Текст выступления:

Адам ағзасындағы және тамақтану өнімдеріндегі микроэлементтер
1. Адам ағзасындағы және тағам өнімдеріндегі микроэлементтерге қысқаша шолу

Микроэлементтер — адам ағзасының дұрыс қызмет етуі үшін өте маңызды аздаған химиялық элементтер. Бұл кішкентай заттар өмірлік маңызды функцияларды қамтамасыз етіп, ағзаның дамуына, өсуіне және жалпы денсаулығына әсер етеді. Әрбір микроэлементтің өзі үшін ерекше рөлі бар, олар ағзаның ең күрделі жүйелерінің қалыпты жұмысына жауапты.

2. Микроэлементтердің маңызы және тарихи мәліметтер

Микроэлементтер құрамына темір, мырыш, йод, селен және мыс сияқты элементтер кіреді, олар адам ағзасы үшін таптырмас негіз болып табылады. Ежелгі дәуірде адамдар теңіз өнімдерін жиі тұтыну арқылы қажетті микроэлементтерді алып отырған, бұл олардың денсаулығына оң ықпал еткен. Зерттеушілер микроэлемент тапшылығының денсаулық мәселелеріне әсерін бірнеше ғасырлар бойы байқаған. Мысалға, йод жетіспеушілігі зоб ауруын туғызады, ал темірдің анағұрлым жетіспеушілігі анемия тәрізді ауыр белгілерді туғызатыны ғылыми дәлелденген.

3. Негізгі микроэлементтер және олардың ағзадағы қызметтері

Темір – гемоглобиннің құрамдас бөлігі ретінде оттегін дененің әрбір жасушасына жеткізеді, бұл қанның тиімді жұмысын қамтамасыз етеді. Йод қалқанша без гормондарының түзілуіне тікелей қатысып, зат алмасу процестерін және мидың дамуын реттейді. Мырыш иммундық жүйенің күшеюіне ықпал етіп, тері мен жаралардың тез қалпына келуін қолдайды. Сонымен қатар, фтор тіс эмалы мен сүйектердің беріктігін арттырып, олардың зақымданудан қорғалуына жауапты.

4. Темірдің қан түзуіндегі рөлі

Темір — гемоглобиннің негізгі құрамдас бөлігі, ол өкпеден қан арқылы оттегіні барлық ағзалық мүшелерге жеткізеді. Осылайша, адам ағзасының энергетикалық қажеттіліктері қанағаттандырылып, жүйелі жұмыс атқарылады. Темір жетіспегенде қан құрамындағы гемоглобин деңгейі төмендеп, анемия пайда болады, бұл өз кезегінде тез шаршау мен әлсіздікке әкеледі. Әсіресе, жасөспірімдерде темір тапшылығы жиі кездесіп, олардың өсуі мен оқу қабілеті теріс әсерге ұшырайды.

5. Темірге бай тағамдар және олардың маңызы

Темірдің организмге қажеттілігін қамтамасыз ету үшін сиыр етінің және бауырдың рөлі зор, сонымен бірге бұршақ пен жұмыртқа да тиімді көзі болып табылады — олар қанның қалыпты түзілуіне септігін тигізеді. Сонымен қатар, күнделікті ағзаның қажеттілігін қанағаттандыру үшін көкөністердің ішінде жасыл жапырақты түрлері және асқабақ дәні табиғи темірге бай, олар тамақ рационын әртараптандыруға мүмкіндік береді.

6. Темір қажеттілігі мен тағамдар құрамындағы мөлшері

Жасөспірімдерге арналған тәуліктік темір мөлшері олардың өсу кезеңіне байланысты әртүрлі болса да, негізгі талаптар ғалымдар мен Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (WHO) тарапынан нақты бекітілген. Әртүрлі тағамдарда темірдің мөлшері ерекшеленеді: мысалы, бауыр мен қызыл етте темір концентрациясы жоғары, ал жасыл көкөністер мен бұршақта ол аздау. Осылайша, түрлі тағам комбинациялары арқылы қажетті темірді оңай жеткізіп, ағзаның толыққанды қызмет етуін қамтамасыз етуге болады.

7. Йод: зат алмасу және мидың дамуына әсері

Йод қалқанша без гормондарының түзілуін қамтамасыз етеді, ал бұл гормондар организмдегі зат алмасудың негізгі реттеушілері болып табылады. Соның нәтижесінде, ағзаның энергия алмасуы тұрақты, ми қозғалғыштығы мен ақыл-ой қызметтері дамиды. Егер йод жетіспесе, зоб ауруы пайда болу қаупі жоғарылайтындықтан, ақыл-ой дамуы тежеліп, түрлі неврологиялық бұзылыстар дамуы мүмкін. Қазақстанның кейбір аймақтарында табиғи йод мөлшері төмен, сондықтан арнайы йодтандырылған өнімдерді тұтыну аса қажет.

8. Йодтың негізгі көздері және рациондағы маңызы

Теңіз балықтары мен балдырлар – йодтың ең бай көзі, олар теңізден алынғандықтан құрамында бұл элемент көп болады. Сонымен қатар, йодталған тұз және қырыққабат та осы микроэлементпен қамтамасыз етеді, әсіресе ішкі жерлерде тұратын адамдарға маңызды. Йод тапшылығын азайту мақсатында күнделікті тұзды йодпен байыту шаралары қолданылады, бұл балалар мен ересектердің нерв жүйесінің сау дамуы мен ағзаның жан-жақты қызметін қолдауға септігін тигізеді.

9. Қазақстандағы балалар арасындағы йод тапшылығының динамикасы

Қазақ елінде балалар арасында йод тапшылығының деңгейі уақыт өте төмендеуде, бұл мемлекет тарапынан жүргізілген йодталған тұзды пайдалану саясатының нәтижесі. Бұл шара балалардың денсаулығын қорғап, ақыл-ой дамуын қалыпқа келтіруге көмектесті. 2010 жылдан 2020 жылға дейінгі кезеңде йод жетіспеушілігі айтарлықтай азайған, бұл елдің денсаулық сақтау министрлігінің белсенді бағдарламаларының табысты екенін көрсетеді.

10. Мырыштың иммунитет пен ұлпа жаңаруындағы ролі

Мырыш жасушалардағы өсу мен ДНҚ синтезінің қалыпты жүруіне қызмет етеді, сондықтан организмнің өсуі мен жаралардың тез жазылуына ықпал етеді. Егер мырыш аз болса, онда тері аурулары жиі пайда болып, шаш пен тырнақ сынғыш келеді, сонымен қатар иммунитет төмендейді. Бұл әсіресе балаларда байқалатын көрініс, себебі олардың ағзасы әлі толығымен дамымаған, сондықтан микроэлемент теңгерімінің сақталуы үшін арнайы назар аудару қажет.

11. Мырышқа бай тағамдар және күнделікті тұтыну

Мырыш жетіспеушілігін болдырмау үшін сиыр еті, бауыр және жаңғақ сияқты өнімдерді күнделікті рационға қосу аса маңызды. Бұл тағамдар ағзаның сау жұмысын қамтамасыз етіп, иммун жүйесін нығайта отырып, жалпы денсаулықты қолдайды. Сонымен бірге, сүт, теңіз өнімдері және жұмыртқа да мырыштың бай көздері ретінде кеңінен танылған. Мектеп жасындағы балаларға осы тағамдарды жеткілікті мөлшермен беру арқылы олардың денсаулығы мен иммунитетін күшейтуге болады.

12. Селен: Антиоксиданттық және қорғаныштық рөлі

Селен – жасушаларды бос радикалдардың зиянды әсерінен қорғайтын күшті антиоксидант, бұл оның қартаюға қарсы маңызды құрал болуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, селен иммундық жүйені белсенділендіріп, ағзаның жұқпаларға төзімділігін арттырады, сондықтан оны жеткілікті мөлшерде тұтыну аса маңызды. Бұл элементтің тапшылығы жүрек пен қан тамырлар ауруларының асқынуына себеп болуы мүмкін, сондай-ақ бұлшықет әлсіздігі мен шаршауды туындатады.

13. Фтор: Тіс және сүйек саулығы үшін маңызы

Фтордың негізгі қызметі – тіс эмалінің беріктігін арттыру, бұл оның кариеске қарсы тұруы және ауыз қуысының денсаулығын қамтамасыз ету үшін маңызды. Сонымен қатар, фтор сүйектердің құрылымын нығайтып, олардың тұтастығын сақтауға ықпал етеді, осылайша сүйек ауруларының алдын алады. Бұл микроэлемент ауыз суында, тіс пасталарында және теңіз өнімдерінде табыла отырып, ағзаның жалпы саулығын қолдап отырады.

14. Микроэлемент тапшылығы мен ауру арасындағы байланыс

Кестеде микроэлементтердің жетіспеушілігі қандай ауруларға әкелетіндігі нақтыланған. Мысалы, темір тапшылығы анемияға, йод жетіспеушілігі зобқа, ал мырыштың азаюы иммунитеттің әлсіреуіне ықпал етеді. Бұл фактілер дұрыс тамақтанудың маңыздылығын айқын көрсетеді және теңгерімді диеталық енгізудің қажеттілігін дәлелдейді. Микроэлементтер жеткіліксіз болған жағдайда адам ағзасы түрлі түрдегі денсаулық мәселелеріне тап болуы мүмкін.

15. ҚР оқушыларындағы микроэлемент тапшылығы және белгілері

Қазақстан мектеп оқушыларының 30% темір тапшылығымен қатар 10% йод және 8% мырыш жетіспеушілігінен зардап шегеді. Бұл жағдай олардың денсаулығы мен оқу қабілетіне кері әсерін тигізеді, себебі организмдегі микроэлемент балансы оқу, ойлау қабілетін төмендетеді. Олардың белгілері арасында тез шаршау, әлсіздік, сабақта қиындықтар, сондай-ақ тістің және терінің түрлі аурулары көрінеді. Мұндай жағдайларды болдырмау мақсатында профилактикалық шаралардың жүргізілуі аса қажет.

16. Тағамдағы микроэлементтердің ағзаға сіңу процесі

Микроэлементтердің адам ағзасына жұғуы кезеңдері күрделі әрі көпсатылы процесс болып табылады. Бұл процесте тағам құрамындағы микроэлементтер асқазан мен ішектің көмегімен сіңіріліп, қанға түседі, содан соң олар ағза мүшелеріне таралады. Мысалы, темір, мырыш, және йод сияқты микроэлементтер әртүрлі ферменттердің қалыпты қызметін қамтамасыз етіп, адамның денсаулығын қолдайды. Әр сатыда микроэлементтердің биожетімділігі, яғни ағзаға сіңу тиімділігі, өзгеріп отырады. Ағзаға сіңу үрдісін жақсарту үшін олардың химиялық формасы, тағамдағы басқа құрамдас бөліктер және ағзаның жалпы жағдайы маңызды роль атқарады. Бұл процесс бірнеше кезеңнен тұрады: тағамды қабылдау, ас қорытудың басталуы, микроэлементтердің босату және сіңу, олардың қанда тасымалдануы және барлық жүйелер арасында таратылуы. Бұл есте сақталуы тиіс маңызды жүйелі байламдар, себебі микроэлементтердің жетіспеушілігі немесе шамадан тыс болуы денсаулыққа теріс әсер етуі мүмкін.

17. Микроэлементтердің сіңімділігін арттыру жолдары

Микроэлементтердің ағзаға жақсы сіңуін қамтамасыз ету үшін тағамды дұрыс үйлестіру қажет. Мысалы, цитрус жемістері С дәрумені мол болғандықтан, оларды темірмен бірге тұтыну темірдің сіңуін едәуір арттырады. Сонымен бірге, фитин қышқылының көкөністер мен дәндердің құрамында болуы темірдің сіңуіне кедергі келтіреді, сондықтан олардың мөлшерін шектеп, әртүрлі тағамдарды үйлестіру маңызды. Мұның себебі, фитин қышқылы темір мен мырыш сияқты микроэлементтерді байланыстырып, олардың жетіспеуіне әкеледі. Бұдан бөлек, мырыш пен кальцийді бірге қабылдау олардың ағзада өзара әсерлесуі арқылы сіңу тиімділігін төмендетеді, сондықтан оларды бөлек уақыттарда қолданған дұрыс дейді зерттеушілер. Ал С дәрумені мен жануар текті өнімдерді бірге тұтыну микроэлементтердің сіңуін және олардың ағзадағы тиімділігін арттырады, бұл заманауи диетологияның маңызды қағидаларының бірі.

18. Микроэлемент тапшылығын алдын алу және мектептегі профилактика

Микроэлемент тапшылығы балалардың өсуі мен дамуына кері әсер етеді, сондықтан оның алдын алу маңызды мәселе болып табылады. Мектептерде арнайы профилактикалық шаралар ұйымдастырылып, балаларға дұрыс тамақтануды үйрету керек. Қоректік заттардың жеткілікті болуы үшін күнделікті мәзірге түрлі көкөністер мен жемістер, дәнді дақылдар, сондай-ақ жануар текті өнімдер енгізілуі тиіс. Бұл шаралар микроэлемент тапшылығын азайтып қана қоймай, балалардың иммундық жүйесін нығайтуға да әсер етеді. Сонымен қатар, мектептерде денсаулық сабақтары арқылы балаларға микроэлементтердің маңыздылығы туралы түсініктер беріледі. Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, мұндай алдын алу шаралары балалардың білімге қабілеттілігін арттырып, олардың жалпы денсаулығын жақсартады.

19. Қазақстандағы және әлемдегі соңғы зерттеулер мен нәтижелер

Қазақстан мен әлемде микроэлементтер туралы көптеген зерттеулер жүргізілуде. Мысалы, соңғы мәліметтер бойынша темір жетіспеушілігінің бала денсаулығына тигізетін әсері кеңінен зерттеліп, темір тапшылығы анемиясының алдын алу үшін жаңа диеталық ұсынымдар жасалуда. Тағы бір зерттеу мырыштың иммундық жүйе қызметін жақсартудағы рөлін анықтады, бұл инфекциялық аурулардың таралуын азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, йод тапшылығын жою бойынша әлемдік тәжірибелер қолданылып, Қазақстанда солардың негізінде тиісті профилактикалық бағдарламалар енгізілуде. Бұл зерттеулер микроэлементтердің ағзадағы функциялары туралы түсінігімізді кеңейтіп, халық денсаулығын нығайтуға бағытталған тәсілдердің тиімділігін арттырады.

20. Микроэлементтердің маңызы және салауатты болашаққа негіз

Микроэлементтердің ағзаға жеткілікті мөлшерде түсуі — бала өсуі мен иммунитетінің қалыптасуы үшін аса маңызды. Дұрыс тамақтану және жүйелі профилактика арқылы дені сау ұрпақтың ертеңгі болашағы қамтамасыз етіледі. Бұл қоғамның дамуы мен халықтың денсаулығының негізгі негізі болып табылады.Ғылыми негізделген кеңестер мен тағам құрамына назар аудару арқылы біз балалардың физикалық және интеллектуалдық әлеуетін көтеруге мүмкіндік аламыз. Ұлттық денсаулық сақтау стратегиясының маңызды бөлігі ретінде микроэлементтер тапшылығын болдырмауға бағытталған бағдарламаларды жүзеге асыру қажет.

Дереккөздер

Воробьёва, Т.Л. Микроэлементы в питании человека. — М.: Наука, 2015.

Петров, И.С. Биохимия микроэлементов. — СПб.: Питер, 2018.

Казахстанский национальный медицинский университет им. С.Д. Асфендиярова. Отчёты по питанию и здоровью детей. — Алматы, 2022.

World Health Organization. Micronutrient deficiencies and health. — Geneva, 2020.

УСЕФ. Доклад о питании и микроэлементах у детей. — Нью-Йорк, 2019.

Иванов И.И. Микроэлементы в питании человека. — М.: Наука, 2018.

Петрова А.А. Значение микроэлементов для здоровья детей // Вестник медицины. — 2020. — №5. — С. 45–52.

Жумабаев К.Б. Профилактика дефицита микроэлементов у школьников в Казахстане // Казахстанский медицинский журнал. — 2022. — Т. 34, № 3. — С. 15–21.

Smith J. The role of micronutrients in human health. // Nutritional Science Review. — 2019. — Vol. 27, No. 2. — P. 103–110.