Текст выступления:

«Жасыл экономика» – Қазақстан дамуының болашағы
1. «Жасыл экономика» – Қазақстан дамуының болашағы

Экология мен инновация арқылы тұрақты дамудың жаңа бағытына кірісеміз. Қазіргі заманымыздың өзекті мәселелерінің бірі – табиғатты қорғау мен экономиканы үйлестіру, оның шешімі ретінде жасыл экономика ұғымы кеңінен танылуда. Бұл бағыт экология мен технологияны ұштастырып, қоғамның өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған.

2. Жасыл экономика: пайда болуы мен маңыздылығы

Жасыл экономика ХХ ғасыр соңында қалыптаса бастады, себебі табиғат ресурстарының сарқылуы мен климаттың өзгеруі бүкіл планетаны алаңдатып отыр. Қазақстан бұл үрдіске 2013 жылдан бастап белсенді қатысып келеді, өзінің «Жасыл экономика» стратегиясын қабылдап, табиғи байлықтарды ұтымды пайдалану мен қоршаған ортаны қорғауды бірінші орынға қойды. Бұл бағыт еліміздің тұрақты дамуының негізі әрі әлемдік экологиялық саясаттың ажырамас бөлігі болуда.

3. Жасыл экономиканың басты қағидаттары

Біріншіден, қоршаған ортаға зиянды қалдықтарды азайту, бұл экологиялық мәселелерді шешудің алғашқы қадамы болып табылады. Қазақстан елі табиғатты ластайтын заттарды бақылауға ала отырып, таза өндіріс әдістерін енгізуде. Екіншіден, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану арқылы энергия мен материалдарды үнемдеу маңызды, бұл болашақ ұрпақтың табиғи қорына деген жауапкершілікті білдіреді. Үшіншіден, қайта өңдеу технологияларын кеңінен қолдану экожүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді, яғни қалдықтарды қайта пайдалану арқылы қоршаған ортаны қорғау шаралары күшейтіледі.

4. Қазақстандағы негізгі экологиялық мәселелер

Қазіргі уақытта елімізде ауаның ластануы, судың тапшылығы және топырақ деградациясы сынды маңызды экологиялық мәселелер байқалады. Аймақтардың өнеркәсіптік дамуымен байланысты ауа сапасы тиісті деңгейден төмендеп, кейбір қалаларда ауадағы зиянды заттардың мөлшері заңды нормадан асып отыр. Сондай-ақ, су ресурстарының азаюы ауыл шаруашылығы мен халықтың денсаулығына кері әсерін тигізуде. Топырақты ластау және оның өнімділігінің төмендеуі ауыл шаруашылығының дамуы үшін қатер төндіруде.

5. Экономиканың салаларындағы жасыл жаңалықтар

Энергетика саласында күн және жел электроэнергиясын өндіру қарқынды дамып жатыр. Өңдеу өнеркәсібі қалдықтарды қайта өңдеуге баса назар аударып, экологиялық таза технологияларды қолдануда. Ауыл шаруашылығында органикалық және су үнемдейтін технологиялар енгізіліп, өнімнің сапасы мен экологияны сақтау бірлесіп жүргізілуде. Қоғамдық көлік саласында экологиялық таза, газбен және электрмен жүретін автокөліктер саны артуда, бұл ауа сапасын жақсартуға үлес қосуда.

6. Қазақстандағы жаңартылатын энергия көздерінің үлесі (2013-2023)

Соңғы онжылдықта күн, жел және су энергетикасына салынған инвестициялар едәуір өсті. Жаңартылатын энергия көзі ретінде олар еліміздің энергетика балансында өз орнын кеңейтіп келеді. Бұл үрдіс Қазақстанның парник газдары шығарынтын азайтуға және энергия көздерінің әртараптандыруына септігін тигізеді. 2013 жылдан бастап жаңартылатын энергия көздерінің үлесі тұрақты өсіп, экологиялық тұрақтылық мақсаттарына қол жеткізуде маңызды рөл атқаруда. Қазіргі таңда бұл бағытта министрлік пен жеке секторлар белсенді жұмыс жүргізуде.

7. Күн және жел энергетикасының дамуы туралы

Қазақ даласында желдің қуатын пайдалану жобалары артты, олардың арасында ірі жел электр станциялары салынып, іске қосылды. Күн панельдерін орнату ауылдық жерлерде де кең таралды, бұл электр энергиясының қолжетімділігін арттырды. Бұл технологиялардың дамуы экологиялық таза энергия көздерін көбейтіп, көміртекті шығарындыларды азайтуға тікелей әсерін тигізуде.

8. Су ресурстары мен олардың сақталуы

Қазақстан ауыл шаруашылығында су үнемдеу технологияларын енгізуде, бұл суды тиімді пайдалануға мүмкіндік беріп отыр. Тамшылатып суару жүйелері суды дәл мөлшерде жеткізіп, өсімдіктердің қалыпты өсуіне жағдай жасайды. Құрғақ өңірлерде су айналымын жақсарту әрекеттері қолға алынып, бұл жергілікті экожүйелердің қызметін қолдап, ауыл шаруашылығының өнімділігін арттыруда маңызды рөл атқаруда.

9. Қазақстандағы қалдықтарды басқару жүйесінің көрсеткіштері (2021-2023)

Соңғы жылдары қалдықтарды сұрыптау және қайта өңдеу деңгейі артқанымен, жалпы қалдық көлемі тұрақты болып тұр. Бұл дегеніміз, халық пен өндірістік секторда қалдықтардың пайда болуы бәсеңдемей тұрса да, оның қайта өңделу мүмкіндіктері кеңейіп келеді. Қалдықтарды басқарудың тиімділігі Қазақстанның экологиялық стратегиясын орындауда маңызды бағыттың бірі болып табылады. Қоғам мен мемлекеттік органның бұл салаға көңіл бөлуі қалдықтардың зиянды әсерін азайтуға септігін тигізеді.

10. Ауыл шаруашылығындағы жасыл технологиялар

Органикалық ауыл шаруашылығы технологиялары елімізде кеңінен енгізілуде, ол жердің табиғи жағдайларын сақтап, өнім сапасын арттырады. Жерді механикалық өңдеудің орнына биологиялық әдістер қолданылып, улы химикаттардың пайдаланылуы азайып келеді. Сонымен қатар, су үнемдейтін заманауи техника қолданысқа енді, бұл өндіріс шығындарын азайтып, экологияға зиянды мінсіз шешімдер ұсынады.

11. Экологиялық көлік пен инфрақұрылым

Қазақстанның негізгі қалаларында электр және газбен жүретін экологиялық таза автобустар қатарға қосылған. Бұл сала ауаның ластануын төмендетіп, қоғамдық көліктің тиімділігін арттыру мақсатында жасалады. Қалалық веложолдар мен жаяу жүргінші аймақтары кеңейіп, тұрғындарға қолайлы әрі қауіпсіз қозғалыс орнатылуда. Мысалы, 2022 жылы Нұр-Сұлтанда қоғамдық көліктің 30 пайызы осындай экожүйеге көшіп, қаланың ауа сапасына оң әсер етті. Ұзақ мерзімді бағдарламалар арқылы жасыл көлік өндірісі мен инфрақұрылымы жүйелі дамуда.

12. Білім беру және жасыл мәдениет

Мектептер мен университеттерде экология және тұрақты даму тақырыптары оқыту бағдарламасына енгізілуде. Жас ұрпақты қоршаған ортаға жауапкершілікке тәрбиелеу мақсатында түрлі экологиялық акциялар өткізіліп, білім мен экологиялық мәдениетті қалыптастыруға ерекше көңіл бөлінуде. Бұл түпкі мақсат – азаматтардың жасыл экономиканың әлеуметтік негізін түсініп, күнделікті өмірде экологиялық саналы таңдаулар жасауын қамтамасыз ету.

13. Тұтынушылардың экосаналық өсу динамикасы

Қазақстандықтар арасында экологиялық таза өнімдерге деген сұраныс жылдан-жылға өсуде. Бұл экосаналы тұтынудың дамуын және экологиялық жауапкершіліктің қалыптасуын көрсетеді. Тұтынушылар экологиялық өнімдерді таңдай отырып, қоршаған ортаны қорғауға атсалысады. Мұндай үрдістер әлеуметтік маркетинг пен экологиялық білімнің өсуімен тығыз байланысты және оның алдағы уақытта да жалғасатындығы күтіледі.

14. Жасыл экономиканы енгізу қадамдары

Жасыл экономиканы дамыту стратегиясы нақты кезеңдерден тұрады. Алдымен саяси және нормативтік негіздер жасалады, және ресурстық база қалыптасады. Келесі кезеңде инновациялық технологиялар енгізіліп, экологиялық білім мен ақпарат таратылады. Соңғы қадамда барлық салаларда жасыл технологиялардың интеграциясы мен тұрақты даму принциптерінің жүзеге асырылуы қарастырылады. Бұл жүйе Қазақстанның экологиялық және экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған кең ауқымды жұмыс болып табылады.

15. Халықаралық ынтымақтастықтың маңызды кезеңдері

Қазақстан жасыл экономика бағытындағы халықаралық келісімдер мен жобаларға белсенді қатысуда. 2015 жылы Париж келісіміне қосылып, климаттық өзгерістерге қарсы күреске өз үлесін қосты. 2018 жылы Түркітілдес мемлекеттер өзара экологиялық жобаларды қаржыландыру бойынша келісімге қол қойды. 2022 жылдан бастап жаһандық жасыл экономикалық бастамаларға бейімделу үшін ұлттық бағдарламалар әзірленуде. Осындай ынтымақтастық, тәжірибе алмасу арқылы еліміз тұрақты дамудың жаһандық трендтерімен сәйкес келеді.

16. Табиғатты қорғау және биоалуантүрлілік

Қазақстанның кең-байтақ жерінде табиғатты қорғау шаралары ерекше орын алады. Мұнда 13 ұлттық табиғи парк пен 10 қорық құрылған, олар экожүйелердің тұрақтылығын сақтап, сирек кездесетін жануарлар мен өсімдіктерді қорғауда таптырмас маңызды рөл атқарады. Ғалымдардың айтуынша, биоалуантүрлілік — табиғаттың тепе-теңдігінің кепілі, себебі әрбір түр өз орнымен экожүйенің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Мысалы, Алтын Емел ұлттық паркінде сақталған киелі қасқыр мен маржандар өсімдіктері өңірдің биологиялық байлығын айқын көрсетеді. Бұл бағдарламалардың қолдауымен Қазақстан экологиясының қазіргі дамуына оң әсер етіп, адамдардың өмір сүру деңгейін жақсартады.

17. Қазақстанның жасыл инвестициялық жобалары

Экологиялық жаңғыру мен жасыл технологияларды дамытуға Қазақстан үлкен қаржы бөліп келеді. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, жыл сайын 180 миллиард теңгеге жуық қаражат жел және күн энергиясымен жұмыс істейтін электр станцияларының құрылысы мен дамуына бағытталады. Бұл сома еліміздің энергия қауіпсіздігін арттырып, парник газдарын азайтуға көмектеседі. Қазақстан Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің дерегіне сүйенсек, осындай инвестициялар еліміздің жасыл экономикаға өту стратегиясының басты қаржы көзі болып табылады.

18. Экспо-2017 және жасыл инновациялар

2017 жылы Астана қаласында өткен «Экспо-2017» халықаралық көрмесі жасыл экономика мен экологиялық инновациялардың дамуына серпін берді. Көрмеде әлемнің түкпір-түкпірінен жиналған мамандар жаңартылатын энергия көздері мен экологиялық тиімді технологияларды таныстырды. Мысалы, жел турбиналары мен энергоөткізгіштер саласындағы жетістіктер келешекте Қазақстан үшін энергия көздерін әртараптандырудың маңызды жолы болып табылады. Осы оқиға жасыл инновацияларды кеңінен қолдануды ынталандырды және еліміздің тұрақты дамуына үлесін қосты.

19. Жасыл экономикаға көшу жолындағы кедергілер

Жасыл экономикаға көшу — күрделі әрі көпқырлы процесс, және оған бірнеше кедергілер кездеседі. Біріншіден, қаржыландырудың жеткіліксіздігі жасыл жобалардың толыққанды жүзеге асуын тежейді, бұл экологиялық технологияларды енгізудің қаржы жағынан қиындықтарын тудырады. Екіншіден, елімізде ескі инфрақұрылымның басым болуы жаңартылатын энергия көздерін кеңінен қолдану мүмкіндігін шектейді, себебі ол ескі желілерге сай болмауы мүмкін. Үшіншіден, қоғамда жасыл экономиканың маңызы туралы ақпараттың аздығы тұрғындардың хабардарлығын төмендетіп, экологиялық мәдениеттің дамуына кедергі жасайды. Ақырында, озық технологиялардың қолжетімсіздігі саладағы инновациялардың кешігуіне әкеліп соғады, бұл Қазақстанның жаһандық жасыл экономикада бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.

20. Жасыл экономиканың жарқын болашағы

Жасыл экономика — Қазақстанның тұрақты дамуының және экологиялық қауіпсіздігінің негізі болып табылады. Болашаққа көз тастағанда, бұл бағытта жасалатын қадамдар елдің жаңа мүмкіндіктеріне жол ашады. Табиғатты қорғау мен жаңартылатын энергия көздерін дамыту арқылы, біз болашақ ұрпаққа таза, сау табиғат қалдыруымызға сеніміміз зор. Осылайша, жасыл экономика біздің еліміздің ғана емес, бүкіл планетаның тұрақтылығына зор үлес қосады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Экология, Геология және Табиғи Ресурстар Министрлігінің ресми материалдары, 2023

«Жасыл экономика» тұжырымдамасы бойынша ұлттық стратегия, ҚР Үкіметі, 2013

Халықаралық климаты бойынша Париж келісімі, 2015

Қазақстан Экология Министрлігінің зерттеулері, 2023

Қазақстандағы жаңартылатын энергетика: даму перспективалары мен кедергілері, Ғылыми журнал, 2022

Қазақстан Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі. Экологиялық есеп, 2023.

Нұрбаев, А. Жасыл экономика және тұрақты даму. Алматы, 2022.

Сүлейменова, М. Табиғатты қорғау Қазақстанда: бүгін және ертең. Астана, 2021.