Текст выступления:

Қазақстанның еңбек ресурстары
1. Қазақстанның еңбек ресурстары: жалпы шолу және негізгі бағыттар

Еңбек ресурстары – Қазақстан экономикасының іргелі қозғаушы күші. Елдің даму қарқынын арттыруды қамтамасыз ететін бұл қуатты фактор еліміздің бай табиғи ресурстарымен қатар, халықтың еңбек әлеуетінде көрінеді. Биылғы шолу осы еңбек күштерінің құрылымы мен динамикасына, негізгі бағыттарға жағымды талдау жасауға бағытталған. Осылайша, әрбір саланың дамуындағы еңбек ресурстарының рөлін түсініп, олардың әлеуметтік-экономикалық саясаттағы маңызын айқындауға тырысамыз.

2. Еңбек ресурстарының маңызы мен тарихы

Еңбек ресурстары – бұл жұмысқа жарамды халық, негізінен 15-тен 63 жасқа дейінгі азаматтар. Қазақстандағы еңбекке жарамды халықтың атақты тарихы көші-қон мен демографиялық өзгерістерге бай. Мысалы, кеңес дәуірінен бері индустрияландыру кезеңі мен шағын өндіріс салаларының дамуы халықтың еңбек құрылымын түбегейлі өзгертті. Әсіресе, елдің әлемдік нарықпен байланысы артып, еңбек ресурстарының сапасы мен құрамы үнемі өзгеріске ұшырап келеді. Бұл – өндірістің тиімділігі мен экономиканың бүкіл индустриялық секторының дамуымен тікелей байланысты күрделі процесс.

3. Қазақстандағы еңбек ресурстарының негізгі құрылымдары

Қазақстанның еңбек күшінің құрылымы бірнеше негізгі бөлімдерге бөлінеді. Біріншісі – өндірістік секторлар, онда еңбек күші тау-кен өнеркәсібінен бастап жеңіл өнеркәсіпке дейін таралған. Екіншісі – қызмет көрсету саласы, оның ішінде білім беру, денсаулық сақтау және сауда маңызды орын алады. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы – еңбек ресурстарының елеулі бөлігі жұмыс істейтін сала. Әр салада еңбек ресурстарының ерекшеліктері мен сұранысы түрлі: мысалы, ауыл шаруашылығында көктемгі және күзгі науқандар кезінде маусымдық жұмыс күші қажет болса, өнеркәсіп саласында тұрақты және білікті кадрлар талап етіледі.

4. Еңбекке жарамды жас топтары және олардың саны

2023 жылы елдегі 15-тен 63 жас аралығындағы еңбекке жарамды халық саны шамамен 9,2 миллион адамды құрады. Бұл статистика еліміздің демографиялық жағдайы мен экономикалық дамуының нақты көрсеткіші. Бұл сан ұдайы өзгеріске ұшырайды: бір жағынан, халықтың туу деңгейі мен көші-қон үрдістері әсер етсе, екінші жағынан, экономикалық реформалар мен еңбек нарығындағы сұраныс та роль атқарады. Осы жастардың қабілеті мен біліктілігі арқылы еліміздің экономикасы серпін алып, өндірістің экологиялық ұстанымдарын сақтай отырып, жаңа технологиялар енгізіледі.

5. Аймақтар бойынша еңбекке жарамды халық үлесі

Қазақстанның әрбір өңірінде еңбекке жарамды адамдардың үлесі түрліше. Алматы, Түркістан және Астана қалаларында еңбек ресурстары шоғырланған, бұл қалалардың экономикалық және инфрақұрылымдық дамуының арқасында еңбек нарығында сұраныс жоғары екенін көрсетеді. Қалалардың жұмыс орындары мен қызмет көрсету орталықтары ауылдық жерлерге қарағанда көбірек, сондықтан қалаға көші-қон да осыны қолдайды. Ал батыс және солтүстік өңірлерде бұл көрсеткіш аз, бірақ бұл өңірлерде өндірістік ресурстар мен дәстүрлі салалар басым. Міне, осы факторлар еңбек ресурстарының орналасуын айқындайды.

6. Салалардағы еңбек ресурстарының үлестері (%)

Қазақстан экономикасында еңбек ресурстары үш негізгі салаға бөлінеді: қызмет көрсету, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы. Қызмет көрсету секторы еңбекпен қамтуда басым, бұл қазіргі экономиканың өзгерістеріне сәйкес келеді, себебі қызмет көрсету салаларының кеңеюі экономикалық сұраныстың дамуымен тығыз байланысты. Өнеркәсіп саласында да еңбекші ресурстар мол, әсіресе металлургия, мұнай-газ және құрылыс материалдары өндірісі маңызға ие. Ауыл шаруашылығында еңбек ресурстарының үлесі азайып келеді, бұл ауылдық өмір салтының өзгеруі және қалаға көшу үрдістерімен түсіндіріледі.

7. Ауыл шаруашылығындағы еңбек күші мен негізгі салалар

Қазақстанның ауыл шаруашылығы саласы еңбек күші мен экономикалық маңызы бойынша ерекше орын алады. Еңбек ресурстары негізінен дәнді дақылдар, мал шаруашылығы және бау-бақша өнімдерін өндіруде жұмыс істейді. Бұл салада орындалатын жұмыстар көбінесе маусымдық сипатқа ие, әсіресе егіс, жинау және азық-түлік дайындау кезінде. Жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы – елдің азық-түлік қауіпсіздігі мен экспорт әлеуетінің негізін құрайды.

8. Өнеркәсіп саласындағы еңбек ресурстары

Қазақстандағы өнеркәсіп секторы негізінен ірі қалаларда шоғырланған, мұнда шамамен 2,1 миллион адам жұмыспен қамтылған. Бұл сала тау-кен өндірісі, құрылыс пен өңдеу өндірісін қамтиды, олар экономиканың негізгі драйверлері ретінде қызмет етеді. Тау-кен өндірісі көмір, мұнай және металдарды өндірумен ерекшеленеді, бұл табиғи ресурстардың ерекше маңызын көрсетеді. Қала индустриясының дамуы еңбек нарығын әртараптандыруға жол ашады, экономикалық өсімдің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

9. Қызмет көрсету секторындағы негізгі бағыттар

Қызмет көрсету саласы қазақ еңбек нарығында маңызды бағыттарға бөлінеді, оның ішіндегі білім беру, денсаулық сақтау, сауда және туризм ерекше орын алады. Әр бағыт еңбек ресурстарының білімі мен кәсібіне сәйкес сұранысқа ие. Бұл сектордың дамуы елдің жалпы даму деңгейін арттырады, еңбек нарығындағы сұранысты ұлғайтады және халықтың әлеуметтік әл-ауқатын жақсартады. Қызмет көрсету саласындағы өзгерістер экономиканың әртүрлі бағыттарындағы өзгеріске сәйкес өзгеріп отырады.

10. Жастардың еңбек нарығындағы ролі мен қолдауы

Жастар Қазақстанның еңбек нарығында белсенді рөл атқарады. «Жастар тәжірибесі» бағдарламасы жас мамандарға алғашқы кәсіби тәжірибе алуға жол ашады, бұл олардың болашақ жұмысқа орналасу мүмкіндігін арттырады. Сонымен қатар, «Болашақ» бағдарламасы кәсіби білім деңгейін көтеріп, жастардың халықаралық тәжірибе алмасуына мүмкіндік береді. Осы екі бағдарлама жұмыссыздықты төмендетуге және жастарды еңбекке бейімдеуге септігін тигізеді, еліміздің еңбек ресурстарының сапасын арттырады.

11. Әйелдердің еңбек нарығына қатысуы және негізгі салалар

Қазақстандағы әйелдердің еңбек нарығына қатысуы шамамен 49%-ды құрайды, бұл олардың экономикалық өмірдегі елеулі ролін айқындап отыр. Әйелдер негізінен білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қызмет көрсету және мәдениет салаларында жұмыс істейді, бұл өз кезегінде қоғамның тұрақты дамуына ықпал етеді. Соңғы жылдары жеке кәсіпкерлікпен айналысатын әйелдердің саны артты, олардың экономикадағы үлесі кеңейіп келеді, бұл гендерлік теңдіктің нығаюына және әлеуметтік-экономикалық тепе-теңдікке қол жеткізуге септігін тигізеді.

12. 2010-2023 жылдар аралығындағы еңбек ресурстарының динамикасы

2010 жылдан 2023 жылға дейін Қазақстанның еңбек ресурстары тұрақты өсу үрдісін көрсетті. Бұл үрдіске халық санының өсуі мен ауыл мен қала арасындағы көші-қон тенденциялары да маңызды әсер етті. Қалаға бағытталған көші-қон жұмыс күшін шоғырландырып, экономикалық орталықтарды дамытуға септігін тигізді. Осындай динамика еңбек нарығын кеңейтіп, экономиканың әртүрлі салаларында жаңа жұмыс орындарының құрылуына мүмкіндік берді.

13. Қалалық және ауылдық еңбек нарығының айырмашылықтары

Қазақстандағы қалалық және ауылдық еңбек нарықтары өздерінің ерекшеліктеріне ие. Қалаларда жұмыс орындары әртүрлі салаларда көптеп кездеседі, қызмет көрсету саласы дамыған, жас мамандар мен жоғары білікті кадрлар талап етіледі. Ауылдық жерлерде еңбек негізінен ауыл шаруашылығына бағытталған, жұмыс орындарының саны шектеулі және маусымдық сипатта болады. Осы айырмашылықтар еңбек күшінің ұтқырлығын және экономикалық саясаттағы мақсатты бағдарламаларды қажет етеді.

14. Көші-қон және еңбек ресурстары: әсер ету механизмдері

Ішкі көші-қон, әсіресе ауылдан қалаға бағытталған, еңбек нарығындағы қызмет салаларының дамуына үлкен серпін береді. Қаладағы бос жұмыс орындарыna жаңа адамдар қосылып, экономиканың өсуіне оң ықпал жасайды. Қазақстанға шетелден еңбек мигранттарының келуі еңбек нарығын кеңейтеді, бірақ кейбір аймақтарда бәсекелестікті арттыруы ықтимал. Бұл факторлар экономика саясатында мұқият реттелуі қажет және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.

15. Жұмыссыздық деңгейі және себептері

2023 жылы Қазақстандағы жұмыссыздық деңгейі 4,8%-ды құрады, бұл салыстырмалы төмен көрсеткіш болып табылады. Негізгі себептер қатарында кәсіби білімнің сұранысқа сай еместігі және ауыл аймақтарындағы жұмыс орындарының аздығы бар. Бұл мәселе еңбек нарығында үйлесімділік пен теңгерімсіздіктің қалыптасуына әкеледі. Сондықтан мемлекеттік саясат кәсіби оқытуды жетілдіру және ауыл елдімекендерін жұмыс орындарымен қамту бағытында белсенді шараларды жүзеге асыруда.

16. Еңбек нарығындағы негізгі үрдістердің өзара байланысы

Еңбек нарығы үнемі өзгеріп отыратын күрделі жүйе ретінде қарастырылады, онда әр түрлі факторлар тығыз байланыста болады. Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының деректері негізінде, ең алдымен, экономиканың өсуі еңбек сұранысын арттырады, бұл жұмыс орындарының көбеюіне әкеледі. Осы тененьюция жұмыспен қамтылу деңгейіне ықпал етіп, халықтың табыс деңгейі мен әлеуметтік жағдайын жақсартады.

Олардың арасындағы өзара байланыс әлеуметтік-экономикалық тұрақтылықты және даму перспективасын қамтамасыз етеді. Бұл үрдістердің қалай байланысатынын түсіну еңбек нарығын тиімді басқаруға, соның ішінде кадрларды даярлау мен қайта оқыту бағдарламаларын дамытуға мүмкіндік береді. Мұндай байланыстар елдің еңбек ресурстарын мақсатты түрде пайдалану және оның экономикалық өсуге ықпалын арттыру үшін аса маңызды.

17. Техникалық және кәсіптік білімнің еңбек нарығындағы орны

Техникалық және кәсіптік білім еліміздің еңбек нарығында маңызды рөл атқарады. Бұл білім түрі арнайы мамандықтар мен кәсіптердің іргетасын қалайды, олар индустрия мен қызмет көрсету салаларында сұранысқа ие.

Мысалы, өндірістік кәсіпорындарда жұмыс істейтін шеберлер мен техникалық қызметкерлердің білімі тікелей өнім сапасының және кәсіпорынның тиімділігінің кепілі болып табылады. Бұл салада білім алған жастар жылдам еңбекке араласып, кәсіби шеберліктерін жетілдіре алады. Сонымен қатар, заманауи технологияларды меңгеру экономиканың инновациялық дамуын жеделдетуге ықпал етеді.

18. Мемлекеттік бағдарламалар және еңбек ресурстарын дамыту

Қазақстанда еңбек нарығын дамыту мақсатында бірқатар мемлекеттік бағдарламалар жүзеге асырылуда. «Жұмыспен қамту жол картасы» бағдарламасы жұмыссыздықты азайтуға, халықты тұрақты жұмыспен қамтуға бағытталған тиімді құрал болып табылады. Бұл бағдарлама арқылы арнайы жұмыс орындары құрылады және халықтың еңбекке орналасу көрсеткіштері өсуде.

Сонымен қатар, «Еңбек» ұлттық жобасы жастар мен әлеуметтік осал топтардың еңбек нарығында белсенділік танытуына қолдау көрсетеді, олардың әлеуетін ашуға мүмкіндік береді. Жастар тәжірибесі бағдарламасы алғашқы еңбек тәжірибесін алуға бағытталып, жас мамандардың кәсіби біліктілігін арттырады.

Бұл бағдарламалар арқылы кәсіпкерлік сектор дамып, жаңа жұмыс орындары пайда болуда, бұл өз кезегінде экономиканың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

19. Болашақтағы еңбек нарығының маңызды трендтері мен өзгерістері

Қазақстанның еңбек нарығы болашақта айтарлықтай өзгереді. Цифрландыру үрдістері жедел дамып, жаңа технологиялар мен платформалар автоматтандыру арқылы жұмыс істеу үрдісін түбегейлі өзгертеді. Бұл еңбек өнімділігін арттыруға және қызмет сапасын жақсартуға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, қашықтан жұмыс істеу мүмкіндіктерінің кеңеюі жұмысшылардың икемділігі мен мобильділігін арттырып, жұмыс пен жеке өмір арасындағы балансын сақтауға септігін тигізеді. Бұл тренд қазіргі пандемия кезеңінде ерекше маңызға ие болды.

Жаңа мамандықтардың пайда болуы еңбек нарығын әртараптандырып, инновациялық бағыттарды қолдау арқылы экономиканы әрі қарай дамытудың жаңа мүмкіндіктерін ашады.

20. Қазақстанның еңбек ресурстары: құндылығы мен келешегі

Қазақстанның еңбек ресурстары елдің тұрақты дамуы мен экономикалық өсімінің негізі болып табылады. Тиімді білім беру жүйесі мен мемлекеттік қолдау шаралары арқылы еңбек нарығы жаңарып, бәсекеге қабілеттілік артады. Бұл өз кезегінде халықтың әл-ауқатын жақсартып, мемлекеттің даму стратегиясына оң үлес қосады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросы. Еңбек ресурстарының жылдық есебі. Алматы, 2023.

Әлеуметтік-экономикалық даму тұжырымдамасы. ҚР Еңбек министрлігі, 2022.

Тұрғындардың еңбек қызметі және миграция мәселелері. Халықаралық еңбек ұйымының баяндамасы, 2021.

Ұлттық экономиканы дамыту стратегиясы. ҚР Үкіметі, 2020.

Жұмыссыздық пен еңбек нарығының динамикасы. Қазақстандық экономикалық сараптама орталығы, 2023.

Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының ресми есептері, 2023 жыл.

А.Б. Досжанов, «ЕҢБЕК НАРЫҒЫНЫҢ ДАМУЫНДАҒЫ ТЕХНИКАЛЫҚ БІЛІМ МАҢЫЗЫ», ҚР Ғылым Академиясының Хабаршысы, 2022.

Н.Қ. Садықова, «Мемлекеттік еңбек бағдарламаларының тиімділігі», Еңбек және әлеуметтік қорғау министрлігінің басылымы, 2023.

Жаңа технологиялар мен еңбек нарығы: Цифрландыру дәуіріндегі өзгерістер, Қазақстандық ғылыми журнал, 2023.

И.Е. Мұхамедханов, «Қазақстанның еңбек ресурстары және экономикалық даму», Қазақстан экономикасы, 2024.