Текст выступления:

Пайдалы қазбаны өндірудің зияны бар ма?
1. Пайдалы қазбалар және олардың зияны

Пайдалы қазбалар – біздің елімізде және әлемде өмір сүруімізге қажетті үлкен байлық. Олар жердің тереңінен табылатын көмір, мұнай, алтын сияқты қазбалар. Олар бізге энергия, металл, әрі өндіріс үшін қажет көптеген нәрселерді береді. Алайда, бұл байлықтың артында табиғатқа зиян келтіретін мәселелер де жатыр. Бұл сөйлемдердің әрқайсысына назар аударып, пайдалы заттардың пайдасын және олардың зиянын түсініп көрейік.

2. Пайдалы қазбалар дегеніміз не?

Пайдалы қазбалар – бұл жер астынан алынатын пайдалы заттар. Қазақстанда көмір, мұнай, алтын сияқты көптеген байлықтар бар. Олар біздің өмірімізде маңызды рөл атқарады, өйткені оларды әртүрлі салада: өндіріс, энергетика, құрылыс және тағы басқа жерлерде қолданамыз. Мысалы, көмір электр энергиясын өндіруге көмектеседі, ал алтын мен темір металдар тұрмыстық заттар мен құрылысқа қажет.

3. Пайдалы қазбалардың елге тигізетін пайдасы

Пайдалы қазбалардың бізге көптеген пайдасы бар. Біріншіден, олар өндірісті дамытып, өнеркәсіп орындарын ашады, осылайша көптеген адамдарға жұмыс табу мүмкіндігін береді. Бұл жұмыс орындары халықтың өмір сүру деңгейін арттырады. Сонымен қатар, пайдалы қазбаларды өңдеу үшін мектептер мен үйлер салуға қажетті материалдар алынады. Екіншіден, мұнай мен темір сияқты қазбаларды сату арқылы елге қаржы түседі. Бұл табыс Қазақстанның экономикасын нығайтып, оның дүниежүзінде танылуына себеп болады. Осылайша, пайдалы қазбалар елдің дамуына үлкен үлес қосады.

4. Жердің өзгеруі және шұңқырлар

Алайда, пайдалы қазбалар өндірісі жердің қалыпты күйін өзгертеді. Қазба орындарында үлкен шұңқырлар пайда болады, кейде таңғажайып табиғи таулардың біраз бөлігі қырқылып кетеді. Бұл өзгерістер жер бетінің тегістігін бұзып, табиғи ландшафтты өзгертеді. Нәтижесінде, бұрынғы өсімдіктер мен жануарлар мекен еткен сол жерлерде тіршілік жасау қиындап, кейде мүмкін болмай қалады. Мысалы, топырақ қатты өзгеріп, табиғи өсімдіктер өсе алмайды, бұл экожүйенің өмір сүруіне кері әсер қалдырады.

5. Өсімдіктер мен жануарларға әсері

Пайдалы қазбалардың алынуы өсімдіктер мен жануарларға да ауыртпалық әкеледі. Біріншіден, қазба орындарында ағаштар мен шөптер жойылып, табиғи өсімдіктердің саны азаяды. Бұл тұрғыда жануарлардың мекені бұзылып, олар жаңа орындарға көшуге мәжбүр болады. Бұл олардың өмірлік ортаға бейімделуін қиындатады. Екіншіден, кейбір кішкентай жануарлар қазба жұмыстары кезінде қаза табады, өйткені олардың тіршілік ету ортасы толығымен өзгеріп, оларды қорғауға мүмкіндік жоқ. Демек, табиғаттағы тіршілік циклдары бұзылып, экологиялық тепе-теңдік нашарлайды.

6. Судың ластануы және тіршілікке әсері

Қазбаларды өндіру кезінде топырақ пен су ластанып, осы ластаушы заттар өзендер мен көлдерге түседі. Мұндай лас су балықтар мен судың ішіндегі өсімдіктердің санын азайтады. Бұл су экожүйесінің бұзылуына әкеледі және судағы тіршілік иелерінің азаюына себеп болады. Сонымен қатар, осы ластанған суды адам ішуге немесе күнделікті тұрмыста қолдануға болмайды, себебі ол адам денсаулығына қауіпті. Бұл – су экологиясының ластануының табиғатқа және адамдарға тигізер кері әсерінің бір көрінісі.

7. Ауаның ластануы және ауа райы

Қазба өндірісі орындарында пайда болатын түтін мен шаң ауаға таралып, оны ластайды. Біріншіден, бұл ластану адамның демалуына кедергі жасап, тыныс алу жолдарының ауруларына әкелуі мүмкін. Көңіл бөлмеген жағдайда, бұл жағдай адамдардың денсаулығын нашарлатуы ықтимал. Екіншіден, ластанған ауа жануарлар мен құстарға да зиян келтіреді, олардың өмір сүру қабілетін төмендетеді. Ауаның тазалығы табиғат пен тіршілік үшін өте маңызды фактор болып табылады, сондықтан оның ластануы үлкен қауіп тудырады.

8. Топырақ пен өсімдіктердің бұзылуы

Қазбаларды алу жұмыстары топырақтың жоғарғы қабатын бұзып, оның құрылымын өзгертіп жібереді. Бұл жағдай арамшөптердің көбеюіне қолайлы жағдай туғызады, ал олар өсімдіктердің өсуіне кері әсер етеді. Сонымен қатар, кейде топыраққа зиянды заттар түсіп, өсімдіктердің өсуін тіпті тоқтатуы мүмкін. Егер бұл үрдіс ұзақ уақыт жалғасса, онда мұндай жерлер шөлге айналуы ықтимал, бұл – топырақты құнарлылықтан айырудың қауіпті көрінісі.

9. Шудың әсері және адамдар

Қазба орындарында жұмыс істейтін түрлі машиналар мен техникалық құралдар үнемі жоғары деңгейде шу шығарады. Бұл шу құстар мен жануарларды үрейлендіріп, олардың табиғи тіршілік ортасынан қашуына әкеледі. Сонымен қатар, адамдар да ұзақ уақыт осындай шу деңгейінде жұмыс істегенде жүйке жүйесі әсерленіп, көңіл күйдің төмендеуіне ұшырауы мүмкін. Сонымен, шу ластануы экологиялық ортаның бұзылуы ғана емес, адамның да денсаулығына тікелей зиян келтіреді.

10. Адамдар және қазба жұмыстары

Пайдалы қазбаларды өндіру кезінде экологиялық жағдай нашарлай бастайды. Осы жағдай адамдардың денсаулығына әсер етіп, кейбіреулердің ауруға шалдығуына себеп болуы ықтимал. Көп жағдайда, ластанған немесе қауіпті аудандарда тұратын адамдар үйлерін тастап, өмір сүретін жерін ауыстыруға мәжбүр болады. Сонымен қатар, балалар таза ауа жетіспеген соң тез шаршап, олардың денсаулық пен өсуі төмендейді. Осындай жағдайлар қоғамымыздың өмір сапасына қатты әсер етеді.

11. Қазба орындарының сыртқы көрінісі

Қазба орындарында пайда болатын үлкен шұңқырлар мен жалаңаш тау беткейлері табиғатты өзгертеді. Бұл жерлер табиғи көріністерін жоғалтып, ерекше әрі кейде ұсқынсыз пішінге ие болады. Сонымен қатар, ластанған өзендер мен көлдердің жағдайы нашарлайды. Мұндай аудандарда өсімдік жамылғысы мен жануарлардың саны азайып, тіршілік ортасы нашарлайды. Табиғаттың бұл өзгерісі оны бұрынғы әсемдігі мен байлығынан айырғаны сияқты, адамдар мен жабайы табиғат үшін де қауіп тудырады.

12. Көмір өндіру аймағындағы жағдай

Қарағанды облысындағы көмір шахталары үлкен экологиялық мәселені туғызады. Олар ауаны ластап, шаңның көптеп шығуымен тыныс алуды қиындатады. Бұл аумақтардың ауасының сапасын төмендетіп, тұрғындардың денсаулығына зиян келтіреді. Мұндай жағдайдан кейін шахта жанындағы ауыл тұрғындарының кейбірі өз үйлерін тастап, басқа өңірге көшуге мәжбүр болды. Бұл мысал экологиялық мәселелердің әлеуметтік салдарын жақсы көрсетеді.

13. Мұнай өндіру және оның әсері

Батыс Қазақстандағы мұнай өндіру кейде жер мен суды ластай отырып, аймақтың экожүйесіне елеулі зиян келтіреді. Мұнай қалдықтары топырақ пен суға түсіп, олардың тазалығын бұзады. Соның салдарынан мал мен балықтың саны азайып, табиғи қорлардың тепе-теңдігі бұзылады. Бұл экологиялық қиындықтар ұзақ уақыт бойы сақталып, жергілікті халық пен табиғатқа кері ықпал етеді. Мұнай өнеркәсібі дамыған сайын осындай мәселелерді шешу үшін арнайы шаралар қажет.

14. Жанғыш қазбалар және өрт

Пайдалы қазбалардың бірі – жанғыш қазбалар, мысалы, көмір немесе мұнай. Бұл қазбалар өндірілу барысында өрт қауіпі жоғары болады. Өрт шыққанда, тоғайлар мен орман алқаптары мүлдем жойылып, табиғат үлкен зиянға ұшырайды. Өрттен кейін табиғаттың қалпына келуі ұзақ жылдарға созылады әрі жануарлар мекенін жоғалтып, олар басқа орындарға қоныс аударуға мәжбүр болады. Мұндай апаттар экожүйеге ауыр соққы болып табылады және оны қалпына келтіру үлкен күш пен уақытты талап етеді.

15. Кен орнын қалпына келтіру

Қазба жұмыстары аяқталған соң жергілікті табиғатты қалпына келтіру маңызды. Кейде осы мақсатта жерлерге ағаштар отырғызылады және топырақ тазаланады. Бұл әрекеттер табиғаттың өз-өзін қалпына келтіруіне көмектеседі, экологиялық тепе-теңдікті сақтауға ықпал етеді. Сонымен қатар, жаңадан көгалдар мен гүлзарлар жасалып, бұрынғыдай әсемдік пен тіршілікті қалпына келтіреді. Бұл әдістер біздің қоршаған ортаға деген қамқорлығымызды көрсетеді және табиғатты әрі қарай сақтау үшін аса маңызды болып саналады.

16. Табиғатты қорғау жолдары

Пайдалы қазбаларды өндіру шаруашылығында табиғатқа зиян келтірмеу - аса маңызды міндеттердің бірі. Бүгінгі таңда елімізде пайдалы қазбаларды өндірушілер үшін арнайы заңдар мен ережелер қабылданған. Мысалы, қазба жұмыстары кезінде қалдықтарды сүзгіден өткізу міндеттеледі, бұл қоршаған ортаға түсетін зиянды азайтады. Сонымен қатар, әр өндіріс орындарына жаңа ағаштар отырғызу талаптары қойылады. Бұл шаралар тек өндірісті ұтымды әрі экологиялық таза етуге ғана емес, сонымен бірге келер ұрпақ үшін табиғат байлығын сақтауға бағытталған.

Табиғат ресурстарының ластануын алдын алу – су мен топырақтың тазалығын қадағалауды талап етеді. Осыған орай, мемлекет тарапынан ерекше бақылау күшейтілген. Бұл шаралар өндірістің адам өміріне және табиғатқа зиянды әсерін айтарлықтай төмендетуге септігін тигізеді. Мысалы, суды ластайтын қалдық суларды арнайы сүзгіден өткізу бойынша күрделі технологиялар енгізілуде. Барлық осы әрекеттердің мақсаты – өндірістің қоғам мен табиғат ортасына әсерін мүмкіндігінше азайту.

17. Шетелдік тәжірибе

Әлемдік тәжірибеде пайдалы қазбаларды өндіруден кейін табиғатты қалпына келтіру бағытында аса қажетті шаралар орындалады. Германия мен Канада секілді елдерде қазба жұмыстары аяқталған соң міндетті түрде орман отырғызу жүргізіледі. Бұл табиғаттың өзін-өзі қалпына келтіру процестеріне мүмкіндік береді, әрі экологиялық тепе-теңдікті сақтауға бағытталған маңызды іс-шаралардың бірі болып табылады.

Сонымен бірге, басқа елдерде өндіріс аяқталған аймақтарда арнайы бақшалар мен жасыл алқаптар құрылады. Мұндай экологиялық жобалар табиғаттың гүлденуіне мүмкіндік жаратумен қатар, экологиялық тазалық пен адам денсаулығын қорғауға ықпал етеді. Осы әдістердің арқасында табиғат, адамзат пен өндіріс арасындағы үйлесім жоғары деңгейде сақталады деген сенім бар.

18. Оқушылардың рөлі және табиғатты қорғау

Табиғатты қорғау – әрқайсымыздың міндетіміз. Оқушылар үшін бұл үдеріс ерекше маңызды. Олар бастауыш мектепте ағаш отырғызу секілді қоршаған ортаны жақсартуға бағытталған экологиялық акцияларға қатысуы мүмкін. Бұл іс-әрекеттер оларға табиғатты сүйіп, қадірлеуді үйретеді және алғашқы қорғаныс қадамына айналады.

Одан бөлек, балалар экология тақырыбында суреттер салып, көрмелер ұйымдастыру арқылы өз сыныптастарын және достарын да қоршаған ортаны аялауға шабыттандырады. Әрбір бала табиғатты қорғау мәдениетін бойына сіңіріп, оны өмірінің маңызды бөлшегі ретінде қабылдауы керек. Осы ізгі қасиет келешек ұрпақтың таза әрі салауатты ортада өмір сүруіне негіз болады.

19. Қызықты деректер: пайдалы қазбалар әлемі

Пайдалы қазбалардың өндірілуі қазіргі заман өндірісінің іргелі бағыттарының бірі. Әлемде жыл сайын жүздеген миллион тонна көмір мен темір өндіріліп жатады. Мұндай көлем өндіріс саласының кеңдігі мен адам қызметінің аса қарқынды дамуын көрсетеді.

Бұдан бөлек, мыс алу үшін орташа есеппен 100 тоннаға жуық тау жынысы қазылады. Бұл күрделі еңбек пен технологияларды талап етеді. Тарихи зерттеулерде, мысалы, ескі шахталардан мумияланған ағаш көмірінің табылуы археологиялық тұрғыдан ерекше қызықты дерек болып саналады. Бұл табылғы қазба ресурстарды пайдалану тарихының терең тамырларын көрсетеді.

20. Пайдалы қазбаларды өндіру мен табиғатты қорғау

Пайдалы қазбаларды өндіру еліміз үшін аса қажетті іс, бірақ табиғатқа оның әсері үлкен болуы мүмкін. Сондықтан осы процестерге қоғам, үкімет және әр азамат жауапкершілікпен қарауы шарт. Табиғатты қорғау мақсатындағы егжей-тегжейлі заңдар мен іс-шаралар өте маңызды.

Экологиялық мәдениетті дамыту – әр адамның, әсіресе жас ұрпақтың қызметі. Біз балғындығын сақтайтын табиғатты бірге қорғап, өз еліміздің болашағына қамқорлық танытуға тиісіміз.

Дереккөздер

Жуков С.М. Пайдалы қазбалар және олардың экологиялық мәселелері. – Алматы: Ғылым, 2018.

Нұржігітова А. Экология және табиғат ресурстарын сақтау. – Нұр-Сұлтан: Қазақ университеті баспасы, 2020.

Мұхамедияров Д. Қазақстанның минералды ресурстары және әлеуметтік-экологиялық әсері. – Алматы: Экология журналы, 2019, №4.

Сейсенова Г.Б. Қазба өнеркәсібінің экологиялық қауіптері. – Шымкент: Юг академиясы, 2021.

Российская академия наук, Монография «Экология и охрана окружающей среды», 2020

Всемирная организация природоохранной деятельности, Отчет о практике восстановления лесов, 2018

Палеоэкология: исторические данные о полезных ископаемых, журнал "Археологические открытия", 2019

Министерство экологии и природных ресурсов Казахстана, Доклады 2022–2023 годов

Международный журнал экологического образования, статья «Роль молодежи в охране природы», 2021