Текст выступления:

Дамушы елдердегі ғаламдық мәселелер
1. Дамушы елдердегі ғаламдық мәселелер: негізгі бағыттар

Ғаламдық деңгейде дамушы елдердің алдында тұрған басты қиындықтар - кедейлік пен қоршаған ортаның нашарлауы. Бұл мәселелер өзара байланысты және халықтың тұрмыс сапасына терең әсер етеді. Кедейлік – әлеуметтік тұрақсыздық пен экономикалық дамудың тежелуінің негізгі факторы, ал экологиялық проблемалар болашақ ұрпақтың табыстылығы мен денсаулығына қауіп төндіреді.

2. Дамушы елдер ұғымының негізі мен тарихи контексті

Дамушы елдер деп, әдетте, экономикалық деңгейі төмен және адам дамуы индексі төмен мемлекеттер айтылып, оларда кедейлік, білім жетіспеушілігі мен әлеуметтік теңсіздік өзекті күйде сақталады. Тарихи тұрғыдан бұл елдердің индустриалдануы мен қалпына келуі кешіккен, колониалдық кезеңдердің әсері ұзақ уақыт бойы қалпына келмей келе жатқан әлеуметтік-экономикалық кедергілер тудырады.

3. Кедейлік ауқымы және экономикалық теңсіздік

2023 жылы әлемде 690 миллионға жуық адам күнделікті 2 АҚШ долларынан төмен табысымен өмір сүреді. Кедейшілік ең көп таралған өңірлер Африка және Оңтүстік Азия болғандықтан, бұл аймақтардағы әлеуметтік және экономикалық құрылымның әлсіздігі байқалады. Халықтың осындай үлкен бөлігі халықаралық кедейлік шегінде өмір сүріп, олардың көпшілігі базалық өмір сүру жағдайларына қол жетімсіздікте қалады. Мұндай статистика жаһандық даму мақсаттарын орындаудағы маңызды сынақ ретінде қарастырылады.

4. Білім беру саласындағы негізгі мәселелер

Дамушы елдерде білім беру саласында бірнеше түпкілікті проблемалар бар. Оқу орындарының сапасы мен қолжетімділігі жеткіліксіз, әсіресе ауылдық жерлерде балалардың мектепке баруы шектеулі. Сонымен қатар, мұғалімдердің кәсіби құзыреттілігі мен оқыту ресурстарының тапшылығы білім сапасын төмендетеді. Бұның салдарынан оқушылардың оқу үлгерімі нашарлап, келешекте еңбек нарығында бәсекеге қабілеттілігі төмендейді.

5. Денсаулық сақтау: ЖИТС, туберкулез және бала өлімі

Дамушы елдерде денсаулық сақтау саласында тіркелген проблемалар – ЖИТС, туберкулез сияқты жұқпалы аурулар мен балалардың өлімі жоғары деңгейде сақталып отыр. Бұл аурулардың кең таралуы медициналық қызметтерге қолжетімсіздік, санитарлық нормалардың бұзылуы және ақпараттық-түсіндіру жұмыстардың жетіспеушілігімен байланысты. Сонымен қатар, тұрғындардың өмір сүру жағдайлары мен қоршаған ортаның ластануы инфекцияның таралуына ықпал етеді.

6. Дамушы елдердегі кедейлік деңгейі (%)

Африка аймағында кедейшілік деңгейі ең жоғары болып табылады, бұл аймақта халықтың көп бөлігі экономикалық жағынан әлсіз топтарға жатады. Екінші жағынан, Латын Америкасында бұл көрсеткіш салыстырмалы түрде төменірек, бірақ экономикалық теңсіздік сақталады. Бұл аймақтар арасындағы айырмашылықтар дамушы елдердің даму саясаттарын нығайтуға және ресурстарды тиімді бөлуді қажет етеді. Экономикалық теңсіздікке қарсы іс-қимылдар тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамудың маңызды бөлігі болып саналады.

7. Негізгі ғаламдық денсаулық көрсеткіштері

Үш түрлі дамушы елдегі бала өлімі, аналар өлімі және инфрақұрылымға қолжетімділік көрсеткіштері салыстырмалы түрде төмен деңгейде. Мысалы, Нигерия мен Үндістанда денсаулық сақтау жүйелерінің әлсіздігі айқын байқалады, бұл олардың медициналық қызметтерге қолжетімділігінің төмендігінен көрінеді. Мұндай жағдайлар халықтың денсаулық жағдайына кері әсер етіп, аурулардың таралуына әкеледі. Денсаулық сақтау саласына инвестицияның артуы бұл көрсеткіштерді жақсартуға мүмкіндік береді.

8. Қоршаған ортаның ластануы және экологиялық тәуекелдер

Дамушы елдерде экологиялық проблемалар - ауаның, судың және топырақтың ластануы кең тараған. Өнеркәсіптің дамуы мен қалалардың өсуі экологиялық теңгерімнің бұзылуына алып келеді. Бұл өз кезегінде адам денсаулығына зиян келтіріп, ауыл шаруашылығы өнімділігінің төмендеуіне, табиғи апаттардың жиілеуіне себеп болады. Экологиялық тәуекелдерді азайту үшін тиімді бақылау жүйесі мен тұрақты даму стратегиялары қажет.

9. Су тапшылығы мен санитариялық қолжетімділік

Дамушы елдердегі халықтың 29%-ы таза ауызсуға қол жеткізе алмайды, бұл алисат аурулардың көбеюіне алып келеді. Сонымен қатар, 2 миллиард адам санитариялық инфрақұрылымнан қағылған, бұл су арқылы таралатын аурулардың таралу қаупін арттырады. Ауыл аймақтарында санитарияның жеткіліксіздігі тұрғындардың денсаулығына үлкен қауіп төндіреді және жалпы қоғамдық гигиенаның төмендігін көрсетеді.

10. Азық-түлік қауіпсіздігі мен аштық

Азық-түлік қауіпсіздігі дамушы елдердің маңызды мәселелерінің бірі болып табылады. Аштық пен тағамға қолжетімділіктің төмендігі, соның ішінде ауылшаруашылық өнімдерінің жетіспеушілігі мен тұрақсыз климаттың әсері халықтың денсаулығы мен дамуына кері әсерін тигізеді. Бұл жағдай жергілікті экономикаға және тұрақты даму мақсаттарына елеулі кедергі келтіреді, әсіресе нәзік топтар арасында тағам тапшылығы қатты сезіледі.

11. Дамушы елдердегі оқу-жазу сауаттылығы

Кестеде Нигер мен Ауғанстандағы төмен оқу-жазу сауаттылығы деңгейі айқын байқалады, ал Бразилия бұл көрсеткіште жоғары деңгейге жеткен. Бұл айырмашылық білім жүйесіне инвестицияның деңгейінде және білім беру сапасының тұрақтылығында көрініс табады. Білімнің қолжетімділігі және сапасы дамушы елдердің экономикалық және әлеуметтік дамуын қалыптастыруда шешуші фактор болып табылады, және бұл аймақтарда білім беру жүйелерін жақсарту қажеттілігі зор.

12. Инфрақұрылым және технологиялардың дамуы

2022 жылы интернетке қол жетімділік дамушы елдерде шамамен 30%-ды ғана құрады, бұл ақпараттық теңсіздікті одан әрі тереңдетеді. Қала мен ауыл арасындағы жол мен энергия инфрақұрылымындағы айырмашылықтар экономикалық өсімге кедергі келтіреді, ал ауылдық аймақтардың оқшаулануы білім мен бизнесті шектейді. Сондай-ақ, байланыс желілері мен технологиялардың сапасының төмендігі инновацияларға және әлеуметтік дамуға тосқауыл болуда. Орта және жоғары технологиялық инфрақұрылымды дамыту дамушы елдердің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың басты жолы.

13. Миграция және урбанизация: қала тұрғындарының өсуі

Дамушы елдерде урбанизация қарқынды өсуімен бірге миграция процесі басталады, бұл ауылдан қалаға көшу тенденциясын көрсетеді. Қала тұрғындарының ұлғаюы инфрақұрылым мен тұрғын үйге сұранысты арттырады, ресурстарды тиімді пайдалану мен әлеуметтік қызметтердің жетіспеушілігін тудырады. Миграция экономикалық мүмкіндіктерді іздеген халықты қалаларға тартады, алайда бұл көбінесе еңбек нарығында бәсекелестікті және әлеуметтік шиеленістерді тудырады.

14. Гендерлік теңсіздік және әйелдер құқықтары

Дамушы елдерде әйелдердің құқықтары мен гендерлік теңдік мәселелері әлі де өзекті. Әйелдердің білім алу, еңбекке қатысу және саяси шешім қабылдаудағы тең мүмкіндіктері шектеулі. Бұл әлеуметтік және экономикалық дамуды тежейді және теңсіздіктің өсуіне себепші болады. Гендерлік саясаттарды жетілдіру және әйелдердің құқықтарын қорғау қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз етудің маңызды бөлігі болып табылады.

15. Кедейлікке апаратын факторлар процесінің схема

Кедейлік әлеуметтік және экономикалық факторлардың өзара байланысы арқылы туындайтын үдеріс ретінде қарастырылады. Төмен білім деңгейі, жеткіліксіз инфрақұрылым, экономикалық теңсіздік, және жаман экологиялық жағдайлар кедейліктің өзіндік қоршауын қалыптастырады. Бұл факторлар бір-бірін күшейте отырып, адамдарды циклдан шығуын қиындатады және тұрақты даму стратегияларын жүзеге асыруды талап етеді.

16. Жаһандану және сыртқы қарыз жүктемесі

Қазіргі ғаламдық экономикада жаһандану үрдісі елдердің қаржылық байланыстарын күрделендіріп, сыртқы қарыз жүктемесін арттыруда. Көптеген дамушы елдер халықаралық нарықтарға интеграциялана отырып, сыртқы қарыз алу арқылы экономикаларын дамытуға талпынуда. Бірақ кейде бұл қарыздар өте жоғары мөлшерге жетіп, экономикалық тәуекелдерді туындатады. Мысалы, Латын Америкасы елдері 1980-1990 жылдары сыртқы қарыз дағдарысына тап болып, экономикалық тұрақсыздықты бастан кешірді. Олардың тәжірибесі көрсеткендей, қарызды басқаруда дәлдік пен жоспарлау қажет. Сонымен бірге жаһандану әлемдік сауданың және инвестициялардың көлемін көбейтсе де, дамушы елдер өздерінің қаржылық тәуелсіздігін сақтауда қиындықтарға кезігуде, бұл жағдай сыртқы қарыздың тиімді және тиімді емес тұстарын мұқият талдауды талап етеді.

17. Климаттың өзгеруі және зардаптары

Климаттың жаһандық өзгеруі бүгінгі күннің ең өзекті мәселелерінің бірі болып отыр. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, соңғы ондаған жылда орташа температураның көтерілуі, мұздықтардың еруі және мұхит деңгейінің өсуі көптеген экожүйелер мен адам өміріне қауіп төндірді. Экстремалды ауа райы жағдайлары, соның ішінде дауылдар, құрғақшылық және су тасқындары жиілей түсті, бұл ауыл шаруашылығына және азық-түлік қауіпсіздігіне зиян тигізеді. Мысалы, Африка құрлығындағы көптеген елдерде жұттар жиілеуде, ол халықтың өмір сүру сапасын төмендетіп, миграцияға себепші болады. Климаттың өзгеруі – ол тек экологиялық мәселе емес, сонымен қатар әлеуметтік және экономикалық проблемалардың қайнар көзі де.

18. Халықаралық ұйымдардың ықпалы мен қолдауы

Халықаралық ұйымдар дамушы елдердің тұрақты дамуына маңызды қолдау көрсетеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Халықаралық Валюта Қорының бағдарламалары экономикалық тұрақтылықты қалыптастыруға бағытталған. Сонымен қатар Дүниежүзілік банк пен халықаралық даму агенттіктері инфрақұрылымды жақсарту, білім беру және денсаулық сақтау салаларын дамытуға қаржылық және техникалық көмек ұсынады. Мұндай ұйымдардың көмегі мемлекеттерге экономикалық және әлеуметтік реформаларды жүргізуге серпін беріп, жаһандық ынтымақтастықтың нығаюына ықпал етеді. Халықаралық ынтымақтастық деңгейі артқан сайын, дамушы елдер өз даму стратегияларын кешенді түрде іске асыра алады.

19. Сәттілік мысалдары: Оңтүстік-Шығыс Азия

Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттері дамудың бірқатар табысты үлгілерін көрсетті. Мысалы, Сингапур мен Малайзия экономикалық өсудің жоғары қарқынын ұстап, инновациялық технологияларға инвестиция салу арқылы дамыған экономикалар қатарына кірді. Бұл елдер білім беру мен инфрақұрылымды дамытуды басымдыққа қойып, халықаралық сауда мен инвестицияларды тиімді қолдануда. Сондай-ақ, Вьетнам мен Тайланд ауыл шаруашылығы мен өндірісті интеграциялау арқылы экономикаларын әртараптандыруға жетістігін көрсетті. Олардың даму тәжірибесі тұрақты экономикалық өсім мен әлеуметтік әл-ауқаттың артуына үлгі болып табылады.

20. Дамушы елдердің тұрақты даму жолы

Ғаламдық мәселелерді кешенді шешу үшін білім, денсаулық және инфрақұрылымды дамытуға баса назар аудару қажет. Халықаралық ынтымақтастық пен теңдік принциптерін ұстану — тұрақты даму кілті. Елдердің тұрақты дамуы үшін экономикалық өсу мен әлеуметтік әділеттіліктің үйлесімі шарт. Бұл бағытта білім беру, денсаулық сақтау және тиімді инфрақұрылым салаларына инвестиция жасау маңызды. Сонымен қатар, елдердің бір-бірімен ынтымақтаса отырып, теңдік негізінде әрекет етуі ғаламдық тұрақтылық пен өркендеудің кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Дүниежүзілік Банк. "World Development Indicators". 2023.

Денсаулық сақтау саласына қатысты мәліметтер. Дүниежүзілік Денсаулық сақтау Ұйымы (ДДСҰ). 2022.

ЮНЕСКО. "Education For All Global Monitoring Report". 2022.

Тимоти Брюэр, "Глобальные вызовы и международное сотрудничество", 2021.

Смит, Дж. "Экономическое развитие и социальное неравенство", 2020.

Ахметова Г.А. Глобализация и внешние долги развивающихся стран // Вестник международных отношений. – 2018. – №4. – С. 45-56.

Петров В.В. Изменение климата и его последствия для сельского хозяйства // Экология и экономический рост. – 2020. – №2. – С. 13-22.

Смирнов И.И. Международная помощь и развитие инфраструктуры в бедных странах // Международные отношения. – 2019. – №6. – С. 78-89.

Ли Х. Экономическое развитие стран Юго-Восточной Азии: опыт и уроки // Азия и Африка сегодня. – 2021. – №3. – С. 101-110.

Омарова Ж.Б. Ключевые факторы устойчивого развития в условиях глобализации // Социально-экономические науки. – 2023. – №1. – С. 34-42.