Текст выступления:

Зерттеу мәселелері
1. Зерттеу мәселелері: Шолу және негізгі тақырыптар

Ғылым мен білімнің өркендеуі зерттеу мәселелерінің дұрыс қойылуына тікелей байланысты. Бұл басты түсінік ғылымның дамуы мен оқушылардың ізденушілік қабілеттерін қалыптастыруда үлкен маңызға ие.

Дәл сол себепті, әрбір ғылыми жұмыстың нәтижелі болуы үшін зерттеу сұрағы айқын, нақты әрі өзекті болуы қажет. Осы бастаманы негізге ала отырып, бүгінгі әңгімені зерттеу мәселелері тақырыбының мәні мен сипатын терең түсінуге арнаймыз.

2. Ғылыми зерттеулердегі алғашқы сұрақтар тарихы

Ғылым дамуының алғашқы кезеңдерінде, Архимед пен әл-Фараби сияқты ұлы ғалымдар өз еңбектерінде зерттеу сұрақтарын айқындау арқылы ғылымды жаңа деңгейге көтерді. Олар тұжырымдары мен тәжірибелері арқылы өз заманындағы білімге жаңа тыныс берді.

Бұл үрдіс ғасырлар бойы жалғасын тауып, қазіргі таңда қазақ ғалымдарының да зерттеу бағытындағы үлесі елеулі болып отыр. Сонымен бірге, жастар арасында зерттеу сауаттылығын арттыру маңызды факторлардың бірі болып табылады.

3. Зерттеу мәселесінің мағынасы

Зерттеу мәселесі – бұл шешуді қажет ететін нақты ғылыми сауал. Ол зерттеу жұмысының негізін құрап, бағыт-бағдар береді. Әрбір ғылыми ізденіс осы мәселені нақты және дәл қойудан басталады.

Зерттеу міндетін орынды қою арқылы ғана ғылымға жаңа тың мәліметтер мен шешімдер әкелуге болады. Тек сауатты құрастырылған сұрақтар арқылы ғана ізденістің тиімділігі артады.

Зерттеу мәселесі – алғышарт және ізденістің басты бағыты ретінде қызмет етеді, оның маңыздылығы зерттеу әдіснамасының негізінде жатыр.

4. Зерттеу мәселесінің негізгі сипаттамалары

Зерттеу мәселесі бірінші кезекте өзектілікке негізделуі керек, яғни қазіргі ғылым мен қоғамның шынайы қажеттіліктеріне жауап беруі маңызды. Бұл нақты әрі өмірлік маңызы бар проблемаларды ұтымды қамту қажет.

Тағы бір сипаты – қысқалық пен анықтық. Сұрақтар артық сөзсіз, дәл әрі түсінікті әрі қарапайым тілде қойылуы керек. Бұл ғылыми ізденісті оңайлату мен нәтижелі жолға бағыттайды.

Ғылыми және практикалық мәні туралы айтуға болады. Яғни, зерттеу тек теориялық білімге емес, нақты қолданбалы нәтижелерге де ықпал етуі тиіс.

Сондай-ақ, зерттеу мәселесінің тексерілу мүмкіндігі, яғни ғылыми әдістер мен тәжірибе арқылы қарастырылып, оңтайлы шешімдерге жетуі маңызды қасиет.

5. Зерттеу мәселелерінің түрлері мен сипаттамалары

Зерттеу сұрақтары сапалық, сандық, теориялық және практикалық түрлерге бөлінеді. Мысалы, сапалық зерттеулер көбінесе әлеуметтік сипатқа ие болып, құбылыстарды тереңінен түсінуге бағытталса, сандық зерттеулер нақты деректер мен статистикаға сүйенеді.

Теориялық сұрақтар жаңа концепциялар мен модельдерге негізделсе, практикалық зерттеулер нақты өмірлік жағдайларды шешуге ұмтылады.

Осы классификация арқылы әрбір зерттеу мәселесінің бағыттары мен әдіснамалық ерекшеліктері айқындалады, бұл зерттеу жұмысының табысты болуына ықпал етеді.

6.

0Зерттеу мәселесін анықтау тәсілдері Зерттеу мәселесін анықтау – бұл шығармашылық әрі жүйелі процесс. Бірінші тәсіл – әдебиеттерді талдау, яғни бұрынғы еңбектер мен зерттеулерді қарап, қай жерде ашылмаған сұрақтар бар екенін айқындау.

Екінші әдіс – тәжірибелік байқаулар мен бақылау. Мұнда нақты құбылыстар мен деректерге сүйену арқылы жаңа ғылыми мәселелерді анықтауға болады.

Үшінші тәсіл – эксперттермен кеңесу әрі пікір алмасу. Әртүрлі сала мамандарының ой-пікірлері жаңа зерттеу бағыттарының пайда болуына мүмкіндік береді.

7. Ғылыми зерттеу құрылымындағы мәселенің рөлі

Ғылыми зерттеу барысында мәселені анықтау ең көп уақыт пен күшті талап ететін кезеңдердің бірі болып табылады. Бұл кезеңдегі сауатты жоспарлау жұмыстың барлық бағыттарына әсер етеді.

Зерттеу барысында міндетті түрде нақты сұраққа назар аудару қажет, себебі ол әдіснамалық негізді қалыптастырады. Сонымен қатар, мәселенің дұрыс қойылуы жұмыстың тиімділігін арттырып, уақытты үнемдеуге көмектеседі.

8. Зерттеу мәселесін таңдауда жіберілетін қателіктер

Зерттеу мәселесін таңдауда ең жиі кездесетін қателіктер қатарына: мәселенің тым кең немесе тым тар болуы, нақты мақсаттан ауытқу, және қол жеткізу мүмкіндігі төмен болатын сұрақтарды қою жатады.

Тағы бір қателік – теориялық сұрақтардың практикалық шешімге ықпал етпеуі. Бұл жағдайда зерттеу нәтижелері ғылыми қауымдастықта ғана құнды болып, қоғам үшін маңызды мағынадан айырылады.

Сондай-ақ, сауатсыз нысанда ұсынылған мәселе де ізденістің нәтижесіздігіне әкеліп соғады.

9. Орта мектеп оқушыларына арналған зерттеу кеңестері

Орта мектеп оқушыларына зерттеу тақырыбын таңдауда өз қызығушылықтарын басшылыққа алу маңызды. Бұл оқу мотивациясын арттырады және жұмыстың нәтижелілігін жоғарылатады.

Сонымен қатар, тақырыптың өзектілігі мен қолжетімділігі де назарға алынуы тиіс. Оқушыларға ұсынылатын кеңес – сауатты жоспары бар, нақты және қарапайым түсінілетін сұрақтар қою болып табылады.

10. Экология саласындағы зерттеу мәселесінің мысалы

Қалдықтарды қайта өңдеу тиімділігін зерттеу – қазіргі экологиялық мәселелердің түйіні. Бұл тақырып арқылы оқушылар табиғатты қорғаудың маңызын түсініп, ресурстарды үнемдеудің жаңа жолдарын іздейді.

Экологиялық зерттеу оқушылардың теориялық білімдерін тәжірибемен үйлестіріп, экологиялық сананы қалыптастыруға септігін тигізеді. Бұл – олардың экологияға деген түсінігін кеңейтуге мүмкіндік береді.

Осы зерттеудің нәтижесінде мектептерде қалдықтарды бөлек жинау жүйесін жетілдіру бойынша нақты ұсыныстар жасалуы мүмкін.

11. Математикадағы зерттеу мәселесінің мысалы

6-сынып оқушылары үшін фигуралардың аудандарын есептеудің жаңа әдісін іздестіру жобасы өзекті мәселе. Бұл тәсіл дәстүрлі формулалардан тиімдірек болуы мүмкін.

Оқушылар түрлі геометриялық фигуралар бойынша аудандарды есептегенде қолданылатын әдістерді зерттеп, салыстыра отырып, ең оңтайлысын анықтайды.

Жоба қиын есептерді шешуді жеңілдетумен қатар, оқушылардың логикалық ойлау қабілетін дамытады. Сонымен бірге, олар математиканың практикалық қолданысын терең түсіне алады.

12. Әлеуметтік зерттеу мәселесіне мысал

Әлеуметтік зерттеудің мысалы ретінде жасөспірімдер арасында уақытты қалай өткізу әдеттері туралы сауалнама жүргізуді қарастыруға болады. Бұл зерттеу әлеуметтік мінез-құлықты, талғам мен құндылықтарды зерттеуге бағытталған.

Зерттеудің әр кезеңі белгілі уақыт аралығында жүзеге асырылады: алғашқы сауалнама, деректерді жинау, және соңғы талдау.

Бұндай зерттеу жастардың әлеуметтік қарым-қатынасын жақсартуға септігін тигізеді және қоғамдық мәселелерді түсінуге мүмкіндік береді.

13. Оқушылар жиі таңдайтын зерттеу мәселелері бағыты

Алматы қаласындағы мектептер арасында ең танымал зерттеу саласы – экология. Табиғатты қорғау мәселелері оқушылар арасында ерекше қызығушылық тудырады.

Сонымен қатар, технологиялар мен әлеуметтік проблемалар да белсенді зерттелуде. Бұл көрсеткіштер жас ұрпақтың заманауи мәселелерге деген назарын білдіреді.

Математика және басқа да салаларға қатысты қызығушылық төмендеу деңгейде көрініс табады, бұл ғылымда теңдестірілген даму қажеттігін көрсетеді.

14. Алғашқы тақырыпты таңдау

Жоба тақырыбы оқушының жеке қызығушылығы мен біліміне сай таңдалуы тиіс. Бұл кезеңде негізгі мақсаттар мен сұрақтар анықталып, зерттеудің маңыздылығы негізделеді.

Сонымен қатар, зерттеу сұрағы нақты және түсінікті болуы қажет. Ол зерттеу нәтижесін алу мақсатында нақтыланып, орындалу мүмкіндігі қарастырылуы тиіс. Мұндай тәсіл жұмысқа жүйелілік пен тиімділік береді.

15. Зерттеу мәселесін анықтау негізгі кезеңдері

Зерттеу мәселені анықтау процесі бірнеше сатыдан тұрады. Біріншіден, зерттеу тақырыбын таңдау. Келесі кезең – зерттеу бағыттарын нақтылау және міндеттерді айқындау.

Содан соң зерттеу сұрағын тұжырымдау және оны тексерілуге дайындау жүреді. Бұл кезеңдердің әрқайсысы зерттеу жұмысының сәттілігіне ықпал етеді және тиімді ізденіс негізін құрайды.

16. Зерттеу мәселесінің ғылыми жұмысқа әсері

Зерттеу жұмысының табысты болуы оның мәселенің дұрыс қойылуына тікелей байланысты. Зерттеу мәселесі - ол зерттеудің жүрегінде орналасқан басты сұрақ, ол қандай әдістерді қолдану керектігін және қандай ақпаратты жинау қажеттігін анықтайды. Егер мәселе нақты және дұрыс қойылса, зерттеуші өз жұмысын тиімді жоспарлап, маңызды нәтижелерге қол жеткізе алады.

Екінші жағынан, егер зерттеу мәселесі сәтсіз таңдалса, бұл жұмыстың бағытсыз және мәнсіз болуына әкеледі. Мұндай жағдайда ғылыми ізденістің құндылығы төмендеп, шығындары мен уақыты қайтарымсыз болады. Бұрынғы кезде тұлға зерттеудің дұрыстығына күмән келтірген кезде, нәтиженің сапасы мәселеге тікелей байланысты екені дәлелденді.

Ақырында, зерттеу сұрағының сапасы зерттеу құрылымының негізін құрайды. Сондықтан зерттеудің алғашқы сатысында мәселені нақты әрі мәнді түрде қоя білу – бұл ғалымдардың табысты зерттеулеріне кірпіш болып табылады. Бұл пікір XX ғасырдың ұлы ғалымы Альберт Эйнштейннің «Айқын сұрақтар сұрап, дұрыс мақсат қою – жарты жұмыстың өзі» деген сөзімен дәлелденеді.

17. Зерттеу мәселесін табудағы дереккөздер

Ғылыми жұмысқа қажетті дереккөздерді табу кезіндегі ең сенімді бастау – бұл ғылыми кітаптар мен монографиялар. Олар зерттеу тақырыбының теориялық негізін бере отырып, терең және жан-жақты түсінік қалыптастырады. Мысалы, биология пәні бойынша академиялық дәрістер мен монографиялар оқушыларға жануарлар мен өсімдіктердің құпияларын ашады.

Қазіргі уақытта интернет ресурсар ұлттық және әлемдік білімге қол жеткізу үшін аса маңызды орын алды. Edu.kz және encyclopaedia.kz секілді ресми білім порталдары жаңартылған әрі дәлелденген ақпарат көзі ретінде ғылыми ізденістерге үлкен көмек көрсетеді.

Сонымен қатар, ғылыми мақалалар мен энциклопедиялар саланың соңғы жаңалықтары мен зерттеу нәтижелерін жылдам жеткізеді. Бұл зерттеу саласының дамуын терең ұғынуға мүмкіндік береді.

Практикалық көздерді де елемеу мүмкін емес: зертханалық журналдарда жарияланған тәжірибелер, мұғалімдер мен кітапханашылардың кеңестері – бұлар зерттеуді нақты тәжірибемен байытуға септігін тигізеді. Бұл қорлар зерттеу тапсырмасының толық әрі жан-жақты орындалуына бағыт береді.

18. Қазақстандық табысты зерттеу мәселелері мысалдары

Қазақстандық жас зерттеушілердің кейбір табысты зерттеу мәселелерінің мысалдары ерекше бір маңызға ие. Мысалы, Алматы қаласындағы орта мектеп оқушысы биология пәні бойынша: "Қаладағы ауаның ластану деңгейі өсімдіктердің өсуіне қалай әсер етеді?" деген зерттеу сұрағын қойған.

Тағы бір оқушы, тарих пәнінен, "Ұлы Жібек жолының Қазақстан экономикасына әсері қандай болды?" деген мәселе бойынша зерттеу жүргізіп, еліміздің бай тарихи мұрасын тереңірек түсінді.

Технология саласында жас ғалымдардың бірі "Жасыл энергия көздерін қолданудағы инновациялар" тақырыбын көтеріп, экологиялық мәселелерді шешуге жаңа әдістер ұсынды. Бұл зерттеулер еліміздегі ғылыми ізденістердің даму үрдісінің көрінісі.

19. Зерттеу мәселесінің оқушы болашағына ықпалы

Дұрыс таңдалған зерттеу мәселесі оқушының болашақ кәсіби жолына ашық есік болады. Алғашында мәселені түсіну және оны шешуге ұмтылу арқылы оқушы аналитикалық және сыни ойлау қабілеттерін дамытады.

Жалпы, зерттеу үрдісінің әр кезеңі, мәселені анықтау, материалдар жинау, нәтижелерді талдау, – оқушының жауапкершілік пен тәртіптілігін қалыптастырады. Бұл дағдылар оның жоғары оқу орындарында және өмірде табысқа жетуіне кепілдік береді.

Қазақстандағы білім беру жүйесінде ғылыми-зерттеу жұмыстары оқушылардың жеке қабілеттерін ашуға және олардың интеллектуалды даму деңгейін көтеруге бағытталған. Тәжірибелі мұғалімдер мен ғылыми жетекшілер бұл құндылықты басты орынға қояды.

Өзінің зерттеу тақырыбын табу және терең меңгеру оқушыны мамандық таңдауда дұрыс бағытқа ынталандырады, бұл оның ғылыми және практикалық жетістіктерге жетуінің бастауы болады.

20. Зерттеу мәселесі – ғылыми жетістік кілті

Зерттеу мәселесінің нақты және айқын қойылуы жаратылыстану ғылымдары саласындағы табысты жұмыстың негізі болып табылады. Бұл оқушылардың сыни тұрғыдан ойлау қабілетін дамытып қана қоймай, теориялық және практикалық біліктілікті нығайтуға септігін тигізеді. Осылайша, зерттеу мәселесін дұрыс анықтау – ғылыми ізденістің алғашқы әрі ең маңызды қадамы болып саналады.

Дереккөздер

Абдуллин, Р.Г. Основы научных исследований: учебное пособие. — Алматы: Қазақ университеті, 2020.

Назарбаев, Д.Ғ., Рахманов, Ж.Т. Зерттеу әдістемесі негіздері. — Нұр-Сұлтан: Ұлттық ғылыми баспа, 2021.

Әбдірахманова, Ж.С. Ғылыми зерттеу сұрағын қою технологиясы. — Алматы: Білім көзі, 2022.

Курманов, М.А. Зерттеу әдістері және практикалық қолданылуы. — Шымкент: Оңтүстік баспасы, 2019.

Сейдахметов, Н.К. Экологиялық зерттеулер негіздері. — Алматы: Экология баспасы, 2023.

А. П. Чехов. «Методика научного исследования.» М., 2015.

Г. В. Климов, Ю. В. Крашенинников. «Современные источники научной информации.» СПб., 2018.

В. И. Леви. «Научные методы и технологии в образовании.» М., 2020.

Казахстанский педагогический журнал, №3, 2022.

Н. Т. Назарбаев. «Стратегия развития науки в Казахстане.» Астана, 2019.