамтамасыз етеді.

7. Этикалық комитеттің қызметі

Этикалық комитет – тәуелсіз орган ретінде зерттеу жобаларын жан-жақты қарап, қатысушылардың құқықтары мен мүдделерін қорғайды. Олар әдістердің этикалық нормаларға сәйкестігіне және заң талаптарының орындалуына қатаң бақылау жүргізеді. Комитеттің рұқсатынсыз ғылыми зерттеулерге бастамақ тыйым салынады. Бұл талап зерттеу барысында байқалатын жауапкершілік пен қатысушылардың қауіпсіздігіне кепілдік береді. Мысалы, АҚШ-тағы Institutional Review Boards (IRB) осындай функцияны атқарады және халықаралық тәжірибеде кеңінен қолданылады.

8. Этикалық келісім алу үдерісінің диаграммасы

Этикалық рұқсат алу үдерісі бірқатар нақты кезеңдерден тұрады, әр кезеңде қажетті құжаттар дайындалып, бекітіледі. Уақыт шектеулері мен талаптары айқын белгіленеді, бұл процесті түсінікті және жүйелі етеді. Ұлттық этикалық комитетінің 2023 жылғы мәліметтері бойынша, бұл диаграмма рұқсат алу үдерісінің толық әрі тәртіппен өтетінін дәлелдейді. Мұндай пішім зерттеушілердің жұмысын жеңілдетіп, зерттеудің сапасын арттырады.

9. 3-қадам: Деректерді қорғау және құпиялылық

Зерттеу барысында қатысушылардың жеке мәліметтері ерекше қорғалуы тиіс. Бұл ақпарат ешқашан үшінші тұлғаларға рұқсатсыз берілмейді және заң талаптарына сәйкес пайдаланылады. Құпиялылықты сақтау – этикалық міндеттеме және зерттеу қауіпсіздігінің маңызды бөлігі. Деректерге қол жеткізу тек уәкілетті зерттеушілерге ғана беріледі, бұл қолжетімділікті бақылау сызбалары арқылы реттеледі. Мысалы, кейбір зерттеулерде бұл ақпарат бірнеше кезеңде және қолданушылардың рөліне сәйкес ашылады.

10. Деректерді қорғаудың нақты тәсілдері

Деректерді қорғау үшін бірнеше әдістер тиімді қолданылады. Біріншіден, кодтау әдісі арқылы ақпарат идентификацияланбайтын нысанға айналады. Екіншіден, анонимдеу жүйесі жеке ерекшеліктерді жасырып, қатысушылардың құпиялылығын қамтамасыз етеді. Үшіншіден, электрондық құжаттарға пароль қойылып, сыртқы қолжетімділік шектеледі. Төртіншіден, физикалық құжаттар жабық сейфтерде сақталып, оларға қол тигізу мүмкіндігі шектеледі. Бұл тәсілдер кешенді түрде қолданылғанда деректердің қауіпсіздігі мейлінше жоғары болады.

11. Деректерді қорғау әдістерінің тиімділігі

Деректерді қорғауда әр әдістің өз тиімділік деңгейі бар, олар әртүрлі қауіпсіздік талаптарына сай таңдалады. Мысалы, Қазақстан Республикасының заңдары жеке мәліметтерді қорғау бойынша нақты талаптар белгілейді. Осы талаптарға сүйене отырып, зерттеушілер бірнеше әдісті үйлестіріп пайдаланады. Бұл тәсіл ақпараттың құпиялығын жоғарылату үшін маңызды. Кешенді қорғаныс ақпараттың бұзылуынан, рұқсатсыз қолжетімділіктен қорғайды, осылайша зерттеу сапасын және қатысушылардың сенімін қамтамасыз етеді.

12. Қатысушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары

Қатысушылардың зерттеу барысында қауіпсіздігін қамтамасыз ету – этикалық және ғылыми міндет. Бір мысал ретінде, белгілі зерттеушілер топтары зерттеу алдында қатысушыларға толық ақпарат беріп, олардың сенімділігін арттырады. Тағы бір оқиғада, психологиялық зерттеуде арнайы мамандар қатысып, қатысушылардың эмоционалды жағдайы үнемі бақыланады. Бұл тәсілдер қатысушылардың құқықтарын құрметтеуді қамтамасыз етеді және зерттеу нәтижелерінің сапасын қамтамасыз етеді.

13. Қауіпсіз орта құрудың негізгі элементтері

Қауіпсіз зерттеу ортасын қалыптастыру үшін бірнеше маңызды элементтер қарастырылады. Біріншіден, ашықтық пен сенімділік — зерттеу барысында барлық мәліметтер ашық және қатысушылар сенімді болуға тиіс. Екіншіден, қатысушылардың құқықтарын қорғау — олардың рұқсатын алу және мәліметтерін қорғаныс әдістері. Үшіншіден, тиімді байланыс пен есептілік — зерттеушілер мен қатысушылар арасында тұрақты диалог орнату. Бұл элементтер бірге жұмыс істеген кезде, зерттеу процесі сәтті әрі қауіпсіз өтеді.

14. Зерттеу қауіпсіздігін қамтамасыз ету алгоритмі

Зерттеу қауіпсіздігін қамтамасыз ету бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен, зерттеу жоспары жасалып, ықтимал қауіптер анықталады. Кейін этикалық рұқсат алу, деректердің құпиялылығын сақтау және қатысушылардың құқықтары қорғалуы тиіс. Әр кезеңде жауапты тұлғалар белгіленіп, шаралар қабылданады. Бұл алгоритм зерттеудің жүйелі әрі қауіпсіз жүргізілуін қамтамасыз етеді. Қатысушылар мен зерттеушілердің жауапкершілігі айқындалады, бұл ғылыми этиканың маңызды бөлігі.

15. Нәтижелерді жариялаудағы дұрыс ұстанымдар

Зерттеу нәтижелерін жариялаудағы ең басты ереже – қатысушылардың жеке мәліметтерін ашпау. Бұл құпиялылық пен этикалық талаптардың сақталуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, барлық ақпарат анонимизацияланған күйде жарияланады, бұл заңмен және этикалық нормалармен толық үйлеседі. Мұндай тәсіл зерттеу нәтижелерінің көлденең деңгейде сенімділігін арттырады және ғалымдардың әдептілігін көрсетеді.

16. Деректерді жариялаудағы негізгі қағидалар

Қоғамдық зерттеулер мен ғылыми жұмыста деректерді жариялау үлкен жауапкершілікті талап етеді. Біріншіден, жеке тұлғаны анықтайтын ақпараттың деректер базасынан толық алынып тасталуы міндетті. Бұл принцип жеке қатысушылардың құпиялығын сақтап, олардың құқықтарын қорғау үшін аса маңызды болып табылады. Мысалы, медициналық деректерде емделушінің аты-жөні көрсетілмей, оның ауруы немесе емделу нәтижелері ғана беріледі. Екіншіден, рецензияланбаған немесе рұқсатсыз алынған материалдарды жариялау заңды тұрғыдан ауыр зардаптарға әкелуі мүмкін. Мұндай әрекеттер зерттеушінің беделіне нұқсан келтірумен қатар, елдің ғылыми қауымдастығының сенімін ауыр зақымдауы ықтимал. Соңында, ғылыми зерттеулер этикасының талаптарын орындау әділ зерттеу жүргізу мен қоғамның сенімін нығайтуда негізгі қамшы болып отыр. Бұл принциптерді сақтау болашақ ұрпаққа сапалы және әділ ғылыми білім қалдыру арқылы, жалпы ғылыми мәдениетті көтеруге қызмет етеді.

17. Деректердің жариялануы және қауіпсіздіктің әсері

Қазіргі заманда деректердің жариялануы ақпараттың қолжетімділігі мен қауіпсіздігі арасындағы нәзік тепе-теңдікті талап етеді. Берілген деректер бойынша, зерттеу нәтижелерінде ақпарат қауіпсіздігін қамтамасыз етуде анонимизация әдісі ең сенімді тәсілдердің бірі ретінде танылған. Анонимизация – жеке тұлғаны анықтайтын элементтерді жою, сондықтан зерттеу нәтижелері нормативтік талаптарға мүлтіксіз сай келеді және қатысушылардың жеке мәліметтері сақталады. Бұл әдістің дамуы соңғы жылдары деректер қауіпсіздігін халықаралық стандарттарға жақындатуда маңызды қадам болды. Қазақстан Республикасының ғылыми стандарттары 2023 жылы осы бағытты жүзеге асыруда жаңа нормативтер бекітіп, зерттеушілердің жұмысында әдістемелік көмек көрсетті. Осылайша, анонимді мәліметтерді пайдаланудың кеңеюі ғылыми зерттеулерге деген сенімді күшейтіп, кеңінен таралуына септігін тигізеді.

18. Рұқсатсыз дерек жариялаудың теріс салдары

Ғылыми этиканы сақтамаудың ауыр зардаптары қатарында қатысушылардың құқықтарының бұзылуы және зерттеушілердің сенімсіздікке ұшырауы бар. Қазақстан Ғылыми этика комитетінің 2023 жылғы есебінен көрініп тұрғандай, зерттеушілердің 45 пайызы деректерді рұқсатсыз жариялаудан әлеуметтік және психологиялық зияндардың орын алуын атап көрсеткен. Бұл жағдай қоғамда ғылыми ортаға деген сенімді азайтып, зерттеулер қорқынышты немесе жауапсыз орындалғандай әсер қалдырады. Тарихта көптеген ғылыми қателіктер мен даулар сол кезде этикалық нормаларды бұзудан туған. Мысалға, белгілі бір ғылыми жобалар зерттеу нәтижелерін жариялаудағы белгісіздік пен келісімсіздік салдарынан көпшілік наразылығын тудырғаны бар. Сондықтан этика нормаларын қатаң сақтай отырып, зерттеу жүргізу ғылымның тұрақтылығы мен дамуына қызмет етеді.

19. 5 қадамды іске асырудағы негізгі қиындықтар

Ғылыми зерттеулер қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қабылданған бес қадамның жүзеге асуында бірқатар күрделі мәселелер кездеседі. Біріншіден, бюджет тапшылығы зерттеу құралдары мен қорғаныс шараларын толық қамтамасыз етуде негізгі кедергі болып табылады. Қаржы тапшылығы мамандарға қажетті технологияны сатып алуға, қызметкерлерді оқытуға және қауіпсіздікті жақсартуға мүмкіндік бермейді. Екіншіден, ақпараттық технологиялардың жетіспеушілігі заманауи деректерді қорғау әдістерін қолдануды шектейді, бұл өз кезегінде ақпараттық шабуылдарға тосқауыл қоюды қиындатады. Үшіншіден, зерттеуге қатысушылардың қауіпсіздік пен құпиялылық туралы білімінің төмендігі ақпаратты дұрыс өңдеуде қауіп тудыруы мүмкін. Бұл мәселелерді шешу үшін ғылыми мекемелер мен үкіметтік органдар бірлесіп жұмыс істеуі қажет. Жаңа технологияларға инвестиция салу, персоналды оқыту және ақпараттық сауаттылықты арттыру — осы күрделі қиындықтардың шешімі ретінде маңызды.

20. Зерттеуді қауіпсіз жүргізудің маңызды стандарттары

Заманауи ғылыми зерттеулердің сапасы мен сенімділігі қоршаған әлемнің өзгерулигіне байланысты жоғары деңгейде болуға тиіс. Қауіпсіздік, этика және деректерді қорғау саласында жасалған бес қадам — бұл зерттеу жүргізудің кәсіби стандарттарының алтын кілті. Бұл бағытта жас және тәжірибелі мамандарға арналған нақты нұсқаулар бар, олардың жүзеге асырылуы зерттеулердің әділ және сапалы болуына ықпал етеді. Мұндай жүйелі тәсілдер ғылыми нәтижелерге деген сенімді арттырады, жаңа технологиялар мен әдістерді қолдануды ынталандырады. Сонымен бірге, бұл стандарттар зерттеу барысында қатысушылардың құқықтары мен қауіпсіздігін басты орынға қоя отырып, ғылым мен қоғам арасындағы сенім көпірін нығайтады. Осылайша, жетілдірілген бес қадам ғылыми қауымдастықтың тұрақты және әділ даму кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Нұржанов, Б.С. Этикалық нормалар мен ғалымдардың жауапкершілігі. Алматы, 2021.

Қазақстан Республикасының «Жеке деректерді қорғау» Заңы. Нұр-Султан, 2018.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Зерттеулердегі этика мен қауіпсіздік. Женева, 2022.

Ұлттық этикалық комитет есебі. Құжаттар мен рұқсат алу тәртібі. Астана, 2023.

Smith, J. Research Ethics and Safety in the 21st Century. London, 2019.

Қазақстан Республикасы ғылыми стандарттары, 2023

Қазақстан ғылыми этика комитетінің есебі, 2023

Ғылыми этика қағидалары: халықаралық тәжірибе және қолдану ерекшеліктері, 2022

Анонимизация әдістері және деректер қауіпсіздігі, Алматы, 2021

Зерттеу әдістемесіне кіріспе, Нұр-Сұлтан, 2020