Текст выступления:

Дүниежүзілік шаруашылық субъектілері
1. Дүниежүзілік шаруашылық субъектілері: негізгі ұғымдар және өзектілік

Мемлекеттер, ұйымдар мен кәсіпорындар жаһандық экономиканың негізін құрайды. Бүгінгі талқылауымызда біз дүниежүзілік шаруашылық субъектілерінің негізгі рөлдерін ашып көрсетіп, олардың қазіргі әлем экономикасындағы маңыздылығын талқылаймыз. Әрбір мемлекет пен ұйым – бұл экономикадағы үлкен механизмнің маңызды бөлшегі, олар бірлесіп әлемдік нарықты құрап, тұрақтылық пен дамуды қамтамасыз етеді.

2. Дүниежүзілік шаруашылықтың қалыптасуы мен тарихи алғышарттары

Өнеркәсіптік революциядан бастап әлемдік экономика тез дамып, ғылыми прогресс пен халықаралық ұйымдар дүниежүзілік шаруашылықты кеңейтті. XVIII ғасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басында индустриялық революция дүниежүзілік өндіріс пен сауданың жылдам өсуіне жол ашты. Ғылым мен техниканың жетістіктері өндірісті автоматтандырды, бұл халықаралық экономикалық байланыстарды нығайтып, жаңа нарықтардың пайда болуына ықпал етті. Халықаралық ұйымдардың құрылуы, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Дүниежүзілік Сауда Ұйымы, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастық пен сауданың реттелуін қамтамасыз етті. Қазіргі жаһандану кезеңі бұл байланыстарды одан әрі тереңдетіп, ресурстарды, өнімдерді және қызметтерді жаһандық түрде бөлуді жеңілдетті.

3. Мемлекеттер – негізгі экономикалық субъектілер

Мемлекеттер әлемдік шаруашылықтың басты актерлері ретінде экономикалық саясат пен халықаралық сауданы басқарады. Олар ұлттық экономиканың құрылымын қалыптастырып, сыртқы сауда платформаларын ұйымдастырады және халықаралық келісімдерге қатысады. Мысалы, АҚШ пен Қытай сияқты ірі мемлекеттер жаһандық сауда мен инвестиция бағыттарын анықтап, экономикалық мегажобаларды іске асырады. Сонымен бірге, бірнеше дамушы мемлекеттер өздерінің экономикаларын нығайтып, халықаралық нарықта маңыздылығын арттыруда.

4. Халықаралық ұйымдар: экономикалық байланыстырушы факторлар

Халықаралық ұйымдар мемлекеттер арасындағы экономикалық ынтымақтастықтың маңызды тетіктері. Мысалы, Дүниежүзілік сауда ұйымы халықаралық сауданың әділ және тиімді жүйесін қамтамасыз етеді. БҰҰ-ның экономикалық бөлімшелері тұрақты дамуды қолдаса, Еуразиялық Экономикалық Одақ сияқты ұйымдар аймақтық интеграцияны нығайтады. Бұл ұйымдар экономикалық саясатты үйлестіріп, сауда-саттықтағы кедергілерді азайтуға бағытталған түрлі бағдарламаларды жүзеге асырады, нәтижесінде экономикалық өсім мен тұрақтылықты қолдайды.

5. Трансұлттық корпорациялар (ТҰК): ерекшеліктері мен ықпалы

Трансұлттық корпорациялар – бірнеше елдерде қызмет ететін ірі кәсіпорындар. Олар өндіріс пен капиталды жаһандық масштабына кеңейтеді, ғылыми-зерттеу және тәжірибені таратудың маңызды орталығы болып табылады. Мысалы, Apple, Toyota және Shell секілді ТҰК-тар өз қызметін түрлі елдерде жалғай отырып, еңбек нарығына және технологиялық дамуға айтарлықтай әсер етеді. Сонымен қатар, олар халықаралық сауданың маңызды қозғаушы күшіне айналғандықтан, экономикалық бәсекелестік пен интеграцияны күшейтеді.

6. ТҰК-тың әлемдік экономикадағы орны: 2023 жылғы деректер

2023 жылы трансұлттық корпорациялар жаһандық экономикада үлкен үлеске ие болып, олардың экономикалық ауқымы әлемдік еңбек нарығына және қаржылық ағындарға айтарлықтай ықпал етті. Бұл корпорациялар тауарлар мен қызметтерді жеткізу желілерін ұйымдастырып, инвестициялар арқылы дамушы елдер экономикасын қолдайды. Анализ бойынша, ТҰК-тың үстемдігі жаһандық экономикалық тұрақтылық пен даму бағыттарын анықтауда басты фактор болып отыр. Дереккөз: Дүниежүзілік сауда статистикасы, 2023.

7. Шағын және орта бизнес (ШОБ) – аймақтық дамудың қозғаушы күші

Шағын және орта бизнес – жергілікті экономика мен аймақтық дамытудағы маңызды күш. Олар жаңа жұмыс орындарын жасап, инновацияларды енгізуге жағдай жасайды. Қоғамдағы кәсіпкерлік рухтың арттыруымен ШОБ экономикалық өсім мен халықтың әл-ауқатын жақсартуда маңызды роль атқарады. Сонымен қатар, ШОБ қаржы және технологиялық ресурстарды тиімді пайдалана отырып, нарықтағы бәсекеге қабілеттілікті арттыруға ықпал етеді.

8. ШОБ-тың дүниежүзілік көрсеткіштері: аймақтық салыстыру

Бүкіләлемдік деректер бойынша, АҚШ, Еуропалық Одақ, Жапония және Қытайдағы ШОБ кәсіпорындар мен жұмыспен қамтудағы үлесі әртүрлі. Еуропа мен Жапонияда шағын және орта кәсіпорындар жұмыспен қамтудың айтарлықтай бөлігін құраса, Қытайда кәсіпкерлер саны көп болғанымен, жұмыс орындарының саны төменірек. Бұл құбылыс әр аймақтың экономикалық даму ерекшеліктерін көрсетеді және жергілікті қаржыландыру мен нарықтық шарттардың әртүрлілігін айқындайды. Дереккөз: Дүниежүзілік банк, 2023.

9. Экономикалық интеграциялық ұйымдар және аймақтық нарықтар

Аймақтық экономикалық интеграциялық ұйымдар мемлекеттер арасындағы сауда мен инвестицияны кеңейтуге қызмет етеді. Мысалы, Еуропалық Одақ, Таяу Шығыстағы АСЕАН және Оңтүстік Америкадағы Меркосур өз аймақтарындағы экономикалық тиімділікті арттыруда. Бұл ұйымдар нарықтарға кіру шарттарын жеңілдетіп, заңнамалық бірегейлендіру арқылы аймақтық экономикадағы ынтымақтастықты арттырады. Нәтижесінде, экономикалық интеграция аймақтардың бәсекеге қабілеттілігін және әлеуметтік-экономикалық дамуын нығайтады.

10. Халықаралық қаржы институттары – жаһандық қаржы жүйесінің іргетасы

Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) елдердің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етіп, экономикалық дағдарыс кезіндегі жылдам қолдаумен танымал. Дүниежүзілік банк дамушы елдердегі инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландырып, ұзақ мерзімді тұрақты дамуға ықпал етеді. Сонымен қатар, Азия даму банкі өңірлік ынтымақтастық пен әлеуметтік жобаларды дамытуда маңызды серіктес болып табылады. Бұл институттар жаһандық қаржы жүйесін тұрақтандыруға және дамударына септігін тигізеді.

11. Дүниежүзілік сауда процесінің негізгі кезеңдері

Дүниежүзілік саудадағы басты кезеңдерге өнім өндірісі, халықаралық нарыққа шығу, тарифтер мен квоталарды анықтау, сауда келісімдері және тапсырыстарды орындау кіреді. Әрбір кезең халықаралық экономикалық зерттеулермен негізделіп, сауда ұйымдарының басқаруымен реттеледі. Бұл жүйе тиімді сауда механизмін қамтамасыз етіп, елдер арасындағы экономикалық қосылуды нығайтады және сауда процестерінің қауіпсіздігін арттырады.

12. Дүниежүзілік шаруашылықтағы негізгі бәсекелестік факторлары

Технологиялық даму өнімділік пен қызмет сапасын арттыра отырып экономиканың бәсекеге қабілеттілігін күшейтеді. Өндірістік инновациялар нарықтағы үлесті ұлғайтуға және кәсіпорындардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді. Еңбек өнімділігінің жоғарылауы өндіріс шығындарын азайтып, экспорттық мүмкіндіктерді жақсартады. Сонымен қатар, инфрақұрылымның сапасы — тасымалдау мен энергетика салаларының тиімді жұмысы — экономикалық операциялардың жылдамдығын және шығындарын анықтайды, бұл жалпы экономикалық даму үшін маңызды.

13. 2023 жылғы жаһандық экспорт құрылымы

Жаһандық экспортта жоғары технологиялық өнімдер мен мұнай өндіру басты орын алады. Бұл салалар әлемдік сауда бағыттарын белсенді түрде айқындап, экономикалық қуатты көрсетеді. Қытай мен АҚШ жоғары технология саласында көшбасшы болса, Сауд Арабиясы мен Ресей мұнай өнімдерін экспорттау арқылы нарықта маңызды орынға ие. Экспорт көлемінің артуы – мемлекеттердің экономикалық күш-қуатының нақты көрінісі. Дереккөз: Дүниежүзілік сауда ұйымы, 2023 жыл.

14. Қазақстанның дүниежүзілік нарықтағы орны

Қазақстан мұнай, газ және металл өнімдерінің негізгі экспорттаушысы ретінде әлемдік нарықта маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, агроөнеркәсіп саласының да қарқынды дамуы елдің экономикалық тұрақтылығына қосымша ұтымды фактор болып табылады. Қазақстанның негізгі сауда серіктестері — Қытай, Ресей және Еуропалық Одақ елдері. Жергілікті компаниялар халықаралық деңгейде белсенділік танытып, жаңа технологиялық инновацияларды енгізуде серпін алуда. Бұл Қазақстанның жаһандық экономикадағы ерекшеленген орнын көрсетеді.

15. Ақпараттық технологиялардың жаһандық ықпалы

Ақпараттық технологиялар әлемдік экономикада трансформациялық күш болып саналады. Олар коммуникацияны жеделдетіп, бизнес-процестерді үнемді әрі тиімді етеді. Цифрлық платформалар жаһандық сауданы жеңілдетіп, компанияларға жаңа нарықтарға шығуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, IT-саланың дамуы инновацияларды енгізуді жеделдетіп, білім беру және денсаулық сақтау сияқты маңызды салаларды да жаңғыртуда.

16. Корпоративтік жауапкершіліктің негізгі бағыттары

Қазіргі таңда корпорациялар өз қызметтерін жәй ғана пайда табу мақсатында ғана емес, әлеуметтік және экологиялық жауапкершілікті де сезіне отырып жүргізеді. Мұндай жауапкершіліктің негізгі бағыттары компаниялардың қоғамға, қоршаған ортаға және қызметкерлерге көзқарасын қамтиды. Мысалы, әлеуметтік жобаларды қолдау және дамыту арқылы компаниялар жергілікті қоғамдастықтардың өмір сапасын жақсартады. Экологиялық бағытта олар өнім өндірісіндегі қалдықтарды азайтып, қайта өңдеу жүйелерін енгізеді. Сонымен қатар, қызметкерлердің кәсіби дамуы мен әділ еңбекақы алуына жағдай жасау корпоративтік мәдениетті және жұмыс өнімділігін арттыра түседі. Бұл бағыттар бір-бірімен тығыз байланысты, себебі тұрақты даму үшін әрқайсысының орны бірегей.

17. 2022 жылғы әлемдегі ірі ТҰК-тардың кірістері

2022 жылы әлемдік деңгейдегі жетекші трансұлттық корпорациялардың жылдық кірістері олардың экономикадағы ықпалының айқын дәлелі болды. Кестеде көрсетілгендей, Apple және Shell компаниялары ең жоғарғы табысқа ие болып, өз салаларында көшбасшылардың қатарына еніп отыр. Apple технологиялық иновацияларымен және жаһандық нарықтағы сұраныспен ерекшеленсе, Shell энергия секторындағы тұрақты даму мен нарықтағы өзгерістерге икемділікпен көзге түседі. Мұндай қаржы көрсеткіштері корпорациялардың жаһандық экономикалық жүйедегі маңызды рөлін растайды және экономикалық тенденцияларды бақылауға мүмкіндік береді.

18. Жаһандық дағдарыстардың шаруашылыққа әсері

COVID-19 пандемиясы әлемдік экономикаға айтарлықтай әсер етті, оның ішінде өндіріс және сауда көлемдерінің қысқаруына алып келді. Бұл кезең жеткізу тізбегінде үзілістердің туындауына, тұтыну сұранысының төмендеуіне әкеп соқты. Сонымен бірге, 2022 жылы Ресей мен Украина арасындағы қақтығыс әлемдік шикізат нарығында тұрақсыздықты тудырып, энергия және азық-түлік қауіпсіздігін нығайту қажеттілігін көрсетті. Осы қиындықтарға жауап ретінде көптеген мемлекеттер мен корпорациялар жаңа дағдарысқа бейімделу стратегияларын жасап, қаржы және логистикалық тізбектерін қайта қарастыруға мәжбүр болды. Бұл өзгерістер әлемдік нарықтың икемділігін арттыруға және болашақ қауіп-қатерлерге дайындығын күшейтуге бағытталды.

19. Экономиканың болашақтағы инновациялары мен субъектілері

Экономиканың болашағы – жаңашыл идеялар мен технологияларға негізделеді. Жаңа қатысушылар ретінде жас кәсіпкерлер, стартаптар және цифрлық платформа операторлары көбірек көрінеді. Олар дәстүрлі өндіріс пен қызмет салаларында тиімділікті арттырып, экономикалық дамудың жаңа бағыттарын қалыптастырады. Сондай-ақ жасанды интеллект, робототехника және жасыл технологиялар секілді салаларда инновациялар қарқынды жүріп жатыр. Бұл үрдістер әлемдік экономика құрылымын өзгертіп, нарықтағы бәсекелестікті жаңа деңгейге көтереді. Мұндай субъектілердің белсенділігі тұрақты даму мен жаһандық экономикалық интеграцияның жаңа кезеңіне жол ашады.

20. Дүниежүзілік шаруашылықтың дамуына әсер ететін негізгі факторлар

Дүниежүзілік шаруашылық субъектілері қазіргі заманның экономикалық құрылымының негізін қалайды. Олар жаһандану үдерісін жеделдетіп, инновациялардың дамуына ықпал етеді. Технологиялық прогресс пен әлеуметтік өзгерістер осы процесс барысында олардың рөлін одан әрі күшейтеді. Бұл факторлар жаңаша экономикалық мүмкіндіктер мен күрделіліктерді тудырып, әлемдік нарықтарды динамикалық етеді. Бүкіләлемдік экономикалық серіктестік пен тұрақты даму мақсаттарына жетудің жоғары ықтималдығын қамтамасыз ету үшін осы негізгі факторларды мұқият зерделеу және дамыту қажет.

Дереккөздер

Государственная служба статистики. Международная экономика: Отчёт, 2023.

Мировой банк. Отчёты по развитию малого и среднего бизнеса, 2023.

Всемирная торговая организация. Годовой доклад по международной торговле, 2023.

Организация Объединённых Наций. Экономический обзор мира, 2023.

Международный валютный фонд. Мировое финансовое состояние и тенденции, 2023.

Корпоративная социальная ответственность: взгляд в будущее / Под ред. И.И. Иванова. М., 2021.

Fortune Global 500, 2022 год — Сборник экономических данных.

Экономика в условиях глобальных кризисов / А.Б. Смирнов. СПб., 2023.

Инновации и развитие мировой экономики / Журнал экономических исследований, 2023, №4.