Текст выступления:

Қазақстан республикасының мемлекеттік шекарасының қалыптасуы
1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасының қалыптасуы: негізгі ұғымдар мен өзектілігі

XX ғасырда Қазақстанның мемлекеттік шекарасының қалыптасуы тарихи және құқықтық негіздерге терең салмақпен түйінделді. Бұл процесс елдің тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын айқындаушы басты фактор ретінде маңызды орын алады. Қазақстан шекарасының қалыптасуы тек геосаяси жағдайлардың өзгеруімен ғана емес, сонымен бірге этникалық, мәдени және экономикалық тұрғыдан да сипатталады. Бұл таптаурындық мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастың заңды негізін бекіту және ұлттық бірегейлікке қол жеткізу жолындағы күрделі әрі ұзақ процесс болды.

2. Мемлекеттік шекараның маңызы мен негізгі ұғымдары

Мемлекеттік шекара – елдің егемендігі мен аумақтық тұтастығын қорғаудың құқықтық негізі. Бұл сызық халықаралық құқық бойынша нақты анықталған әрі халықаралық келісімдерге негізделеді. Қазақстанның шекарасы – оның тарихи түпқазығы мен этникалық, географиялық ерекшеліктерінің айнасы. Шекара ландшафты, экономикалық байланыстар және халықтар арасындағы қатынастардың сипаты арқылы қалыптасады. Мәселен, шекара мемлекеттердің арасындағы суверенитет және қауіпсіздік мәселелерінің тірегіне айналады және халықаралық қатынастардағы тұрақтылықтың негізі ретінде қызмет етеді.

3. Ежелгі және орта ғасырлардағы шекаралық модельдер

Біздің заманымызға дейінгі дәуірден бастап бүгінгі Қазақстан аумағында қалыптасқан шекаралық құрылымдар ерекше болды. Түркі және қыпшақ кезеңдерінде нақты жылжымалы көшпелі өмір салты мемлекетаралық тұрақты шекаралар мен географиялық бөліністі талап етпеді. Қазақ хандығы дәуірінде аумақтық бөліну этникалық құрам мен көшпелі шаруашылыққа негізделсе де, тұрақты және қатты шекаралар болмады. Орта ғасырларда рулық және тайпалық бірлестіктердің аумағы тұрақсыз, өзгермелі болып, қазіргі шекара ұғымымен салыстыруға келмейді. Тек XIX ғасырдың ортасына қарай Ресей империясының ықпалымен шекараны нақтылау қажеттілігі туындады, бұл аумақтық тұтастықты және саяси билікті реттеуге бағытталды.

4. Ресей империясы кезеңіндегі шекаралық жағдай

Ресей империясының Қазақстан аумағына кеңеюі елдің шекаралық картасында түбегейлі өзгерістерге әкелді. XIX ғасырдың соңында Ресей билігі қазақтардың ежелгі тайпалық аумақтары мен көшпелі маршруттарын өз билігіне бағындыруды мақсат етті. Бұл кезеңде шекаралық сызықтар көбінесе әскери және әкімшілік қажеттіліктерге негізделді, оның себебінен этникалық және тарихи негіздер өз орнынан шегінді. Осындай өзгерістер ұлттық ерекшеліктер мен рухани тұтастықтың әлсіреуіне де ықпал етті, себебі империя шекарасы – әлеуметтік-экономикалық салаларда да аймақтық байланыстарды бәсеңдететін тосқауылға айналды.

5. Қазақ автономиясының құрылуы және алғашқы мемлекеттік шекаралар

XX ғасырдың басында қазақ ұлтына қатысты үлкен саяси өзгерістер орын алды. 1917 жылғы Ақпан және Қазан төңкерістерінен кейін қазақтар өздерінің автономиясын құруға ұмтылды. 1920 жылы Қазақ Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасы құрылды, бұл Қазақстанның мемлекеттік құрылымын қалыптастырудағы алғашқы тарихи кезең болды. Шекаралар бұл кезде негізінен бұрынғы империялық әкімшілік бөліністерге сәйкес келді, алайда мемлекет ұлттық мүдделердің өсуіне байланысты жаңа шекаралық қатпарларды сезіне бастады. Бұл шекаралардың тұрақты және заңды сипат алу процесі кеңес дәуірінің басынан бастап жүзеге асты.

6. Кеңестік Қазақстан шекарасының ауытқуы: 1920-1991

Кеңес Одағы кезінде Қазақстанның шекаралары бірнеше рет өзгеріске ұшырады. Бұл өзгерістер көбіне саяси шешімдер мен республикалар арасындағы аумақтық мәселелерге қатысты болды. Мысалы, 1924-1936 жылдар аралығында Қазақстанның шекаралары Қырғыз АКСР мен басқа құрлықтық республикалармен бірнеше рет қайталанды. Кеңес билігінің орталықтандырылған саясатына сай, республикалар арасында жер аударулар мен ауысулар орын алды, бұл тарихи және этникалық ландшафтқа әсер етті. Әдетте бұл ауытқулар көрші республикалар арасындағы экономикалық және әкімшілік ынтымақтастықты реттеуге бағытталған болатын. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Қазақстан өз шекараларын қайта нақтылап, тәуелсіз мемлекеттің шекаралық тұтастығын бекітті.

7. Көрші елдермен шекара ұзындығы (км)

Қазақстанның құрлықтық шекарасы Еуразияда ең ауқымды болып саналады. Оның ұзындығы – 13 200 км-ден асады, оның ішінде Ресеймен шекарасы 7 512 км – ең ұзын көршілік сызық. Бұл факті Ресей-Қазақстан қатынастарындағы стратегиялық өлшем мен аумақтық тұтастықтың маңыздылығын көрсетеді. Қырғызстан, Өзбекстан, Түрікменстан және Қытаймен шекаралары да елдің қауіпсіздігі мен экономикалық дамуында маңызды рөл атқарады. Жалпы, Қазақстанның көршілерімен құрлықтық байланысы оның геосаяси және экономикалық интеграциясының негізі болады.

8. 1991 жылғы тәуелсіздік және жаңа мемлекеттің шекара мәселелері

Қазақстанның тәуелсіздігі оның шекара мәселелерін түбегейлі қайта қарауды талап етті. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жаңа мемлекет шекаралық сызықтарын халықаралық құқық негізінде қайтадан рәсімдеп, көршілерімен келісім жасауы қажет болды. Бұл процесс Украина, Ресей және Қытай сияқты ірі көршілермен келіссөздерді, көлемді халықаралық дипломатияны қамтыды. Сонымен қатар, шекара мәселелері ұлттық қауіпсіздік пен экономикалық даму стратегиясының бөлігі ретінде қаралды. Тәуелсіздік жылдарында мемлекетаралық сенім мен ынтымақтастық сақталуына ерекше мән берілді.

9. Қазақстан-Ресей шекарасын делимитациялау және демаркациялау

2005 жылы Қазақстан мен Ресей арасындағы ресми шекара туралы келісім қабылданды, бұл екі ел арасындағы ұзақ уақыт бойы шешілмеген шекара мәселелеріне нүкте қойды. Осы келісім шекаралық белгілерді орнату және шекараны нақты белгілеу жұмыстарын бастауға құқықтық негіз берді. Жылдар бойы екіжақты ынтымақтастық аясында шекаралық инфрақұрылым құрылып, шекараларды қауіпсіз және тұрақты ету мақсатында шаралар қабылданды. 2013 жылы барлық белгілер қалпына келтіріліп, толық делимитация мен демаркация жұмыстары аяқталды. Қазір Қазақстан-Ресей шекарасының ұзындығы 7 512 км, бұл екімемлекетаралық достық пен қауіпсіздіктің символы.

10. Қазақстан-Қытай шекарасының қалыптасуы және шешімдері

1994-1998 жылдар аралығында Қазақстан мен Қытай шекарасын нақтылау бойынша маңызды келісімдер жасалды. Келісімдер екі ел арасындағы даулы учаскелердің шешілуіне жол ашып, жалпы 1782 км шекара бекітілді. Бұл келісім Қазақстан мен Қытай арасындағы сенімді арттырып, екіжақты экономикалық және мәдени ынтымақтастықтың дамуына негіз болды. Шекара бойында экономикалық белсенділік күшейіп, сауда, туризм және инфрақұрылымдық жобалар жанданды. Мұндай нәтижелер геосаяси тұрақтылықтың сақталуына үлес қосты.

11. Орталық Азия елдерімен шекараны айқындау

1990-жылдардың бас кезінде тәуелсіздік алған Орталық Азия мемлекеттері арасында шекара мәселесі күрделі әрі маңызды болды. Қазақстан Өзбекстан, Қырғызстан және Тәжікстанмен белгілі бір кезеңдерде келіссөздер жүргізді. 1994 жылы Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы шекара мәселелері алғашқы рет нақтылады, кейін Кырғызстанмен 1996 жылы келісімге келді. 2003 жылға дейін бұл келісімдер толық бекітілді және даулы учаскелер азайтылды. Бұл процестер халықаралық құқық пен геосаяси тұрақтылыққа негізделген, әрі бірлескен қауіпсіздік пен экономикалық даму мақсаттарына бағытталды.

12. Шекара белгілеу бойынша халықаралық келісімдер

Қазақстан көрші елдермен әртүрлі деңгейдегі шекара келісімдерін жасады. Бұл келісімдер шекараның нақты және тұрақты сипатын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Мәселен, Қазақстан-Ресей, Қазақстан-Қытай, Қазақстан-Өзбекстан арасындағы келісімдер 1990-2000 жылдары жасалып, дау учаскелерін азайтуға мүмкіндік берді. Осы келісімдер мемлекеттің қауіпсіздігін күшейту мен халықаралық сенімді нығайтуға бағытталған. Сонымен қатар, халықаралық құқық нормаларына сәйкес келу Қазақстанның шекарасын заңды және әділ негізде реттеуін қамтамасыз етеді.

13. Мемлекеттік шекараны қорғау мен ұйымдастыру жүйесі

Қазақстанда мемлекеттік шекараны қорғау жоғары деңгейде ұйымдастырылған және қауіпсіздік қызметтерімен қамтамасыз етілген. Шекара қызметі еліміздің шекарасындағы заңсыз әрекеттерді бақылап, алдын алу міндетін атқарады. Мемлекеттік органдар шекаралық бақылауды жетілдіру үшін жаңа технологиялар мен халықаралық ынтымақтастықты белсенді қолданады. Шекара саясаты ұлттық қауіпсіздік пен экономикалық даму стратегиясының ажырамас бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, шекара аймақтарында тұратын халықтың құқықтары мен мүдделері қорғалады.

14. Халықаралық құқықтағы мемлекеттік шекара мәртебесі

Қазақстан 1994 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының шекараға қатысты заңнамалық құжаттарына қосылып, халықаралық стандарттарды орындауға міндеттенді. Делимитация мен демаркация процесстері халықаралық құқық нормалары негізінде жүргізіліп, шекаралар дәл және заңды түрде бекітілді. Халықаралық арбитраж және бейбітшілік ұйымдары Қазақстан шекарасының заңдылығын мойындап, бұл мемлекетаралық қатынастардың сенімділігін арттырды. Осылайша, шекара – Қазақстанның халықаралық аренадағы мәртебесінің кепілі ретінде бағаланады.

15. Шекара қалыптасуының тарихи-құқықтық кезеңдері

Қазақстан шекарасының қалыптасуы бірнеше тарихи және құқықтық кезеңдерді қамтиды. Біріншіден, ежелгі көшпелі дәуірден XIX ғасырдың ортасына дейінгі аумақтық бөліністер дәуірі. Екіншіден, Ресей империясы кезеңіндегі әкімшілік шекаралық түзетулер. Үшіншіден, кеңес дәуіріндегі республикалық шекаралардың қалыптасу және ауытқуы. Төртіншісі, тәуелсіздік алғаннан кейінгі халықаралық құқық негізіндегі делимитация және демаркация. Осы кезеңдердің әрқайсысы Қазақстанның мемлекеттік шекарасының құқықтық негізін қалыптастырып, бүгінгі күннің тұтастығы мен тұрақтылығына үлес қосты.

16. Шекарадағы әлеуметтік-экономикалық ықпал

Шекара маңы облыстары сыртқы сауда айналымында ерекше маңызды орын алады, олардың экономикасының дамуына серпін береді. Бұл аймақтар елдің сауда-логистикалық инфрақұрылымы ретінде қалыптасып, халықаралық нарықпен байланысты күшейтеді. Мысалы, Қытаймен шекаралас Қорғас аймағының дамуы транзиттік сауда ағындарын арттырып, өңірдегі инвестиция көлемін ұлғаятындығын дәлелдейді.

Сонымен қатар, еңбек миграциясы мен кедендік ұйымдастыру аймақтық ынтымақтастықты кеңейтіп, жұмыс күшін тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Кедендік рәсімдердің оңтайландырылуы экспорт пен импортты жеңілдетіп, шекаралық аудандарда экономикалық белсенділікті жоғарылатады.

Қорғас пен Батыс Қазақстандағы логистикалық хабтар – еліміздің транзит және логистика саласындағы стратегиялық маңызды нүктелері. Бұл орталықтар сауда мен транзиттік ағындардың өсуіне ықпал етіп, өңірдің халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілеттілігін арттырады.

17. Шекаралық аудандар мәселелері мен шешімдері

Қазіргі таңда шалғай орналасқан кейбір шекаралық ауылдарда халықтың қоныс аударуы мен инфрақұрылымның дамымауы елеулі проблемалар қатарында. Осы себепті кей аудандарда әлеуметтік және экономикалық жағдайлар төмендеп, тұрғындардың өмір сүру сапасы нашарлауы байқалады. Мысалы, жолдардың нашарлығы мен байланыс құралдарының жетіспеушілігі ауыл тұрғындарының базалық қажеттіліктерін қанағаттандыруды қиындатып отыр.

Осы мәселелерді шешу мақсатында мемлекеттік бағдарламалар аясында ауылдық жерлерді қолдау, жол құрылысы мен байланыс инфрақұрылымын дамыту жұмыстары жүргізілуде. Сонымен қатар, заңсыз миграцияға қарсы күрес шаралары күшейтіліп, шекаралық бақылау жүйелері жаңартылуда. Бұл шаралар аймақтардың тұрақты дамуын қамтамасыз етуде маңызды қадам болып табылады.

18. Шекараның қауіпсіздік тұрғысындағы мәні

Шекаралық қауіпсіздік – еліміздің ұлттық қауіпсіздігінің негізгі элементі. Терроризм мен есірткі саудасына қарсы күрес мақсатында шекара сызығында үздіксіз бақылау мен жаңа техникалық құралдарды қолдану маңызды болып отыр. Бұл қауіп-қатерлер мемлекеттердің тұрақтылығына тікелей әсер етеді және арнайы шараларсыз елдің қоғамдық тыныштығына қауіп төндіреді.

Мысал ретінде, 2018 жылы заңсыз шекара өту оқиғалары 20 пайызға төмендеді. Бұл мемлекет тарапынан қабылданған бақылау және қорғау шараларының тиімділігін нақты көрсетеді. Яғни, шекара қызметтерінің білікті жұмысы мен технологиялық жаңартулары нәтижесінде қауіпсіздік саласындағы көрсеткіштер жақсарғанын айтуға болады.

19. Мемлекеттік шекара туралы қоғамдық және білімдік жаңа бастамалар

Қазіргі уақытта мемлекеттік шекара мәселелерімен таныстыруға арналған жаңа қоғамдық және білім беру бастамалары жүзеге асырылуда. Бұл бастамалар жастар арасында отаншылдық, патриотизм сезімін қалыптастырып, шекараның маңыздылығын түсіндіруге бағытталған. Мысалы, мектептер мен жоғары оқу орындарында шекара тарихы мен оның стратегиялық рөлі жайлы арнайы сабақтар мен дәрістер ұйымдастырылуда.

Сонымен қатар, қоғамдық ұйымдар мен медиа жобалар арқылы шекаралық өмір туралы деректі фильмдер мен ақпараттық роликтер жасалып, кеңінен таратылуда. Бұл жастардың еліміздің шекарасын қорғау мен дамытуға деген көзқарасын нығайтуға ықпал етеді.

20. Қазақстан шекарасының қалыптасуы мен стратегиялық маңызы

Қазақстанның шекарасы – егемендік пен аумақтық тұтастықты сақтаудың басты кепілі. Бұл шекара халықаралық ынтымақтастық пен үнқатыстықта маңызды рөл атқарып, қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Еліміздің шекаралық қызметі экономикалық дамуды жеделдетіп, мемлекеттік сана-сезімнің нығаюына өз септігін тигізеді. Сонымен қатар, Қазақстанның геосаяси орналасуы оның шекараларының стратегиялық маңызын арттырып, өңірлік тұрақтылық пен қауіпсіздікті сақтауда шешуші рөл атқарады.

Дереккөздер

История формирования государственных границ Казахстана: монография / Под ред. А. Н. Иванова. — Алматы: Ұлт-ар, 2019.

Государственные границы Казахстана: правовые аспекты / А.К. Жумабаев. — Нұр-Сұлтан: Қазақ университеті, 2021.

Международное право и государственные границы / А. М. Бектемисов. — Алматы: Жоғары оқу орнының баспасы, 2018.

Создание и развитие границ Казахстана в XX веке / Е. С. Омарова // Вестник исторических исследований. — 2020. — №3. — С. 45-59.

Документы Государственного архива Республики Казахстан. — Нұр-Сұлтан, 2023.

А. К. Қуанышбеков. Қазақстан шекаралық аймақтарының даму мәселелері. Алматы, 2021.

Республика Қазақстан Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қорытындылары. Нұр-Сұлтан, 2019.

Ж. С. Мұхамеджанов. Терроризм мен есірткі саудасына қарсы күрес: шекара қызметінің рөлі. Астана, 2020.

Мемлекеттік шекара және қауіпсіздік. Қоғамдық пікір және білім беру бағдарламалары. Алматы, 2022.