Текст выступления:

Қазақстан және әлемде электр энергиясын өндіру және пайдалану
1. Қазақстан және әлемде электр энергиясын өндіру және пайдалану: негізгі бағыттар мен өзекті мәселелер

Электр энергиясы – қазіргі заманғы қоғамның тірегі әрі экономикалық дамудың маңызды факторы. Оның өміріміздегі рөлі күннен-күнге артқан сайын, электр энергиясы өндірісі мен тұтынуы туралы түсінік те кеңейіп келеді.

2. Электр энергиясының тарихи дамуы мен қоғамдағы орны

XIX ғасырда электр энергиясының алғашқы қолданыс салалары – жарық беру мен өндіріс болды. Электрдің өнеркәсіптік революцияны жаңа деңгейге шығаруы салдарынан, бүгінде ол тұрмыс пен өндірістің түбегейлі өзгеруінің басты энергетикалық көзіне айналды. Бұл тарихи кезең адамзаттың технологиялық және әлеуметтік дамуына айрықша үлес қосты.

3. Қазақстандағы электр энергиясын өндірудің негізгі көздері

Қазақстанда электр энергиясы негізінен жылу электр станцияларынан, гидроэнергетика және жаңартылатын энергия көздерінен өндіріледі. Жылу электр станциялары көмір негізінде жұмыс істеп, елдің маңызды энергетикалық базасын құрайды. Сонымен бірге, гидроэлектр станциялары экологиялық таза энергия беріп, жаңартылатын көздердің үлесі артуда. Бұл әртүрлі энергия көздерін біріктіру елдің энергетикалық қауіпсіздігін күшейтеді.

4. Әлемдік электр энергиясын өндірудің ірі ойыншылары мен үрдістері

Әлемде электр энергиясын өндіру саласында Қытай, АҚШ және Еуропа елдері жетекші орын алады. Қытай өзінің ірі көмір электр станцияларымен қатар, жаңартылатын көздерді де белсенді дамытып келеді. АҚШ-та ядролық және жаңартылатын энергия көздерінің үлесі артып, энергия тиімділігін жетілдіру бағытында жұмыстар жүргізілуде. Жалпы тенденция – таза және тұрақты энергияға көшу үрдісі.

5. Әлем елдері бойынша электр энергиясын өндіру және салыстырмалы көрсеткіштер (2022)

IEA-ның 2023 жылғы мәліметтеріне сүйенсек, Қазақстан электр энергиясын өндіруде орта деңгейде орналасқан. Үлкен әлемдік ойыншылармен салыстырғанда біздің өндіру көлемі аз болғанымен, Қазақстан аймақтық маңызы зор энергетикалық орталық ретінде ерекшеленеді. Бұл жағдай еліміздің энергетикалық саясатында өзекті мәселелер мен даму мүмкіндіктерін көрсетеді.

6. Қазақстанның электр энергиясын тұтыну құрылымы (2023)

Қазақстанда электр энергиясын ең көп тұтынатын сектор – өнеркәсіп, оның ішінде металлургия мен тау-кен өндірісі электр тұтынудың 57%-ын құрайды. Тұрмыстық тұтыну жалпы көлемнің 23%-ын алып, өсуші трендті сақтап отыр. Қызмет көрсету саласындағы 15% тұтыну энергияны тиімді пайдаланудың маңыздылығын көрсетсе, ауыл шаруашылығындағы 5% тұтыну негізінен ирригация және салалық қажеттіліктерге бағытталған.

7. Қазақстандағы электр энергиясын тұтыну динамикасы (2012–2022)

2012 жылдан бүгінге дейін Қазақстандағы электр энергиясын тұтыну көлемі 26 ТВт·сағ-қа өсті. Бұл өсімнің негізгі себебі – экономиканың өркендеуі және халық санының артуы. Сонымен қатар, өңірлік өнеркәсіптің кеңеюі электр энергиясына сұранысты тұрақты түрде жоғарылатып отыр. Бұл деректер энергетикалық инфрақұрылымды жаңарту қажет екенін айқындайды.

8. Әлемдік электр энергиясын тұтыну динамикасы мен трендтері

Дамыған елдерде электр энергиясына сұраныс көбінесе тұрақталып, энергия тиімділігі мен үнемдеуге басымдық беріледі. Ал дамушы елдерде, оның ішінде Үндістан мен Африкада урбанизация мен индустрияның қарқынды дамуы тұтынуды арттырып отыр. Бұған қоса, жаңа технологиялар енгізіліп, энергияны әртараптандыру және экологиялық таза шешімдерді дамыту маңызды бағытқа айналды.

9. Жаңартылатын энергия көздерінің жаһандық және Қазақстандағы орны

2022 жылы әлемде электр энергиясының 30%-ын су, жел және күн энергиясы қамтамасыз етті, бұл климаттық өзгерістерге қарсы тұрудағы басты себептердің бірі. Қазақстанда жаңартылатын энергия көздерінің көлемі 5%-ға жетіп, бұл мемлекеттік бағдарламалар мен халықаралық жобалардың арқасында орындалды. Болашақта бұл көрсеткіштің өсуі күтілуде, бұл елдің экологиялық тұрақтылыққа деген ұмтылысын көрсетеді.

10. Қазақстандағы жаңартылатын энергия көздерінің дамуы (2010–2023)

2010 жылдан бастап Қазақстанда жаңартылатын энергия көздерінің үлесі тұрақты түрде өсіп келеді. Мемлекеттік саясат пен инвестициялар осы саланы дамытуға маңызды қолдау көрсетуде. Әсіресе жел және күн электр станцияларының құрылыс саны артқан сайын, электр энергиясын экологиялық таза өндірудің мүмкіндігі кеңейді. Бұл үрдіс еліміздің энергия қоспасының сапалы және тұрақты болуын қамтамасыз етеді.

11. Қазақстан аймақтары бойынша электр энергиясының өндірілуі мен тапшы аудандар

Солтүстік Қазақстан аймақтары — Павлодар, Қарағанды және Шығыс Қазақстан облыстарында электр энергиясы артық өндіріледі, және ол оңтүстік пен батыс өңірлерге жеткізіледі. Алайда Алматы, Түркістан және Жамбыл облыстарында энергия тапшылығы байқалады. Бұл аймақтардағы тұтыну мен жеткізу арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуына әкелуде. Өңірлер арасындағы аралық желілер мен трансформаторлық станциялардың ескіргендігі жүйені оңтайландырудың маңыздылығын көрсетеді.

12. Қазақстандағы ірі электр станцияларының негізгі сипаттамалары

Қазақстанның ірі электр станциялары негізінен жылу электр станциялары (ЖЭС) болып табылады, олардың қуаты мен іске қосылған жылдары әртүрлі. Сонымен қатар, гидроэлектр станциялары (ГЭС) аймақтық энергетикада маңызды рөл атқарады. Қуатты арттыру мен заманауи технологияларға өту инфрақұрылым жаңартуды қажет етеді. Бұл деректер еліміздің энергетикалық ресурстарын тиімді пайдалану бағытындағы стратегиялық шешімдерге негіз болмақ.

13. Электр энергиясын өндірудегі көмірдің рөлі мен экологиялық зардаптары

Қазақстанда электр энергиясының 68%-дан астамы көмір негізінде өндіріледі. Бұл әуе сапасына кері әсерін тигізіп, атмосфераға жыл сайын 80 миллион тоннадан астам СО2 шығарындылары мен күкірт, азот оксидтерінің таралуына себеп болады. Сондықтан экологиялық реттеу мен жаңартылатын энергия көздерін дамыту шаралары аса маңызды. Бұл ұзақ мерзімді экологиялық тұрақтылық пен халық денсаулығын қамтамасыз етуге бағытталған.

14. Қазақстандағы электр энергиясын өндірудің өзіндік құн құрылымы

Экономикалық талдаулар көрсеткендей, электр энергиясын өндірудегі ең үлкен шығын – отынға кететін шығындар. Бұл энергетикалық ресурстарды үнемдеу және энергия тиімділігін арттыру қажеттігін айқындайды. Сонымен бірге, экологиялық таза баламаларды енгізу энергияның бағасына әсер етіп, ұзақ мерзімді тұрақты даму жолын ашады. Құн құрылымындағы бұл ерекшеліктер энергетикалық саясатқа стратегиялық бағыт береді.

15. Электр энергиясын сақтау және тиімді пайдалану технологиялары

Заманауи технологиялар электр энергиясын сақтау мен тиімді пайдаланудың көптеген жаңа мүмкіндіктерін ашады. Мысалы, аккумуляторлық жүйелер мен интеллектуалды желілер энергияның тұтынуымен өндірісін теңестіруге ықпал етеді. Сонымен қатар, энергия үнемдеу технологиялары және «ақылды үй» жүйелері электр энергиясын тиімді басқаруды қамтамасыз етеді. Бұл бағыттар энергетикалық жүйенің тұрақтылығын арттыра отырып, экологиялық жүктемені азайтуға септігін тигізеді.

16. Энергия тиімділігі мен энергия үнемдеудің ұлттық маңызы

Қазақстанның энергетикалық дамуындағы энергия тиімділігі бүгінгі күннің басты өзекті мәселесі саналады. Соңғы жылдары елімізде интеллектуалды есептеуіштер мен озық технологиялар кеңінен енгізілуде, бұл энергетикалық ресурстарды пайдалану деңгейін едәуір арттыруға мүмкіндік береді. Мысалы, 2016-2020 жылдар аралығында қабылданған энергия үнемдеу бағдарламаларының нәтижесінде жалпы энергия тиімділігі 11 пайызға өсті. Бұл экономикалық тұрғыдан үлкен пайда әкеліп қана қоймай, экологиялық тепе-теңдікті сақтау мен қалалардың экологиясын жақсарту бағытында да маңызды қадам болды. Мемлекеттік саясатта энергияны тиімді пайдалану мен үнемдеуді қамтамасыз ететін жүйелі шаралар басымдыққа ие, бұл бағыттағы үдемелі жұмыстар еліміздің тұрақты дамуына зор септігін тигізеді.

17. Қазақстандағы энергия тиімділігі көрсеткіштерінің өзгерісі (2010–2020)

2010-2020 жылдар аралығында Қазақстандағы энергия тиімділігі көрсеткіштері қарқынды өзгерістерге ұшырады. Бұл кезеңде жаңа технологияларды енгізу, өндірісті жаңғырту және интеллектуалды басқару жүйелерін қолданысқа енгізу арқылы энергия үнемдеу деңгейі тұрақты өсім көрсетті. Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, энергия тиімділігін арттыру шаралары тек энергия шығындарын азайтып қана қоймай, сонымен қатар энергетикалық ресурстарды сапалы пайдалану сапасын жақсартты. Соның нәтижесінде, Қазақстан энергетика саласында экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету мен экономикалық өсуді қатар жүзеге асыруға мүмкіндік алды.

18. Электр энергиясын сыртқы тасымалдау және халықаралық интеграция

Қазақстанның географиялық орналасуы оны Еуразияның энергетикалық дәлізіне айналдырады. Электр энергиясын сыртқы тасымалдау саласындағы халықаралық интеграция қазіргі таңда маңызды стратегиялық бағыт болып табылады. Бұл бағытта құрылған инфрақұрылымдар және жүзеге асырылып жатқан жобалар көмегімен еліміз көршілес мемлекеттермен энергия алмасуды кеңейтіп, оның экономикалық тиімділігін арттыруда. Сонымен қатар, энергетика саласындағы халықаралық ынтымақтастық Қазақстанның әлемдік энергетикалық нарықтағы орнын нығайтып, тиімді және сенімді энергия тасымалдау инфрақұрылымын қалыптастыруға жол ашуда.

19. Заманауи болашақ технологиялар: жасыл сутегі және цифрлық смарт-грид жүйелері

Жасыл сутегі технологиялары – экологиялық таза энергетиканың жаңа бағыттарының бірі ретінде Қазақстанда пилоттық жобалар түрінде жүзеге асырылуда. Бұл технологиялар көмегімен энергияның тұрақтылығы мен экологиялық қауіпсіздігін арттыруға мүмкіндік туады. Сонымен бірге, цифрлық смарт-грид жүйелері электр энергиясын басқарудың инновациялық әдістерін енгізіп, энергияны тиімді бөлу мен сұранысты оңтайландыруды қамтамасыз етеді. Бұл жүйелердің арқасында электр желілерінің сенімділігі артып, энергетикалық ресурстарды басқару сапасы жаңа деңгейге көтеріледі. Демек, осы технологиялар еліміздің энергетикалық саласының заманауи қажеттілікке сай дамуына негіз болып отыр.

20. Қазақстан энергетикасының болашағы мен ұлттық маңыздылығы

Қазақстанның энергетика саласының болашағы – ұлттық қауіпсіздіктің және экономикалық өркендеудің маңызды кепілі. Жаңартылатын энергия көздерін дамыту, энергия тиімділігін арттыру және инфрақұрылымды жаңғырту бағытындағы жұмыстар еліміздің тұрақты даму стратегиясының маңызды бөлігі болып табылады. Бұл шаралар тек экологиялық мәселелерді шешіп қана қоймай, сонымен қатар экономикадағы энергияға тәуелділікті азайтуға, жаңа жұмыс орындарын ашуға және халықаралық аренада Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді. Энергетика саласындағы осындай жаңаша көзқарас еліміздің жарқын болашағына сенімді қадамдар жасауға негіз болады.

Дереккөздер

Мұратбеков, Ә.Э. Қазақстанның энергетика стратегиясы: қазіргі жағдай және даму перспективалары. Алматы, 2022.

International Energy Agency (IEA). Global Energy Review 2023. Paris, 2023.

Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігінің Ресми статистикасы, 2023.

Козлов, В.А. Электроэнергетика и экология: вызовы XXI века. Москва, 2021.

Ұлттық энергетикалық есеп. Қазақстандағы жаңартылатын энергия көздері. Астана, 2023.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросының деректері, 2021 жылғы есеп

М. Әшімов, «Энергия тиімділігі саласындағы мемлекеттік саясат», Алматы, 2020

Е. Сәрсенов, «Жасыл энергия және Қазақстанның энергетикалық келешегі», «Энергетика және инновация», №3, 2022

Liu H., et al., "Smart grid technologies: Application and benefits", Renewable and Sustainable Energy Reviews, 2019

International Energy Agency, "Energy Efficiency 2020 Report"