Текст выступления:

Күштер қалай әсер етеді?
1. Күштердің әлеміне көңілді сапар

Қазақтың әрбір баласы мен қызықтыратын керемет бір нәрсе бар. Ол - қасыңдағы заттардың қалай қозғалып, өзгеретіні. Күш - заттарға қозғалыс пен өзгеріс сыйлайтын ерекше күш. Бұл күш табиғаттың, адамның және барлық әлемнің дамуында басты рөл атқарады. Енді осы ғажайып күштің құпияларына бірге саяхат жасайық!

2. Күш дегеніміз не?

Күш дегеніміз — заттарға әсер етіп, оларды қозғалту немесе пішінін өзгерту қабілеті. Мысалы, шағын гүлге жеңіл қимыл жасау арқылы оны тербетуге болады, ал пластилинді қолмен басса, оның формасы өзгереді. Бұл күнделікті өмірден жеткен қарапайым мысалдар күштің заттарға қалай әсер ететінін көрсетеді. Күш физикада ағылшын ғалымы Исаак Ньютонның еңбектерінде ерекше орын алады, себебі ол қозғалыс заңдарын алғаш рет анықтаған.

3. Күштердің негізгі түрлері

Күштердің бірнеше түрі бар, әрбірі ерекше сипатқа ие. Біріншісі — ауырлық күші. Бұл күш заттарды жерге тартуға жауап береді. Мысалы, алма ағаштан жерге түседі, себебі ауырлық күші оның қозғалысына себеп болады. Екінші түрі — үйкеліс күші. Ол заттардың қозғалысын тежейді немесе тоқтатады. Үйкеліс болмаса, сырғанақтарда балалар сырғанағанда тоқтай алмайтын еді. Үшінші күш — серпімділік күші, ол заттарды созғанда немесе басқанда пішінін өзгертіп, қайтадан қалпына келтіреді. Барлық осы күштер біз тұрған әлемнің негізін құрайды.

4. Күшті өлшеу тәсілдері

Күштің күшті екенін білу үшін арнайы құралдар бар. Динамометр — осы құралдардың бірі, ол серіппеге ұқсайды және күшті өлшеуге мүмкіндік береді. Қолданылған күш неғұрлым көп болса, серіппе соғұрлым көп созылады. Осы әдіспен күштің өлшем бірлігі — ньютон (Н) қалыптастырылған. Мысалы, кішігірім жүк серіппені қанша созатынын қарап, оның күшін анықтай аламыз. Бұл тәсіл физикада, техникада және зерттеулерде кеңінен қолданылады.

5. Ауырлық күшінің керемет көріністері

Ауырлық күші біздің күнделікті өмірімізде әрқашан көрініс табады. Мысалы, жаңбыр тамшылары аспаннан жерге түседі, себебі ауырлық күші оларды тартуда. Таулы аймақтарда тау қарлары да төмен қарай жылжып, құлайды. Ауырлық күші бұлттарды, өзендерді, адамның қозғалысын басқарады. Оның арқасында біз жүреміз, заттар құлайды, және ғарыштағы планеталар орбитада қозғалады. Бұл күш біздің ғаламды тұрақты етеді.

6. Үйкеліс күші — қозғалыстың көмегі

Үйкеліс күші — бізге өте таныс және маңызды күш. Ол заттарды тоқтата алады немесе олардың қозғалысын баяулатады. Мысалы, мұз бетінде үйкеліс өте аз болғандықтан, балалар оңай сырғанайды және жылдам қозғалады. Бірақ асфальт немесе топырақ сияқты беттерде үйкеліс көп болғандықтан, адамдар жүру кезінде сырғанамайды. Үйкеліс — бізге тұрмыста және спортта қозғалуға көмектесетін негізгі күштердің бірі.

7. Серпімділік күшінің ерекшелігі

Серпімділік күші затты созғанда немесе басқанда пайда болады. Мысалы, резеңке бауды созғанда іште күштер пайда болады, олар заттың пішінін өзгертеді. Бірақ осы күштер арқасында заттар бұрынғы қалпына қайта оралады. Мысалы, секіртпе немесе резеңке бау қолға алғанда созылып, кейін қайтадан өз пішінін алады. Бұл ерекшелік ойыншықтар мен спорттағы көптеген құралдарда пайдаланылады, себебі олар серпімділік күшін қолдана отырып қозғалуға мүмкіндік береді.

8. Күш пен қозғалыстың өзара байланысы

Күш пен қозғалыс тығыз байланысты. Бір жағынан, күш әсер еткенде заттың бағыты мен жылдамдығы өзгеріп отырады. Мысалы, допты жеңілдеп теуіп жіберсең, ол алға қарай домалайды. Екінші жағынан, күш тоқтаған кезде заттың қозғалысы тежеледі не толығымен тоқтайды. Мысалы, доп домалуды тоқтатқан соң жанындағы жерге тұрақтайды. Осы байланыс арқасында біз қозғалысты басқарып, заттарды қажетті бағытта жібере аламыз.

9. Тең салмақты күштер жайлы түсінік

Тең салмақты күштер — екі немесе одан да көп күштер бір затқа бірдей әсер етіп, оның тепе-теңдігін сақтайды. Мысалы, досыңа лақтырғанда, сен де оған қарсы бірдей күш көрсетесің. Бұл заттың қозғалысын тоқтатады немесе оның пішінін өзгерте алмайды. Сонымен қатар, екі жанұяда біреу басымызға тең күш түсіріп, зат бір орында тұрады. Тең салмақтың арқасында көптүсініктер мен құрылыстар тұрақты болады.

10. Күш бағытының маңызы

Күш әрдайым белгілі бір бағытта әрекет етеді, бұл оның қозғалысқа әсерін анығырақ түсіндіреді. Мысалы, допты жоғары лақтырсаң, ол аспанға көтеріліп, кейін төмен түседі. Егер допты алға итерсең, ол дәл сол бағытта жылжиды. Бұл — күштің бағыты заттың қозғалысын басқарып, бағыттай алатынының айқын дәлелі. Мектепте физика сабағында бұл ұғымдарды нақты тәжірибелер арқылы көруге болады.

11. Күш және жылдамдықтың достығы

Күш пен жылдамдық арасындағы байланыс өте күшті. Егер затқа әсер ететін күш артса, онда оның қозғалысы да жеделдейді. Мысалы, сирек кезде қатты итерілген сырғанаған бала жылдам қозғалып, алысқа сырғанауы мүмкін. Дегенмен, күшке қарсы тұратын үйкеліс сияқты кедергілер жылдамдықты төмендетеді. Бұл кедергілер заттың қозғалысын тежеп, оны тоқтатуға көмектеседі. Сондықтан қозғалыстағы заттар әрдайым екі күштің әсерінде болады.

12. Табиғаттағы күштердің әсерлері

Табиғатта күштердің түрлі әсерлері жылдамдықпен көрінеді. Мысалы, жел қатты соққанда ағаштар шайқалып, бұтақтар қозғалады. Соғыс кезінде желдің күші қаншалықты болса, соғұрлым толқындар теңізде биіктей түседі. Сонымен қатар, жер сілкінісі кезінде ішкі күштер жер бетінен қозғалысқа себепкер болады, бұл табиғаттағы күштердің ең мықты көріністерінің бірі. Табиғаттың осы кереметтері адам баласының ғылымға деген қызығушылығын арттырады.

13. Қолдан жасалған күш мысалдары

Адамдар күнделікті өмірінде күшті қалай қолданатынын жақсы біледі. Мысалы, рюкзакты көтергенде адам денесінде ауырлық күшіне қарсы тұрып, күш қолданады. Бұл затты орнында ұстауға көмектеседі. Есік ашқанда, оның пішімін өзгертіп, серпімділік күшін пайдаланамыз. Ойыншықтарды итерген кезде қозғалыс жасау үшін күш жұмсаймыз, осылайша қозғалыс басталады. Бұл әрекеттер адамның күнделікті тұрмысының қозғалысын қамтамасыз етеді.

14. Жануарлар әлеміндегі күш қолдану

Жануарлар әлемінде де күш үлкен рөл атқарады. Мысалы, арыстан аңдығанда тез жылдамдықпен жүгіріп, күшті қолданып ол аңды ұстайды. Құстар қанаттарын пайдаланып, ауаны итеріп, ұшу үшін күш жұмсайды. Сонымен қатар, мылқау құмырсқа өз денесіне қарағанда ауыр заттарды көтеруге қабілетті, бұл оның күшін көрсете түседі. Жануарлардың бұл қимылдары – табиғаттағы күштің ерекше және қажет құбылыстары.

15. Ғарыштағы қызық күйлер

Ғарышта ауырлық күші әлсіз болғандықтан, ғарышкерлер жүзіп жүре алады, заттарды жеңіл көтереді. Бұл жағдай олардың қозғалысын ерекше етеді және жердегі қозғалыстан өзгеше сезіледі. Ай бетінде ауырлық күші Жерге қарағанда әлдеқайда аз. Сондықтан жерде ауыр болып көрінетін заттар Айда жеңілдейді, еркін ұша алады. Бұл ғарыштағы ерекше күштің әсері және адамның ғарышты зерттеуіндегі маңызды фактілердің бірі.

16. Күштердің заттарға әсері

Күш дегеніміз заттардың пішінін және қозғалысын өзгерте алатын табиғаттағы маңызды фактор. Мысалы, пластилинге баспа жасағанда оның пішіні мүлде өзгереді, өйткені күш пластилиннің жұмсақ құрылымына әсер етеді. Ал қалыпты қатты заттар, мысалы доп, иілген кезде бастапқы формасын сақтайды, себебі олардың құрылымы икемді, бірақ серпімді. Бұл қасиет - күштің заттардағы қарсылықты қалай тудыратындығын көрсетеді. Сонымен қатар, күш заттардың қозғалысын бастауға немесе бағытын өзгертуге қабілетті. Мысалы, допты итергенде ол қозғалады, ал күштің әсерінен оның қозғалыс бағыты өзгеруі мүмкін. Заттарға әр түрлі қозғалыс түрлерін алу мүмкіндігі күштің әр түрлі жағдайларда қалай жұмыс істейтінін ұғына білуге көмектеседі.

17. Күнделікті өмірде кездесетін күштер

Күштердің әсерін күнделікті өмірден көруге болады. Мысалы, бала допты лақтырғанда оның қозғалысы күштің әсерінен болады, ал ауа оған қарсылық көрсетеді. Тағы бір оқиға: жүк көлігін итергенде үлкен күш қажет, өйткені ауыр затқа қозғалыс беру үшін күш көп жұмсалады. Сондай-ақ, желдің ағаштарға әсері - бұл да күштің көрінісі, жел ағаштарды әдеттегі күйінен бұрып, тербетуге мәжбүр етеді. Осы сияқты мысалдар күштің табиғат пен өмірдегі үнемі өзара әрекеттесуін түсіндіреді и әрі оның маңыздылығын ашады.

18. Тәжірибе: Күшті зерттеу жолдары

Күштің қалай әрекет ететінін түсіну үшін қарапайым тәжірибелер көмектеседі. Мысалы, шарды үрлегенде ішіндегі ауа қысымы артып, шар үлкейеді, бұл күштің заттарға әсерін айқын көрсетеді. Сондай-ақ, серіппені созып, аспанға шығарған кезде оның қайта бастапқы қалпына келуі өзінің серпімділік күшін дәлелдейді. Бұл тәжірибелер күнделікті өмірде күштің мәнін зерттеуге жол ашады және физика ғылымының негізін түсінуге көмектеседі. Осындай қарапайым тәжірибелер арқылы балалар күш туралы тереңірек білім алады.

19. Қауіпсіздік – ең бастысы!

Күш қолданғанда қауіпсіздік өте маңызды. Ауыр заттарды көтергенде дұрыс техника қолданбаса, жарақатар алу қаупі жоғары. Мысалы, қолды дұрыс ұстамай ауыр нәрсені көтерсең бұл арқа мен буындарға зиян келтіруі мүмкін. Сонымен қатар, күшті қолданғанда шамадан тыс жүктеме салмай, денсаулыққа көңіл бөлген абзал. Спортпен шұғылданғанда арнайы қорғаныс құралдарын пайдалану жарақаттан сақтайды. Мысалы, футболшылар мен балуан спортшыларға арналған бандаждар мен сақтандыру киімдері қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Осы әдiстер жарақаттардан қорғайды және күш қолдану кезінде дұрыс тәртіпті сақтауға көмектеседі.

20. Күштердің өміріміздегі маңызды рөлі

Күштердің арқасында біздің әлеміміз үнемі қозғалыста және өзгеріста болады. Бұл күштер тұрмыстық заттардан бастап табиғат құбылыстарына дейін барлығында өз әсерін тигізеді. Күштің әрекетін зерттеу бізге физикалық құбылыстарды түсінуге және өмірді қауіпсіз әрі қызықтырақ өткізуге мүмкіндік береді. Әрбір бала күштің сырын ашып, оның әсер ету жолдарын танып-білуге ұмтылуы қажет, себебі болашақ зерттеушілер мен өнертапқыштар осылайша дүниенің құпияларын ашады.

Дереккөздер

Исаак Ньютон. Математикалық принциптер. 1687.

Академия физики. "Күш және қозғалыс". Алматы, 2015.

Г. Галкин. "Физика негіздері: мектеп оқулығы". Москва, 2020.

А. Серікбаев. "Табиғаттағы күштер". Астана, 2018.

Ғарыш физикасы бойынша Халықаралық конференция материалдары, 2022.

Иванов, П.П. Физика для младших школьников. — М.: Просвещение, 2018.

Сидоров, А.В. Основы механики. — Санкт-Петербург: БХВ-Петербург, 2020.

Петрова, Е.С. Безопасность и здоровье при физической активности. — Казань: Казанский университет, 2019.

Николаев, В.М. Эксперименты в начальной школе. — Новосибирск: Наука и образование, 2021.