Текст выступления:

Дүниежүзі халықтары арасындағы достықты қалай нығайтуға болады?
1. Дүниежүзі халықтары арасындағы достық: мәні мен басты мәселелері

Әртүрлі ұлттар арасындағы достық — бейбітшіліктің тұғыры. Осы ұғымның түп-тамыры ежелгі дәуірлерге барып тіреледі. Адамзат тарихында ұлттар мен мәдениеттердің өзара құрметі мен түсіністігі көптеген бейбіт заманның негізін қалаған. Бұл тақырып еліміздің жастары үшін де маңызды, себебі болашақ әлем бейбітшілік пен бірлікке негізделген болмақ.

2. Халықаралық достықтың көне тамырлары мен қазіргі орны

Ежелгі Жібек жолы халықтар арасындағы сауда, мәдениет пен білім алмасудың алтын көпірі болды. Бұл жол бойындағы қалалар мен халықтар өзара достық пен сенімнің негізін қалады. Қазіргі таңда БҰҰ сияқты халықаралық ұйымдар осы қағидаларды дамытып, достық пен ынтымақтастықты нығайтудың орталығы болып отыр. Осындай ұйымдардың арқасында көптеген елдер арасындағы қарым-қатынастар тыныштық пен өзара түсіністікте дамуда.

3. Достық ұғымы және оның маңызы

Достық — бұл тек қарым-қатынас емес, ол терең сенім мен сүйіспеншілікке негізделген. Ол халықтар арасында құрмет пен түсіністікті дамытуға себеп болады. Ұлтаралық достықтың орны айрықша, себебі ол қоғамдағы тұрақты бейбітшілік пен даму үшін маңызды фактор болып табылады. Сонымен қатар, достық халықаралық ынтымақтастықтың дамуына жол ашып, түрлі пікірлер мен көзқарастардың келісімге келуіне септігін тигізеді.

4. Көпұлтты елдердегі тату өмір мысалдары

Көпұлтты мемлекеттерде түрлі этностардың тату-тәтті өмір сүруі — бірлік пен ынтымақтастықтың жарқын үлгісі. Мысалы, Қазақстан халқының түрлі ұлттары өз тілдері мен дәстүрлерін сақтай отырып, ортақ мәдениетті қалыптастырып отыр. Канада мен Швейцария сияқты елдер де мәдени әртүрлілікті сақтап, оларды ел бірлігінің негізі ретінде қабылдайды. Бұл тәжірибелер халықаралық қоғамдастықта достық пен бейбітшіліктің маңызды көрсеткіші ретінде саналады.

5. Ұлттар арасындағы қарым-қатынас: құрмет пен ынтымақтың рөлі

Құрмет — ұлттар арасындағы сенімнің негізі болып табылады. Бұл сенім түсіністік пен мәселе шешулерге жол ашады. Сонымен қатар, жергілікті тілдер мен дәстүрлерді сақтау мәдени әртүрлілік пен ынтымақтастықты қамтамасыз етеді. Құрмет пен ынтымақтастық аймақтық қақтығыстарды алдын алады және қоғамның тұтастығын арттырады. Осындай байланыстар бейбіт өмір мен халықтар арасындағы достықтың дамуына зор ықпал етеді.

6. Достық деңгейі: әр елдегі көрсеткіштер (2022)

2022 жылы жүргізілген халықаралық әлеуметтік зерттеулер Қазақстан мен Австралияда халықтар арасындағы достық пен ашықтықтың жоғары деңгейін көрсетті. Бұл елдердегі тұрғындар ұлттардың өзара түсіністігі мен ынтымақтастығына сеніммен қарайды. Жалпы, бұл деректер көпұлтты қоғамдардағы тұрақтылық пен келісімнің дамуына деген сенімді айқындайды, әрі достық негізіндегі ынтымақтастықты нығайту үшін тиімді жолдар ретінде қарастыруға болады.

7. БҰҰ және халықаралық ынтымақтастық үлгісі

Біріккен Ұлттар Ұйымы халықаралық достық пен ынтымақтастықтың ең басты үлгісі болып табылады. Оның құрылуы 1945 жылы дүниежүзілік соғыстардан кейін халықтар арасындағы бейбітшілік пен келісімді сақтау мақсатында жүзеге асты. БҰҰ әртүрлі ұлттар арасында диалог орнатуға, бейбітшілік миссияларын жүргізуге және адам құқықтарын қорғауға үлкен үлес қосады. Бұл ұйым әлемнің көптеген аймақтарында достықты нығайтуға бағытталған жобалар мен бағдарламаларды іске асырады.

8. Этномәдени білімнің достыққа ықпалы

Мектептердегі этномәдени бағдарлама оқушыларға түрлі халықтардың дәстүрлері мен тілін құрметтеуді үйретеді. Оқушылардың бірлескен жобалар мен топтық жұмыстары арқылы өзара түсіністік пен достық қалыптасады. Сондай-ақ, ұлттық мәдениет туралы жаңа пәндердің енгізілуі балалардың төзімділігін арттырып, ынтымақтастыққа баулиды. Бұл бағыт мектептерде достықтың терең әрі тұрақты негізін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

9. Ортақ мерекелер мен мәдени іс-шаралар

Халықтар арасындағы достықты нығайтуда ортақ мерекелердің, мәдени шаралардың орны ерекше. Мысалы, Қазақстанда Наурыз мейрамы әр этностың мәдениетін ұлықтауға мүмкіндік береді. Осындай іс-шаралар халықтарды біріктіріп, олардың мәдениетін сыйлауға шақырады. Бірлік пен ынтымақтастықтың көрінісі ретінде орын алатын сондай кездесулер қоғамдық татулықты арттырады.

10. Достықты нығайтудың негізгі этаптары

Ұлттар арасындағы сенімді арттыру бірнеше кезеңнен тұрады: бірінші — өзара түсіністік пен құрметті қалыптастыру; екінші — мәдени алмасу және этномәдени білім беру; үшінші — ортақ мақсаттарға жету үшін бірігу; төртінші — тұрақты диалог және ынтымақтастық; соңғы кезең — сол достықты қоғам деңгейінде тұрақтандыру. Осылайша, достықтың беріктігі кезең-кезеңімен дамып, жаңа сапаға қол жеткізеді.

11. Бұқаралық ақпарат құралдарының достыққа әсері

Теледидар мен радио достықты насихаттайтын бағдарламалар арқылы халықтарды біріктіреді. Олар мәдениеттер арасындағы түсіністікті арттырып, позитивті құндылықтарды таратады. Әлеуметтік желілер мен интернет әртүрлі ұлттардың мәдениетін кеңінен таныстырып, жастар арасында достық байланысты нығайтады. БАҚ бейбітшілік пен ынтымақтастықтың үлгілерін жарнамалап, стереотиптерді жоюға көмектеседі. Осы арқылы ақпарат құралдары халықтарды татулық пен келісімге үндеуде маңызды роль атқарады.

12. Достықты қолдайтын халықаралық ұйымдар

Әлемде ұлттар арасындағы достықты нығайтуға бағытталған көптеген халықаралық және ұлттық ұйымдар бар. Мысалы, ЮНЕСКО мәдениетаралық диалогты дамытуға, Халықаралық Қызыл Крест қоғамы гуманитарлық көмек көрсетуге атсалысады. Соңғы жылдары өңірлік ұйымдар да өз спектрінде ынтымақтастық пен бейбітшілік мәселесіне назар аударады. Бұл ұйымдардың қызметі халықтар арасындағы достық пен келісімді нығайтуда маңызды орын алады.

13. Оқушылар ынтымақтастығының нақты мысалдары

Қазақстандағы көпұлтты мектептерде оқушылар бірлескен жобалар арқылы этномәдени достықты нығайтады. Мысалы, бір мектептің оқушылары өздерінің тілдері мен дәстүрлерін бөлісіп, мәдени кештер ұйымдастырады. Соған ұқсас мысалдар түрлі аймақтарда да кездеседі, бұл жас буынның өзара сенім мен сыйластыққа негізделген қарым-қатынасын көрсетеді. Бұл ынтымақтастықтың тереңдігі халықтың болашағына деген сенімді арттырады.

14. Көптілділік – халықтар достығының негізі

Үш тілді меңгеру оқушылардың мәдениеттерге жылдам бейімделуіне үлкен көмек көрсетеді. Бұл өзара түсіністікті нығайтып, шет елдерден достар табуға мүмкіндік береді. Көптілділік қарым-қатынасқа жеңілдік беріп, жаңа ынтымақтастық жолдарын ашады. Сонымен қатар, тілдерді білу балалардың мәдениеттерді қабылдауы мен құрметтеуін арттырып, әл-ауқатты қоғам қалыптастыруға ықпал етеді.

15. Қиындықтар мен кедергілер: кедергі болатын факторлар

Ұлтаралық түсініспеушіліктер мен теріс стереотиптер қоғамдағы шиеленістерді арттырып, бейбіт қарым-қатынасқа кедергі жасайды. Әлеуметтік желілердегі кемсітушілік пікірлер жағдайды ушықтырады. Сонымен қатар, миграция салдарынан тілдік және тұрмыстық кедергілер пайда болып, жаңа ортаға бейімделуді қиындатады. Мұндай факторлар халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастықты тежейді және оларды жою үшін жүйелі жұмыстар қажет.

16. Интернет пен жаһанданудың рөлі

Интернет заманауи әлемдегі жаһандану процесін нығайтатын ең басты құралдардың бірі болып табылады. Оның арқасында жастар тек Қазақстанмен шектелмей, ТМД, Еуропа және Азия елдеріндегі құрдастарымен онлайн тілдесіп, бейнекөріністер арқылы әр түрлі мәдениеттерді танып, түсініктерін тереңдетеді. Мәселен, бейнеқоңыраулар арқылы өткен дәстүрлер мен киім үлгілері, аспаздық рецептілер жайлы бөлісу, тарихи оқиғалар мен әңгімелер алмасу жаңа буынның мәдени санасын кеңейтеді.

Жаһандану ұлттық тілдер мен салт-дәстүрлерді сақтап қалуға және оларды бөлісуге айтарлықтай мүмкіндік береді. Бұл процесс бірыңғай ақпараттық кеңістіктің қалыптасуымен бірге жаңа білім мен тәжірибелерге қолжетімділік ашады, өзара ынтымақтастық пен құрмет негізінде халықтар арасына көпір салады. Мысалы, тіл үйрену платформалары мен виртуалды мастер-класстар жастардың мәдени мұраны тереңірек меңгеруіне септігін тигізеді.

Сонымен қатар, әлеуметтік желі платформалары жастар арасында ынтымақтастық пен достықты арттыратын әр түрлі жобаларды белсенді түрде таратады. Қоғамдық бастамалар, әлеуметтік акциялар, халықаралық өзара іс-қимылдардың сәтті тәжірибелері осындай желілер арқылы кең аудиторияға жетіп, халықтар арасындағы бірлікті күшейтеді.

Ақпарат алмасу мүмкіндігінің молдығы халықтар арасындағы шекаралар мен қашықтық сезімін әлсіретіп, адамдардың тіл табысып, өзара түсіністігін арттыруға жол ашады. Бұл үрдіс, әсіресе, жастардың көзқарастарының ашықтығын қамтамасыз етіп, болашақта бейбіт келісім мен татулықты нығайта түседі.

17. Армандар мен ортақ мақсаттар – халықтар ынтымақтастығының тірегі

Бірегей армандар мен ортақ мақсаттар елдердің, халықтардың арасындағы ынтымақтастықтың іргетасын құрайды. Бұл жерде жастардың үлкен рөлі айрықша. Бірігіп жұмыс істейтін жобалар мен бастамалар арқылы олар өздерінің мәдени ерекшеліктерін сақтап қалумен қатар, ортақ болашаққа деген үмітті арттырады.

Мысалы, халықаралық конференциялар мен жастар форумдары өздеріне түрлі этностардан жиналған делегаттарды жинап, бірлескен идеялар мен шешімдерді талқылауға мүмкіндік береді. Осындай платформада жастар өз армандары мен мақсаттарын ортақтасады, достық қарым-қатынасты нығайтады. Бұл ынтымақтастық қоғамдардың дамуына оң әсерін тигізіп, бейбітшілік пен келісімге негіз болады.

Ұлттық мүдделерді ұмытпай, бірақ ынтымақтастық арқылы ортақ құндылықтарға қол жеткізу – бұл халықтар арасындағы берік достықтың негізі.

18. Қазақстанда халықтар достығын нығайту тәжірибесі

Қазақстан тарихында біржола тұтас ұлт болып қалыптасу процестері ерекше. Елде 130-дан астам этнос пен 18 түрлі конфессия өкілдері бейбіт түрде бірлесіп өмір сүреді. Бұл – қазақ халқының әділеттілік пен төзімділік қағидаларын бойына сіңіргенінің айқын дәлелі.

Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі еліміздегі этномәдени ұйымдарды біріктіріп, 650-ден астам ұйымның өзара түсіністік пен конструктивті ынтымақтастықты дамыта түсуіне мүмкіндік береді. Бұл мемлекеттік деңгейде қолдау тауып, қоғамның рухани тұтастығын арттыруға көп септігін тигізеді.

Сонымен қатар, мерекелік шаралар мен мәдени орталықтар халықтардың арасындағы татулық пен достықты нығайтуда маңызды рөл атқарады. Мысалы, Наурыз мейрамы мен басқа да ұлттық дәстүрлер бірлесе тойланып, халықтардың өзара сыйластығы мен ынтымағының көрінісі ретінде қызмет етеді.

19. Достықтың дамуына жеке үлес қосу

Қазақстандағы зерттеулер көрсеткендей, халықтар арасындағы сенім мен түсіністіктің жоғары деңгейі — қоғамдағы татулық пен достықтың басты кепілі болып табылады. 94% қазақстандықтар өзге ұлт өкілдеріне ашықтық пен құрмет көрсетеді, бұл бейбіт және ынтымақты өмірдің негізін қалайды. Бұл статистика мемлекеттік және қоғамдық деңгейдегі тұрақты диалог пен ынтымақтастықтың жемісі.

Мұндай көрсеткіштер біздің қоғамның ашықтығы мен көпұлттылығын, азаматтарымыздың бір-бірін құрметтеуге дайын екенін айқын паш етеді. Нәтижесінде елдегі бейбітшілік пен бірлік нығая түсуде.

20. Достық әлемнің тұрақты дамуының іргетасы

Ұлттар арасындағы достық пен сенім тұрақты сақталғанда, бүкіл әлемде бейбітшілік пен келісім орнайды. Бұл құндылықтар ұрпақтан-ұрпаққа беріліп, қоғамдардың дамуы мен тұрақтылығының кепіліне айналады. Адамзат баласының ортақ арманы – бәсекелестік пен қақтығыстарды емес, ынтымақтастық пен түсіністік негізінде өмір сүру.

Достық әлемнің тыныштығы мен дамуының іргетасын құра отырып, біздің ортақ болашағымыздың негізін қалап отыр. Сондықтан әрқайсымыз осы игі үрдісте жеке үлесімізді қосып, үміт пен сенімнің арқасында бірге алға ұмтылуымыз қажет.

Дереккөздер

Гумилёв Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. — М.: Наука, 1989.

Организация Объединённых Наций. Устав ООН. — Нью-Йорк, 1945.

ЮНЕСКО. Межкультурный диалог и образование. — Париж, 2010.

Козлова Т.В. Межнациональные отношения в современном мире. — М.: Высшая школа, 2018.

Халықаралық әлеуметтік зерттеулер институтының баяндамалары, 2022.

Н.Назарбаев. Қазақстанның рухани жаңғыруы. — Алматы, 2017.

Жұматайұлы Ж.Т. Қазақстан халқы Ассамблеясының дамуы және рөлі. — Астана, 2020.

Құрмангазы Мырзахметұлы. Қазақ халқының достығы, татулығы мен бірлігі. — Алматы, 2019.

Қазақстан Үкіметінің ресми сауалнамалары. 2023 жылғы зерттеу деректері.