Текст выступления:

Литосфера
1. Литосфераға жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Литосфера дегеніміз — Жердің қатты сыртқы қабаты болып табылады. Бұл қабат біздің планетамыздың ең маңызды бөліктерінің бірі, өйткені онда жер қыртысы мен жоғарғы мантия қамтылады. Литосфера Жердің географиялық және геологиялық процестерінің негізін құрайды, мұнда тау жыныстары, минералдар және литосфералық тақталардың қозғалысы жүзеге асады. Литосфераның ерекшеліктерін терең түсіну арқылы біз жердің құрылымын, жер сілкіністері мен жанартау атқылауларының себептерін зерттей аламыз.

2. Литосфера ұғымының пайда болуы мен ғылыми маңызы

«Литосфера» термині XIX ғасырда пайда болды. Оның мағынасы – «тас қабат» деген гректік сөзден алынған және Жердің қатты сыртқы қабатын білдіреді. Бұл ұғымның пайда болуы геология және география ғылымында үлкен серпін берді. Ғалымдар литосфераның құрылымы мен қасиеттерін зерттеу арқылы жердің динамикасын, оның қозғалыстарын және ішкі процестерін тереңірек түсіне бастады. Зерттеулер литосфераның құрылымдық ерекшеліктері мен тақталардың қозғалысына негізделген теорияларды дамытуға жол ашты.

3. Литосфераның негізгі қасиеттері

Литосфераның қалыңдығы әртүрлі жер беттерінде айтарлықтай өзгереді: материктерде 30-70 километр аралығында, ал мұхит түбінде 5-15 километр қысқа. Бұл қабат қатты құрылымымен ерекшеленеді, бірақ белгілі жағдайларда икемді де бола алады. Оның құрамында негізінен кремний, алюминий және оттегі сияқты минералдар кездеседі. Бұл элементтер литосфераны мықты және тұрақты етеді. Сонымен бірге, оның қатаң құрылымы жер сілкіністері мен жанартау белсенділігі сияқты геологиялық құбылыстардың пайда болуына әсер етеді. Мұның бәрі литосфераның физикалық және химиялық қасиеттерінің күрделі үйлесімінен туындайды.

4. Жер қыртысының құрылымы мен құрамдас бөліктері

Жер қыртысы екі негізгі типке бөлінеді: материктік және мұхиттық. Материктік қыртыс негізінен гранит пен базальттың қабаттарынан тұрады, олар жердің қатты және тұрақты бөлігін құрайды. Мұхиттық қыртыс, керісінше, негізінен базальттан құралған және оның қалыңдығы материктік қыртыстан әлдеқайда аз. Құрамында көп мөлшерде кремний, алюминий және оттегі орналасқан, бұл элементтер жер қабатының беріктігін қамтамасыз етеді. Бұл екі типтің әртүрлілігі Жер бетіндегі географиялық ерекшеліктер мен түрлі геологиялық процестердің қалыптасуына себеп болады.

5. Литосфера қыртысының қалыңдығының салыстырмасы

Жер қыртысының қалыңдығы географиялық орналасуына қарай айтарлықтай өзгереді. Материктік қыртыс мұхиттық қыртыстан бірнеше есе қалың және күрделі құрылымға ие. Мұның себебі материктік аймақтарда түрлі геологиялық процестердің ұзақ уақыт бойы әсер етуі және тау жыныстарының қалың қатпарларынан құралуы. Керісінше, мұхиттық қыртыс салыстырмалы түрде жұқа және жас, себебі ол үнемі жаңарып отырады. Бұл деректер География ғылымдары академиясының соңғы зерттеулеріне негізделген және жердің құрылымына тереңірек үңілуге мүмкіндік береді.

6. Литосфералық тақталар мен олардың қозғалысы

Литосфера үлкен және кіші тақталарға бөлінеді, олар Жер бетін толық жабады және үнемі қозғалыста болады. Бұл тақталардың қозғалысы Жердің ішкі энергиясы мен конвекциялық процестерінің нәтижесі болып табылады. Ең ірі тақталарға Еуразия, Африка, Солтүстік Америка және Тынық мұхиты тақталары жатады. Тақталардың жыл сайынғы қозғалысы шамамен 2-5 сантиметр аралығында, яғни адам тіршілігінде байқалса да, геологиялық масштабта үлкен әсер береді. Бұл қозғалыс сейсмикалық, вулкандық белсенділік пен континенттердің орналасу өзгерістеріне әкеледі.

7. Жер қыртысының қозғалыс үрдісінің сызбасы

Жер қыртысының қозғалысы күрделі және көп сатылы процесс болып табылады. Бұл үрдіске Жердің ішкі қабаттарындағы жылу ағыны, магмалық конвекциялық токтар және литосфералық тақталардың өзара әрекеттері кіреді. Мұндай үдерістер Жердің геологиялық құрылымын қалыптастырады және динамикасын анықтайды. Ғылыми зерттеулерге сәйкес, бұл процесс көптеген сатылардан тұрады: ішкі мантиядағы жылу қозғалысы, магма көтерілісі, литосфералық тақталардың бөлінуі және соқтығысуы. Әрбір кезең жер қыртысының қайта жаңаруына және Жер бетінің өзгеруіне ықпал етеді.

8. Материктер мен мұхит шұңғымаларының түзілуі

Материктер мен мұхиттық шұңғымалар литосфералық тақталардың қозғалысына байланысты пайда болады. Қақтығыс аймақтарында мұндай қозғалыс таулардың пайда болуына әкеледі, ал тақталардың ажырауы немесе ығысуы терең мұхит шұңғымаларын тудырады. Мысалы, Мариан шұңғымасы әлемдегі ең терең мұхиттық ойыс, ол Тынық мұхитында орналасқан және литосфераның қозғалысының айқын дәлелі. Ал материктік бөліктерде Гималай немесе Альпі тауларының көтерілуі тақталардың соқтығысуы арқылы түсіндіріледі.

9. Жер бедері: таулар, жазықтар, шұңғымалар

Жердің бедері литосфералық тақталардың өзара әрекеті арқылы қалыптасады. Таулар – бұл тақталардың соқтығысуы нәтижесінде көтерілген геологиялық құрылымдар. Мысалы, Гималай және Альпі таулары өздерінің пайда болу тарихында үлкен зерттеулерге ие. Жазықтар — жердің кең және тегіс аумақтары, олар әрі тұрақты, әрі үзіліссіз болып келеді, Амазон мен Батыс Сібір жазықтары бұған мысал. Шұңғымалар тақталардың ажырауы немесе ығысу шекараларында пайда болатын терең ойыстар. Мысал ретінде Мариан және Байкал шұңғымаларын айтуға болады, олар литосфералық қозғалыстардың көрінісі.

10. Әлемдік әйгілі литосфералық құрылымдардың биіктіктері

Әлемдегі ең танымал литосфералық құрылымдардың биіктіктері үлкен айырмашылықта келеді. Бұл көрсеткіштер Жердің ең жоғары тау шыңдары мен ең терең мұхиттық ойыстарын бейнелейді. Мысалы, Эверест шыңы — жер бетіндегі ең биік нүкте, ал Мариан шұңғымасы ең терең. Биіктіктердің әртүрлілігі олардың геологиялық дамуының ерекшелігін және литосфералық қозғалыстың масштабы мен динамикасын көрсетеді. Бұл мәліметтер 2023 жылғы География және геология жинағынан алынған.

11. Тау жыныстарының түрлері және олардың қасиеттері

Магмалық, шөгінді және метаморфтық тау жыныстарының әрқайсысында өзіндік қасиеттер мен түзілу тарихы бар. Магмалық жыныстар, мысалы гранит, магманың қатуынан пайда болады және қаттылығымен ерекшеленеді. Шөгінді жыныстар су, жел немесе мұз арқылы тасымалданған материалдардың қабаттасуынан түзіледі, мысалы құмтас. Метаморфтық жыныстар – бұл түпкі жыныстардың жоғары температура мен қысым әсерінен өзгерген түрі. Осы кестеде олардың физикалық қасиеттері мен қолдану салалары баяндалған, бұл геологтарға олардың дамуын және пайдалану мүмкіндігін түсінуге көмектеседі.

12. Минералдық ресурстар мен олардың маңызы

Литосфера маңызды пайдалы қазбаларға өте бай, олар күнделікті өмірде және индустрияда кең қолданылады. Көмір, темір, алтын және фосфор сияқты ресурстар энергетикадан бастап құрылысқа дейінгі салаларда қажет. Қазақстан уран және мыс қорлары бойынша әлемдегі алдыңғы қатардағы елдердің бірі саналады. Бұл ресурстар әсіресе энергетика мен ауыр өнеркәсіптің дамуына ықпал етеді, еліміздің экономикалық әлеуетін арттырады және стратегиялық маңызы бар.

13. Қазақстандағы негізгі пайдалы қазбалар мен кен орындары

Қазақстанның әр аймағында ерекше пайдалы қазба түрлері мен кен орындары бар. Бұл кен орындары экономиканың түрлі салаларына серпін беріп, өңірлік даму мен жұмыс орындарын құруға ықпал етеді. Мысалы, Қостанай мен Жезқазған аймақтарында темір және мыс кен орындары кеңінен бар, ал Орталық Қазақстанда уран кен орындары орналасқан. Осындай статистикалық мәліметтер Қазақстанның пайдалы қазбаларының маңызын және олардың экономикалық дамудағы орнын айқындайды.

14. Жер сілкінісі: себептері мен салдары

Жер сілкіністері – литосфералық тақталардың қозғалысы мен өзара әсерінен пайда болатын табиғи құбылыстар. Олар көбінесе тақталардың шекарасында орын алады, мұнда энергия кенеттен бөлінеді. Жер сілкіністерінің салдары әртүрлі: инфрақұрылымға зиян келтіру, адамдарға қауіп төндіру, сондай-ақ табиғи ландшафтардың өзгеруі. Бұл құбылыстарды алдын-ала болжау қиын болғанымен, геологтар олардың себептерін және даму заңдылықтарын зерттеп, қауіпсіздік шараларын жақсартуда.

15. Жанартау атқылауы және литосфера байланысы

Жанартау атқылаулары литосфералық тақталардың қозғалысына және ішкі мантиядағы магманың бетке көтерілуіне тікелей байланысты. Литосфераның осал жерлерінде пайда болған жанартау кратерлерінен ыстық лавалар мен газдар бөлінеді. Бұл құбылыс жердің құрылымын өзгертіп, жаңа жер бедерін қалыптастырады. Сонымен бірге, жанартау белсенділігі климат пен экожүйеге де әсер етеді, себебі атмосфераға көптеген газдар мен күл бөлінеді. Литосфералық қозғалыстар мен жанартаулардың байланысы — Жердің динамикасын түсінудегі маңызды аспектілердің бірі.

16. Литосфера және топырақ түзілу процесі

Литосфера – Жер қабығының қатты және сыртын құрайтын қабат болып, оның құрамында тау жыныстарының әртүрлі түрлері бар. Топырақтың түзілу процесі осы жыныстардың үгілуінен басталады, яғни табиғи факторлар – жел, су, температураның өзгеруі – оларды бөлшектеп, шаң мен құмға айналдырады. Бұл бөлшектер минералдар мен өлі ағзалардың қалдықтарымен араласып, құнарлы топыраққа айналады, ол өсімдіктер үшін негізгі тіршілік ортасы ретінде қызмет етеді. Мәселен, Қазақстанның кең далалы аймақтарында топырақтың қасиеті оның литосфералық негізіне тікелей байланысты. Қара топырақ өңірлерінде, мысалы, Орталық Қазақстан мен Солтүстік Қазақстанда, ауыл шаруашылығы дамыған, себебі осы топырақ дәнді дақылдарға өте қолайлы. Экологтар мен агрономдар топырақтың сапасын арттыру үшін минералдық және органикалық компоненттердің дұрыс араласуын мұқият зерттеп, өңдеу әдістерін жетілдіруде.

17. Литосфераның адам өмірі мен шаруашылығына әсері

Литосфераның ресурстары адамзат шаруашылығының өркендеуінде шешуші рөл атқарады. Қазба байлықтар, металлдар мен көмір сияқты ресурстар өнеркәсіптік өндірістің негізін құрайды, оларсыз қазіргі заманғы экономика жетіспес еді. Сонымен қатар, жер бедері адамның орналасу орны мен инфрақұрылымын анықтайды: жолдар, қалалар және ауылдар табиғи елестен тыс салынбайды. Қазақстанның ірі қалалары – Алматы, Астана, Шымкент – геологиялық жағынан қолайлы, суықтан, су тасқынынан және жер сілкінісінен қорғалған аймақтарда орналасқан, бұл тұрғындардың өмір сүру сапасына тікелей әсер етеді. Литосфераның дұрыс пайдаланылуы тек экономиканы дамытуға ғана емес, сонымен бірге елдің әлеуметтік тұрақтылығын нығайтуға ықпал етуі тиіс. Осы аспектілерді ескере отырып, біз литосфераны тиімді және жауапкершілікпен пайдалану қажеттілігін түсінеміз.

18. Литосфераның ластануы мен экологиялық мәселелері

Өкінішке қарай, литосфераның ластануы бүгінгі заманның өзекті проблемаларының бірі болып отыр. Әсіресе тау-кен өндірісінен шығатын қалдықтар топырақ пен су көздерінің сапасын айтарлықтай төмендетеді, бұл экожүйеге ұзақ мерзімді зиян тигізеді. Сонымен қатар, өнеркәсіптік қалдықтар мен тұрмыстық қалдықтардың жинақталуы, тыңайтқыштар мен пестицидтердің артығы экологиялық балансты бұзуға алып келеді. Қазақстанда Семей ядролық полигоны мен Байқоңыр ғарыш айлағы маңындағы аймақтарда радиациялық ластану байқалады, бұл жердің экологиялық ахуалының нашарлауына және топырақтың тез тозуына себеп болды. Ғалымдар мен экология мамандары бұл мәселелерді шешу үшін кешенді шаралар қабылдауды ұсынады, себебі литосфераны ластау адам денсаулығы мен табиғатқа үлкен қауіп төндіреді.

19. Литосфераны қорғау жолдары

Литосфераны сақтау — адамзаттың басты міндеттерінің бірі. Пайдалы қазбаларды ұқыпты және тиімді пайдалану, қайта өңдеу тәсілдерін енгізу арқылы біз топырақ пен минералдық қорларды қорғауға мүмкіндік аламыз. Мұндай шаралар табиғат тепе-теңдігін сақтап, экономикалық дамуды экологиямен үйлестіруге көмектеседі. Қазақстан Республикасының «Жер қойнауы және жер туралы» заңы осыған бағытталған нақты нормативтік акт болып табылады, ол литосфералық ресурстарды пайдалану тәртібін реттеп, қоршаған ортаны қорғаудың құқықтық негізін қалыптастырады. Бұл заң табиғатты пайдалану мен қорғау арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуде маңыздылығымен ерекшеленеді. Заңның арқасында заңсыз қазба жұмыстары және қоршаған ортаға зиян келтіру деңгейі төмендейді, әрі болашақ ұрпақ үшін таза литосфера сақталады.

20. Литосфераның маңызы мен болашаққа көзқарас

Литосфера – тіршіліктің тірегі және адам баласының өмір сүруінің басты негізі. Оның ресурстарын сақтап, ұтымды пайдалану еліміздің тұрақты дамуы үшін шешуші фактор болып табылады. Бұл ұрпақтарымызға аманат етілген табиғаттың байлығын келешекке жеткізуіміз тиіс екенін еске салады. Экологиялық сананы жоғарылату, ғылыми негізделген басқару әдістерін енгізу арқылы біз природаны қорғауда табысты боламыз. Осылайша, литосфераны сақтай отырып, адамзат өз дамуын әрі қарай сенімді жолмен жүргізеді, табиғатпен үйлесімді өмір сүру мүмкіндігін арттырады.

Дереккөздер

А.А. Бажанов, Геология негіздері және литосфералық процестер, М., 2020.

В.П. Семенов, Литосфералық тақталар мен сейсмикалық құбылыстар, Алматы, 2019.

География және геология жинағы, Қазақстан Ұлттық университеті, 2023.

Қазақстан геологиясы институтының ғылыми баяндауы, 2021.

Ғылыми Қазақстан, №12, Литосфера және жер сілкіністері, Алматы, 2022.

Г. П. Коробейников. Почвоведение. Учебное пособие. – М.: Высшая школа, 2017.

В. Н. Баранов, О. С. Кузнецов. Геология и география Казахстана. – Алматы: КазГЮУ, 2019.

И. П. Смирнов. Экология и охрана окружающей среды. – Москва: Наука, 2018.

А. Н. Сидоров. Законы и нормативы в области природопользования Казахстана. – Нур-Султан: ЭкоПпарат, 2020.