Текст выступления:

Өсімдік тіршілігіне судың әсері
1. Өсімдік тіршілігіне судың әсері: негізгі идеялар

Құрметті тыңдаушылар, өсімдік тіршілігінің ең маңызды аспабы – су, ол барлық тірі ағзалардың өмір сүруінің бастауы. Су өсімдіктің тіршілік етуі мен дамуы үшін ауадай қажет екенін бүгінгі баяндамамызда қарастырамыз.

2. Өсімдіктер мен су: өмірдің бастауы

Су – өсімдік өмірінің негізгі қайнар көзі. Табиғатта өсімдіктер топырақтан суды сіңіріп алады да, бүкіл денесіне таратады. Үй гүлдерін суармай қойған адам, атақты ағартушы Яков Блюмнің сөзіндей, оларды тіршіліктен айырғанда тұрғандай болады – себебі, су болмаса, өсімдік әлсіреп, құрғайды.

3. Су өсімдік тіршілігінде алатын орны

Су өсімдікке сергектік пен қаттылық береді. Сабақ пен жапырақтар судың арқасында жасыл және мықты болады. Сонымен бірге тұздар мен қажетті қоректік заттар судың көмегімен өсімдік жасушаларына еніп, оларды қоректендіреді. Су жетіспеген кезде өсімдік тез сарғайып, құлдырауға ұшырайды.

4. Фотосинтез және су

Фотосинтез өсімдіктің тыныс алу және қоректі жасау процесі – су мен көмірқышқыл газын пайдаланып, күн сәулесінің энергиясын қорекке айналдыру. Егер судың мөлшері қысқарса, фотосинтездің жұмысы тежеліп, өсімдік қиындыққа тап болады. Бұл табиғатқа тікелей әсер етеді: өсімдіктер таза оттегін шығарып, жеміс береді, ал су жетпесе бұл табиғи циклдің үзілгенін көреміз.

5. Сушылық өсімдікке қауіпті

Сушылық өсімдік өмірінде аса қатерлі кезең. Егер өсімдік бірнеше күн бойы сусыз қалса, оның энергиясы таусылып, өсуі тоқтайды. Мысалы, қауын мен қарбыздың жас өскіндері суға өте сезімтал. Су жетіспегенде жапырақтары сарғайып, гүлдері құлайды және жеміс шығару азаяды. Осылайша, өсімдік тіршілігі ауыр зардапқа ұшырайды.

6. Әртүрлі өсімдіктер мен олардың суға бейімділігі

Әр өсімдік түрінің суға деген қажеттілігі әртүрлі. Сауда жүзінде де суға бейімділігі жоғары өсімдіктер мен аз су талап ететін түрлер бар. Мәселен, кактус – шөлейт жерлердің қаһарманы, суға аз тәуелді. Керісінше, лалагүл мен орман жемісті ағаштары ылғалды жақсы көреді. Табиғатта өсімдіктердің суға бейімділігі олардың мекеніне тікелей байланысты.

7. Жасушадағы судың маңызы

Өсімдік жасушаларының 80-95%-ын су құрайды. Су жасушалардың бүтіндігін сақтап, олардың қатты әрі сергек болуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар су арқылы өсімдік қажетсіз қалдықтардан арылып, жасушалық процестерді дұрыс орындайды. Сондықтан су – өсімдік тіршілігінің негізі.

8. Су алу жолдары

Өсімдік суды негізінен тамырлары арқылы сіңіреді. Тамыр ұлпалары суды молырақ жерлерге бағыттап, топырақтан жинайды. Содан кейін су сабаққа өтеді, әрі қарай жапырақтарға таралады. Тамыр ұлпалары суда жоғары қарай қозғалысты қолдап, өсімдіктің бүкіл денесін қоректендіреді.

9. Судың табиғаттағы айналым жолдары

Табиғаттағы су айналымы өсімдіктердің өмір сүруінде ортақ фактор. Мұнда су буланып, бұлтқа айналып, жауын-шашын түрінде жерге қайта түседі. Өсімдіктер сол суды сіңіріп, өз тіршілігін қамтамасыз етеді. Су цикліндегі үзіліс өсімдікке кері әсер етеді.

10. Су тапшылығының зардабы

Су азайғанда өсімдіктің жапырақтары сарғайып, сабақтары иіле бастайды, бұл оның әлсірегенінің белгісі. Су жетіспеген құрғақ кезеңде өсімдік гүлдерін аша алмай, тіпті тіршіліктен өтіп қалуы мүмкін. Сондықтан су тапшылығы өсімдік өміріне ауыр қауіп.

11. Өте көп су — пайда ма зиян ба?

Топырақта су тым көп болса, тамырлар шіріп, өсімдіктің тыныс алуы бұзылады. Бұл оның өсуін тежейді. Кейбір гүлдер ылғалдылықты жақсы көрсе де, үнемі ылғалды жерде олар ауыр зақымданады, сондықтан судың мөлшері әрқашан тепе-тең болуы қажет.

12. Өсімдікке су қажеттілігі неге байланысты?

Өсімдіктің суға қажеттілігі жыл мезгілі мен ауа райына байланысты өзгереді. Ыстық жазда өсімдіктер көп су сіңіреді, сондықтан олардың суарылауы жүйелі болуы керек. Топырақтың құрамы да маңызды, мысалы сазды топырақ суы жақсы сақтайды, ал құмды топырақ су тез өтеді, сондықтан әр өсімдік түрінің су қажеттілігі әртүрлі.

13. Кішкентай тәжірибе: Кімге қанша су керек?

Әр өсімдікке су мөлшері әртүрлі. Мысалы, гүлзар өсімдіктері күнделікті суаруды қажет етсе, кейбір дала өсімдіктері сирек суатылады. Бұл тәжірибе балаларға әр гүлдің ерекше күтімді қажет ететінін үйретеді. Су – негізі тіршілік, бірақ оны дұрыс мөлшерде беру маңызды.

14. Ауылдағы өсімдіктер және су

Ауыл шаруашылығында суарудың маңыздылығы зор. Дақылдарға үнемі су берілсе, бидай мен жүгері сияқты маңызды дақылдар мол өнім береді. Керісінше, су тапшылығы кезінде өнімділік төмендеп, шаруашылық зардап шегеді. Құрғақшылық ауыл шаруашылығының басты кедергісі саналады.

15. Адам және суару

Адамдар өсімдіктердің тіршілігін сақтап қалу үшін суды дұрыс мөлшерде береді. Суару өсімдіктерді жасыл әрі сергек ұстайды, олардың пайдалы функцияларын атқаруына септігін тигізеді. Су тапшылығы байқалса, адамдар оны түсінеді және өсімдіктерге қосымша су береді, себебі су – тіршілік пен өсудің негізі.

16. Жер асты және жаңбыр суының рөлі

Жер асты суы мен жаңбыр суы – табиғаттағы су айналымының маңызды бөлшектері. Жаңбыр суы аспаннан жерге түскенде, оның бір бөлігі жер астына сіңіп, терең қабатта су қоры болып жиналады. Осы жер асты сулары өсімдік тамырларына арналған маңызды сусынға айналады. Мөлдір таза су тамырлар арқылы өсімдік жасушаларын қанықтырып, олардың дамуына күш береді. Ал жаңбыр суы топырақтың ылғалдылығын сақтап, оның құнарлығын арттырады. Осындай күрделі, бірақ өте керемет процестер арқылы табиғаттың тіршілігі татымды және тұрақты болады.

17. Шөлдің батырлары: Кактус пен сексеуіл

Қатаң, шөл дала климатына бейімделген кактус өсімдігі – суды ұзақ уақыт бойы өзінде сақтап, сусыздыққа төтеп бере алады. Оның қалың әрі жуан қабығы судың булануын тежейді, ал сирек жапырақтары су үнемдеу үшін арнайы өзгерген. Ал сексеуіл – Қазақстанның құрғақ шөлді аймақтарында өсетін өсімдік. Оның тамырлары шөлдің терең қабатына бойлап, су іздейді. Сонымен қатар, сексеуілдің майда жапырақтары мен жуан бұтақтары суды сақтау үшін арнайы құрылған. Қатты ыстық күнде де, екі өсімдік қоршаған ортаның қатал сынақтарына төтеп беріп, тіршілікті сақтайды.

18. Су мен өсімдік туралы қызықты фактілер

Өсімдіктердің 70-95% бөлігі су құрамынан тұрады, олардың жапырақтарында күн сайын мыңдаған тамшылар болады. Су өсімдіктің ауа мен топырақтан қоректенуін қамтамасыз етіп, ол арқылы майда химиялық реакциялар жүреді. Тым қызықтысы, кейбір өсімдіктер су буларын атмосфераға қайта шығарып, табиғи ылғалдылықтың сақталуына үлес қосады. Мысалы, ормандар күн сайын өздерінің "су фабрикаларын" іске қосады, табиғаттағы су айналымын реттейді.

19. Суға тәуелді тіршілік

Су мен өсімдіктің бірігуі – табиғаттағы ең маңызды құбылыс. Су ағзаның өмірлік қажеттілігі ғана емес, өсімдіктің жасыл бөліктерінің сәуленің көмегімен фотосинтез жасауына тікелей қатысады. Бұл процесс әлемдегі барлық тіршіліктің энергия көзі болып табылады. Сонымен қатар, судың табиғаттағы орны үлкен: ол экожүйелердің өзара байланысын қамтамасыз етіп, барлық тіршілік иелерінің ортақ байлығына айналған. Сондықтан да суды үнемді пайдалану және оның тазалығын сақтау – табиғатты қорғаудың басты міндеттері.

20. Су — өсімдік тіршілігінің негізі

Су – өсімдіктің тіршілігінің басты негізі әрі тірек құралы. Оның арқасында жапырақтар сергек, сабақтар мықты болады. Табиғаттағы судың маңыздылығын түсініп, оны үнемдеуге, ласатпауға әрекет ету – адамның басты міндеті. Бұл біздің келешек ұрпаққа аманатымыз. Өсімдікті суғармай, су көздерін лас қылған кезде тіршілік те азап шегеді. Сондықтан су мен табиғат байлығын қадірлеу әр адамның жүрегінен орын алуы тиіс.

Дереккөздер

Васильев А. И. Физиология растений. — М.: Высшая школа, 2015.

Петрова Н. В. Водный режим растений. — СПб.: Мир науки, 2017.

Григорьев С. П. Биология для детей: растения и их среда обитания. — Казань: Детская литература, 2019.

Иванов Д. М. Основы агрономии. — М.: Колос, 2020.

Сидорова Е. А. Экология растений и их адаптации. — Новосибирск: Наука, 2018.

Е.А. Абдуллин. Су және табиғат. Алматы, 2018.

Н.К. Төкешова. Қазақ шөліндегі өсімдіктер. Нұр-Сұлтан, 2021.

А.Б. Сарыбаев. Биология негіздері. Алматы, 2015.

В.И. Козлов. Экологияның негіздері. М., 2017.