Текст выступления:

Біз эмоцияларымызды басқара аламыз. Буллинг деген не?
1. Эмоцияларды басқарудың және буллингтің 6-сынып оқушылары үшін маңызы

Балалардың эмоционалды түсінігі мен эмоцияны басқару қабілеті олардың өмірінің барлық саласында маңызды әсер етеді. Әсіресе, мектеп жасында бұл дағдылар оқушының қоршаған ортамен қарым-қатынасына және психологиялық әл-ауқатына тікелей ықпал етеді. Буллинг мәселесі де білім беру жүйесінде кеңінен зерттелуде, себебі ол балалардың өзін-өзі бағалауы мен әлеуметтік дамуына кедергі келтіреді. Сол себепті 6-сынып оқушылары үшін эмоцияларды басқару және буллингтің алдын алу жайлы хабардар болу өте қажет.

2. Эмоциялар мен буллинг: тарих пен қоғамдағы орны

Эмоциялар адамзат тарихында әрқашан зерттеу нысаны болғанымен, олардың мінез-құлықтағы рольі әлі күнге дейін маңызды оқылымдарды талап етеді. Қоғамдық тұрғыдан алғанда, эмоциялардың дұрыс бағытталғаны адамның әлеуметтік байланыстарын нығайтып, бақытты өмір сүруіне жол ашады. Буллинг, керісінше, ағылшын сөзінен енген термин, мектептер мен жасөспірім ортасында жиі кездесіп, балалардың рухани және психологиялық денсаулығына зиян келтіреді. Қазақстанда да бұл мәселе өзекті болып, оны шешуге ғылыми және практикалық күш жұмсалуда.

3. Эмоция ұғымы мен негізгі типтері

Эмоция – адам бойында туындайтын ішкі күй мен сезімдердің кешені. Негізгі эмоцияларға қуаныш, ашулану, қорқыныш, көңілсіздік жатады. Мысалы, қуаныш – табысқа жеткен сәтте пайда болатын оң энергия, ал қорқыныш – қауіптен сақтану реакциясы ретінде қызмет етеді. Адам эмоцияларды сезіну арқылы қоршаған ортамен үйлесімде болады және өзіндік реакцияларын реттеп отырады. Осылайша, эмоциялардың негізгі типтерін түсіну арқылы бала өз сезімдерін дұрыс бағыттап, күрделі жағдайларда табысты әрекет ете алады.

4. Эмоцияларды басқарудың күнделікті маңызы

Эмоцияларды тиімді басқару оқудағы табысқа жетудің бірден-бір тәсілі болып табылады. Мысалы, сабақты қиын тапсырма ретінде қабылдаған кезде сабырлы болып, эмоцияны дұрыс бағыттау балаға оны жеңуге көмектеседі әрі мұғалімдермен оң қарым-қатынас орнатады. Сонымен қатар, сабырлы мінез балалардың өзара түсіністігін және достық қарым-қатынастарды нығайтады; бұл топ ішінде туындайтын түсініспеушіліктер мен жанжалдардың алдын алуға септігін тигізеді. Осы дағдылардың арқасында жасөспірімдер психологиялық тұрақтылыққа қол жеткізіп, өзін-өзі бағалау деңгейін арттыра алады.

5. Эмоцияларды басқарудың тиімді әдістері

Эмоцияларды басқаруда ең тиімді әдістердің бірі – тыныс алу жаттығулары. Бұл әдіс балаларға қиналған кезде өздерін тыныштандыруға көмектеседі. Сонымен бірге, эмоцияларды тану және атау да өте маңызды, өйткені сол арқылы бала не сезінетінін түсініп, оны қалай басқаруға болатынын үйренеді. Жазу немесе сурет салу секілді шығармашылық тәсілдер де эмоцияларды оңай қабылдап, оларды шығаруға көмектеседі. Мұндай әдістер балаларға өз эмоцияларын бақылауға үйретеді және психологиялық денсаулықты арттырады.

6. Қазақстандық оқушылар арасындағы эмоция түрлері

Қазақстандық 6-сынып оқушылары арасында қуаныш эмоциясы ең көп байқалады, бұл олардың көбінің мектеп өмірін жағымды қабылдайтынына дәлел. Дегенмен күйзеліс пен қорқыныш та маңызды орын алады, әсіресе емтихан және қоғамдық қысым кезінде. Бұл дегеніміз оқушылардың психологиялық қолдауға мұқтаж екендігін көрсетеді. Қазақстан Ұлттық білім статистикасы орталығының 2023 жылғы деректеріне сүйенсек, эмоцияларды басқару бойынша арнайы бағдарламалар енгізу қажет, себебі стрестен қорғану балалардың оқу үлгерімі мен жалпы дамуына әсер етеді.

7. Буллингтің анықтамасы мен белгілері

Буллинг – бұл қайталанатын, қасақана жасалатын психологиялық немесе физикалық қысым. Ол көбіне күштің теңсіздігі жағдайында орын алады және балаға ауыр зиян келтіреді. Буллингтің негізгі белгілеріне зорлық-зомбылық көрсету және құрбанды тұрақты бақылауда ұстап тұру жатады. Бұл әрекеттер әдетте әлсіз немесе қорғансыз балаларға бағытталады, нәтижесінде олар психологиялық жарақат алып, өздерін қорғансыз сезінеді. Мұндай жағдайларды ерте анықтап, алдын алу маңызды болып табылады.

8. Буллингтің түрлері мен нақты мысалдары

Буллингтің бірнеше түрлері кездеседі: физикалық (соққы, итеру), психологиялық (қорқыту, мазақ ету), әлеуметтік (жек көрініш білдіру, оқшаулау) және кибербуллинг (интернетте онлайн қысым көрсету). Мысалы, физикалық буллинг кезінде балаға бірнеше рет итеру немесе ұру әрекеті жасалуы мүмкін. Психологиялық буллинг барысында оны мазақтау немесе қорқыту орын алады. Әр түрлі типтер мектеп өмірінің кез келген саласында кездесіп, баланың оқу және әлеуметтік жетістіктерін төмендетеді. Қазақстан мектептерінің 2023 жылғы сауалнамасы бұл құбылыстың кең таралғанын дәлелдеді.

9. Буллинг пен әзіл-қалжыңның айырмашылығы

Буллинг – жүйелі түрде қайталанып, құрбанына зиян тигізетін әрекет. Мұнда билік теңсіздігі бар, және оның мақсаты – қорқыту мен бақылау. Әзіл-қалжың болса, негізінен көңіл көтеру үшін жасалады, зиянды мақсатпен бағытталмайды және бір реттен артық қайталанбайды. Сонымен қатар, әзіл кезінде адамдар бір-біріне құрметпен қарайды, ал буллинг жағдайында құрбанның психологиялық жарақат алуы мүмкін. Осы негізгі айырмашылықтар балалар арасында дұрыс қарым-қатынас орнатуда маңызды.

10. Буллингтің 6-сынып оқушыларына әсері

Буллингке ұшыраған балалардың оқу нәтижелері төмендеп, сабаққа деген ынтасы азайып кетемін. Олар өздерін сенімсіз сезініп, өзін-өзі бағалауы нашарлайды, бұл әлеуметтік оқшаулануға әкеледі. Кейбір жағдайларда мұндай балаларда депрессия және үрей белгілері пайда болып, жалғыздық сезімі күшейеді. Соңғы зерттеулерге сүйенсек, 2021 жылы Қазақстандағы оқушылардың үштен бірі буллингке тап болғаны анықталды, бұл мәселенің қаншалықты өзекті екенін көрсетті.

11. Кибербуллинг: интернеттегі қауіп және оның ерекшеліктері

Кибербуллинг – бұл электрондық коммуникация құралдары арқылы жасалатын психологиялық қысым. Ол жекелеген жағдайларда физикалық буллингтен де қауіпті болуы мүмкін, себебі кең ауқымды аудиторияға таралады және жеке деректердің таралуының салдары ауыр болады. Мысалы, әлеуметтік желілерде немесе хабарлама арқылы мазақтама және қорқыту хабарламалары жіберіледі. Бұл баланың психологиялық жағдайына теріс әсер етіп, өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне себеп болуы мүмкін. Сондықтан кибербуллингтің алдын алу мақсатында мектептер мен ата-аналар арасында толық ақпараттандыру жұмыстары жүргізілуі қажет.

12. Қазақстан мектептеріндегі буллинг бойынша 2022 жылғы деректер (%)

2022 жылы Қазақстандағы барлық оқушылардың үштен бірі түрлі түрдегі буллингке ұшыраған. Бұл көрсеткіш мектеп ортасының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған шаралардың маңыздылығын айқын көрсетеді. Сонымен қатар, кибербуллинг бұл мәселенің ең кең таралған түрі болып отыр, яғни балалардың интернет қауіпсіздігін күшейту қажет. Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің 2022 жылдық есебінде бұл мәліметтер оқушылар мен олардың ата-аналарына, сондай-ақ педагогтарға бағытталған арнайы бағдарламаларды әзірлеудің негізін қалады.

13. Буллингті анықтаудың белгілері мен әдістері

Буллингтің алғашқы белгілерінің бірі – оқушының тұйықталып, сабақтан жиі қалуы, сондай-ақ әлеуметтік топтардан қашуы. Сонымен қатар, мінезіндегі өзгертулер – мысалы, ашуланшақтықтың күшеюі немесе күтпеген қорқыныштар байқалады. Денесінде түсініксіз жарақаттардың пайда болуы немесе жиі аурулардың болуы да алаңдатарлық жағдай. Құрбандар достарымен қарым-қатынасының нашарлауын сезуі және мектеп өмірінен қол үзуі бұл үрдістің терең екендігін көрсетеді. Осы белгілерге назар аудару және ерте араласу балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

14. Буллинг құрбандарына практикалық көмек көрсету жолдары

Буллинг құрбандарын сабырлы тыңдау және олардың сезімдерін түсіну бірінші қадам болып табылады. Мұндай сенімді ересектерге бағыттау балаларға ашылып, көмек сұрауға мүмкіндік береді. Сонымен бірге, ақпараттық және әлеуметтік іс-шараларға қатыстыру арқылы балалар топқа қосылуды жеңілдетеді, бұл олардың достық қарым-қатынастарын нығайтып, оқу және өмірдегі табыстылығына септігін тигізеді. Осы практикалық шаралар құрбандарға әлеуметтік және психологиялық тұрғыдан қолдау көрсетудің тиімді жолдары болып табылады.

15. Буллинг жағдайында қадам бойынша әрекет ету

Буллингке тап болған жағдайда бірінші қадам – жағдайды дәл анықтау және сенімді ересекке хабарлау. Кейін мұғалім немесе психологпен кеңес жүргізіліп, нақты әрекет жоспары құрылуы тиіс. Бұл жоспарда құрбандарды қорғау, буллингтің қайталануын болдырмау және қатысушылардың жауапкершілігін анықтау шаралары қамтылады. Сонымен қатар, мектеп ішінде ақпараттандыру және тренингтер ұйымдастыру арқылы алдын алуға күш салу қажет. Қауіпсіз және тиімді қолдау тізбегі баланың психологиялық саулығын қамтамасыз етіп, оқудағы жетістіктерін арттыруға көмектеседі.

16. Эмоцияларды басқару буллингке төтеп беруде қалай көмек береді?

Эмоцияларды дұрыс бақылау адамның өмірде кездесетін қиын сәттерінде салмақты әрі саналы шешім қабылдауына мүмкіндік береді. Мектептегі дені жас жастар бола тұра, стресс жағдайында эмоцияларын ұстау олардың оқудағы табыстылығына және әлеуметтік ортада өздерін сенімді сезінуіне үлкен септігін тигізеді. Мысалы, қорқыныш пен ашуды басқару қабілеті буллинг жағдайларында өз-өзіне тұруға, сабырлы болуға және жанжалсыз жағдайды шешуге ықпал етеді. Сонымен қатар, эмоцияларды түсіну және оларды бақылауда ұстау оқушылардың қарым-қатынасы жақсарып, төзімділік пен сенімділік артады. Бұл қабілеттер әлеуметтік байланыстарды нығайтып, буллингтің алдын алу мен оған төтеп беруге бағытталған маңызды ресурс болып табылады.

17. Қазақстандағы буллингтің алдын алу шаралары мен ұйымдары

Қазақстанда буллинг проблемасын шешуге бағытталған бірнеше ұйымдар мен жобалар жұмыс жасайды. Мысалы, "Балалар құқығын қорғау" қоры мектептерде буллингке қарсы семинарлар өткізіп, балаларға және ата-аналарға әдістемелік көмек көрсетеді. Сонымен бірге, "Жастар бастамалары" қоғамдық ұйымы Қазақстанның бірнеше аймағында буллингке қарсы ақпараттық кампаниялар жүргізеді, бұл оқушылар арасында түсінік пен төзімділікті арттырады. Бұдан басқа, білім беру басқармалары мектептерде психологиялық қызметтердің санын көбейтіп, оқушының психологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етуге күш салып келеді. Бұл шаралар қоғамның барлық деңгейінде буллингке қарсы күрестің жүйелі түрде жүргізіліп жатқанын дәлелдейді.

18. Эмоцияларды басқару әдістерінің тиімділігін салыстыру

Жасөспірімдер арасында жүргізілген 2023 жылғы сауалнама нәтижелері бойынша, спортпен айналысу мен тыныс алу жаттығулары эмоцияларды басқару әдістерінің ішінде ең жоғары тиімділікке ие болды. Бұған қоса, бірнеше әдісті бір уақытта қолдану, мысалы, спорт, тыныс алу жаттығулары және медитация, эмоцияларды реттеуде одан да нәтижелі нәтиже көрсетті. Бұл көрсеткіштер эмоциялық теңгерімді сақтау – кешенді тәсілдерді қажет ететін күрделі процесс екенін көрсетеді. Осы әдістердің үйлесуі оқушылардың өз эмоцияларын жақсырақ түсініп, қиын жағдайларда өз-өздерін бақылауға мүмкіндік береді.

19. Эмоцияларды дұрыс басқарудың өмір сапасына әсері

Эмоцияларды дұрыс басқару жасөспірімдердің өздеріне деген сенімін арттыруға зор ықпал етеді. Бұл сенім олардың әлеуметтік қарым-қатынастарында позитивті әрекеттер жасауына, қиындықтарға табандылықпен қарауына ықпал жасайды. Мұндай қабілет оқушыға мектептегі қауіпсіздік сезімін қамтамасыз етіп, оқу үрдісін жақсартады, оның ойлау мен шығармашылық қабілеттерін дамытады. Сонымен қатар, қауіпсіз әрі қолдау көрсетілген ортада оқушылар буллингтің дымын көрмей, жалпы өмір сапасы жақсарып, денсаулығы мен психологиялық тұрақтылығы нығая түседі.

20. Эмоцияларды басқару және буллингтің алдын алу: мектептегі қауіпсіздіктің кілті

Эмоцияларды түсіну және оларды басқару жасөспірімдердің тұлғалық дамуына зор үлес қосады. Бұл қабілет әлеуметтік қиындықтарды, соның ішінде буллингті тиімді жеңуге көмектеседі. Мектептегі осындай жағдайларды дер кезінде тоқтату - әр баланың бақытты әрі қауіпсіз болашағының бастауы болып табылады. Сондықтан мектептер мен қоғам эмоциялық сауаттылықты дамытып, балаларды қолдау бағытында ұтымды жұмыстарды жалғастыруы аса маңызды.

Дереккөздер

В. И. Голубев, Психология эмоций, Москва, 2018.

ҚР Білім және ғылым министрлігі, 2022 жылдық есебі, Астана, 2023.

Атаққанова Е., Мемлекеттік білім статистикасы орталығының деректері, Алматы, 2023.

Д.С. Майерс, Қоғамдық психология негіздері, Санкт-Петербург, 2019.

Иманғазы Қ., «Буллинг және кибербуллинг: Қазақстандағы қазіргі жағдай», ҚазҰУ баспасы, 2021.

Дәулетова, Ж.С. Буллинг мәселесі және оның алдын алу жолдары. — Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2021.

Мұқашева, А.Т. Оқушылардың эмоцияларын басқару әдістері. — Нұр-Сұлтан: БҒМ, 2023.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Мектептегі буллингтің алдын алу туралы нұсқаулық. — 2022.