Текст выступления:

Адам организмінің химиялық құрамы. Макро- және микроэлементтер
1. Адам организмінің химиялық құрамы: негізгі тақырыптар

Бүгінгі баяндамамыздың басты мақсаты — адам ағзасындағы негізгі химиялық элементтер мен олардың тіршілік процестеріндегі маңызды рөлін ашу. Бұл тақырып тек биология мен химияның қиылысында ғана емес, сонымен қатар медицина мен денсаулық сақтау саласында да аса қажет.

2. Адам денесінің химиялық құрылымы: кіріспе

Адам денесі төрт негізгі элементтен құралған: көміртек, сутек, оттек және азот. Бұл элементтер адам организміне құрылымдық негіз беріп қана қоймай, оның өсуі мен дамуына қажетті биохимиялық процестерді жүргізуге мүмкіндік береді. Жалпы алғанда, осы элементтер мен организмдегі минералдардың өзара әрекеттесуі 19-ға жуық химиялық элементтен тұратын нақтылы және күрделі жүйені қалыптастырады, ол биохимия ғылымының дамуына үлкен ықпал етті.

3. Организмдегі элементтердің жалпы құрамы

Адам ағзасында элементтердің таралуы әртүрлі, олардың ішінде оттек ең көп кездесетін элемент болып табылады, оның үлесі организм массасының шамамен 65%-на жетеді. Көміртек, сутек және азот организмнің басқа да маңызды құрылымдық бөлігі болып табылады. Осы элементтердің дұрыс балансы өмірлік функциялардың орындалуына жауапты. Мысалы, көміртек — органикалық молекулалардың негізі, ал азот ақуыздар мен нуклеин қышқылдарының құрамына кіреді.

4. Органикалық және бейорганикалық қосылыстар

Адам ағзасының шамамен 60-70 пайызы судан тұрады, ол көптеген тіршілік процестерінде, соның ішінде зат алмасу мен температураны реттеуде басты рөл атқарады. Органикалық қосылыстар — ақуыздар, көмірсулар және майлар — ағзаға энергия беріп, жасушалар мен тіндердің құрылысын қамтамасыз етеді. Бұған қоса, бейорганикалық қосылыстардың құрамына кіретін тұздар мен қышқылдар ағзадағы химиялық теңгерімді сақтауға және жүйке жүйесінің дұрыс жұмыс істеуіне үлкен көмегін тигізеді.

5. Элементтердің пайыздық қатынасы: диаграмма

Диаграммада адам ағзасындағы негізгі элементтердің үлесі анық бейнеленген. Бұл суреттен оттек, көміртек, сутек және азоттың басым екенін байқауға болады, бұл олардың тіршілік процестеріндегі маңызын растайды. Ең көп таралған элемент оттек болып, ол жасушалық тыныс алу үшін және энергия өндіру үшін қажет. Бұл мәліметтер Қазақстан биохимия институтының 2023 жылғы зерттеулері негізінде алынған.

6. Макроэлементтер: анықтамасы және жалпы сипаттамасы

Макроэлементтер — ағзаға үлкен мөлшерде қажет химиялық элементтер. Оларға кальций, фосфор, магний, калий және натрий жатады. Бұл элементтер организмнің құрылымдық бөліктері және физиологиялық процестердің іске асырылуы үшін маңызды. Мысалы, кальций сүйектердің беріктігі мен бұлшық еттердің жұмысын қамтамасыз ететін басты элемент ретінде белгілі. Сонымен қатар, макроэлементтер жасушалардағы электролиттік балансты реттеп, өмірлік маңызды функцияларды орындауда қажет.

7. Кальцийдің ағзадағы рөлі

Кальцийдің 99%-ы сүйектер мен тістерде орналасып, оларды мықты және тұрақты етеді. Бұл элементтің арқасында сүйек құрылымы қалыптасып, денеміз өз пішінін ұстап тұрады. Сонымен бірге, кальций бұлшықеттердің жиырылуына, жүйке сигналдарының берілуіне және қан ұюының қалыпты жүруіне жауапты. Егер кальций жеткіліксіз болса, остеопороз секілді сүйек аурулары, сондай-ақ тіс пен бұлшық еттің түрлі аурулары пайда болуы мүмкін.

8. Фосфордың маңызы мен көзі

Фосфор — сүйек пен тістің негізгі құрамдас бөлігі. Сонымен қатар, ол жасушаларда энергия тасымалдау үшін аса маңызды құрамдас — АТФ-ның құрамында болады. Фосфорға бай азық-түлікке сүт өнімдері, ет, теңіз өнімдері және жаңғақтар жатады. Егер ағзада фосфор жетіспесе, бұлшықет әлсіздігі, метаболизмнің бұзылуы және жалпы денсаулықтың нашарлауы байқалады.

9. Магний және оның ағзадағы қызметі

Магний — адам денесінде көптеген биохимиялық процесс үшін қажетті макроэлемент. Ол бұлшықеттердің дұрыс қызмет етуіне, жүйке жүйесінің жұмысына және жүрек ырғағын реттеуге көмектеседі. Сонымен қатар, магний ағзада энергияны өндіру үшін маңызды ферменттердің жұмысына қарсы жауап береді. Магнийдің жеткіліксіз болуы шаршау, бұлшықеттердің спазмы және жүрек қан тамырлары ауруларының қауіпін арттыруы мүмкін.

10. Калий және натрий: электролиттік баланс

Калий жасуша ішіндегі негізгі ион ретінде жүйке импульстерінің берілуін және бұлшықеттердің жиырылуын қамтамасыз етеді. Натрий болса, жасушадан тыс сұйықтықтағы су мен тұздың балансын реттейді. Осы екі элементтің теңгерімі жүрек ырғағын тұрақтандыруға, бүйректердің қызметін қалыптастыруға және жүйке жүйесінің дұрыс жұмыс істеуіне септігін тигізеді. Теңгерім бұзылған жағдайда жүрек-қан тамырлары және жүйке жүйесінің түрлі аурулары пайда болуы ықтимал.

11. Макроэлементтердің негізгі көздері және ұсынылған мөлшері

Кестеде макроэлементтердің тәуліктік ұсынылатын мөлшері мен олардың негізгі тағам көздері қамтылған. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен Қазақстан ұлттық тағам стандарттарының негізінде кальций, калий және натрий сүт өнімдері, көкөністер мен дәнді дақылдар арқылы ағзаға жеткізіледі. Бұл элементтердің дұрыс мөлшердегі пайызы ағзаның қалыпты қызметін және жалпы денсаулықты қамтамасыз етеді.

12. Микроэлементтер: ағзаның маңызды құрамдастары

Микроэлементтер — аз мөлшерде қажет болғанымен, олар ағза үшін аса маңызды. Оларға темір, йод, мырыш және тағы басқа элементтер жатады. Мысалы, темір оттекті тасығыш гемоглобиннің құрамына кіреді. Йод қалқанша бездің гормондарын синтездеу үшін қажет, ал мырыш иммунитетті күшейтіп, ДНҚ синтезі үшін маңызды. Мұндай элементтердің жеткіліксіздігі денсаулыққа айтарлықтай зиян келтіруі мүмкін.

13. Темірдің функциясы және тапшылығының салдары

Темір — гемоглобин мен миоглобиннің құрамына кіретін маңызды микроэлемент. Ол оттекті эритроциттер арқылы тасуға, яғни бүкіл ағзаға жеткізуге жауап береді. Егер темір жетіспесе, анемия, шаршау және иммундық жүйенің әлсіреуі орын алады. Темірге бай негізгі тағамдар қатарына қызыл ет, бауыр және бұршақтар кіреді. Сондықтан дұрыс тамақтану арқылы оның жеткілікті деңгейін сақтау өте маңызды.

14. Йод: қалқанша бездің жұмысына әсері

Йод қалқанша безінің гормондары — тироксин мен трийодтиронинді синтездеуге қатысады, олар ағзадағы метаболизм мен өсу процестерін реттейді. Йод тапшылығы зоб ауруының дамуына, сондай-ақ балалардың ақыл-ой және физикалық дамуының бұзылуына алып келеді. Йод теңіз өнімдері мен йодталған тұз арқылы ағзаға жеткізіледі, сондықтан оның дұрыс деңгейін сақтау халық денсаулығы үшін маңызды.

15. Мырыштың биологиялық қызметі

Мырыш — ДНҚ синтезін қолдап, иммунитетті күшейтетін микроэлемент. Ол жаралардың жазылуын тездетуге және метаболизмнің қалыпты жүруіне ықпал етеді. Негізгі мырыш көздері — ет, жұмыртқа және бұршақ өнімдері. Егер мырыш жетіспесе, өсу тежелуі мен тері ауруларының пайда болуы мүмкін, сондықтан оның жеткілікті мөлшерін тамақтану арқылы алу қажет.

16. Мыс және фтор: адамдар үшін маңызды микроэлементтер

Адам ағзасы үшін мыс пен фтор сияқты микроэлементтердің маңызы өлшеусіз зор. Мыс — бұл ағзада метаболизм процестерінің қалыптасуына қатысатын негізгі металл, ол ферменттер жүйесінде белсенді рөл атқарады. Мыс қоры жеткіліксіз болғанда, иммундық жүйенің әлсіреуі мен тері ауруларының пайда болуы мүмкін. Фтор болса, тістің қаттылығын арттырып, кариес ауруынан қорғайды. XIX ғасырда тіс ауруларының кең таралғандығын зерттеген ғалымдар, фтордың маңыздылығын дәлелдеп, оның стоматологиядағы қолданылуын бастады. Әрине, мұндай микроэлементтердің ағзаға қажетті мөлшерде түсуі қиын, бірақ олар денсаулықты сақтауда маңызды рөл атқарады.

17. Микроэлементтердің ұсынылған тәуліктік мөлшері мен көзі

Қазақстан мен әлемдегі денсаулық сақтау саласында микроэлементтердің ұсынылған тәуліктік мөлшері мен негізгі тағам көздері зерттеліп, ДДСҰ стандартына сай анықталды. Мыс, мысалы, күніне 1.5-3 мг мөлшерінде қажет болып, оны бауыр, теңіз өнімдері мен жаңғақтардан алуға болады. Фтор — 3-4 мг, ал негізінен оны шай, балық және кейбір минералды сулардан алуға болады. Бұл деректер микроэлементтердің аз мөлшерде қажет болғанымен, ағзадағы функциялары күрделі әрі маңызды екенін көрсетеді. Тестілеу нәтижелерінен көрінетіндей, жеткілікті микроэлементтер ағзаның қалыпты жұмыс істеуіне негіз болады, ал олардың жетіспеушілігі әртүрлі ауруларға апарып соқтыруы ықтимал.

18. Элементтер тапшылығының салдары

Қоректік микроэлементтердің тапшылығы адам ағзасында ауыр салдарға әкелуі мүмкін. Мысалы, кальцийдің жетіспеушілігі остеопороз — сүйектердің сынғыштығын арттыратын және тіс құрылымының әлсіреуіне әкелетін ауруға себеп болады. Сонымен қатар, темірдің жеткіліксіздігі анемия мен жалпы шаршағыштықтың туындауына соғып, адамның энергиясы азаяды. Йод кіндіктің дұрыс жұмыс жасамауына және өсу бұзылыстарына алып келеді, сондықтан оның жеткілікті мөлшері ерекше маңызды. Фтордың жетіспеушілігі тіс кариесіне себеп болып, стоматологиялық қиындықтарға әкеледі. Осындай салдарды алдын алу үшін күнделікті рационымызда қажетті микроэлементтерді ұдайы қадағалау қажет.

19. Химиялық элементтердің гомеостаздағы негізгі рөлі

Адам ағзасындағы химиялық элементтер гомеостаздың — дененің ішкі ортасының тұрақтылығының — сақталуында шешуші рөл атқарады. Кальций без сүйектердің беріктігін қамтамасыз етсе, темір оттегінің тасымалдануына қатысады. Йод гормоналдық балансты қалыптастырып, метаболизм үдерісін реттейді. Сол сияқты, мыс ферменттердің жұмысын қамтамасыз етуде маңызды, ал фтор тістің қорғаныш қабатын нығайтады. Бұл элементтердің тепе-теңдігі организмнің өзін-өзі реттеуіне, иммундық жүйенің күшеюіне және жалпы денсаулықтың нығаюына мүмкіндік береді. Бұл табиғаттың тамаша жүйесі, оның бұзылуы аурулардың пайда болуына әкеп соқтырады.

20. Қорытынды: Элементтердің адам ағзасындағы маңызы

Элементтердің дұрыс тепе-теңдігі адам денсаулығы мен дамуының негізін құрайды. Олардың жеткілікті мөлшерде болуы салауатты өмір салтын ұстануға, аурулардың алдын алуға және баланың дұрыс өсуіне кепілдік береді. Сондықтан тамақтануымызға және өмір салтымызға мұқият көңіл бөлу — денсаулығымыздың басты кепілі. Жұмысымызды химиялық элементтердің мәнін түсініп, олардың ағзадағы рөлін бағалай отырып ұйымдастырған жөн.

Дереккөздер

Киселева Г. В., Основы биохимии человека, Москва, 2020.

Датский национальный институт здоровья, Отчет о макро- и микроэлементах, 2022.

Қазақстан биохимия институты, Химиялық элементтердің адам ағзасындағы таралуы, Алматы, 2023.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы, Тамақтану нормалары бойынша нұсқаулық, 2021.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Микроэлементтер және олардың денсаулыққа әсері. — Женева, 2020.

Иванов В.П. Биохимия человека: учебное пособие. — М., 2018.

Петрова Л.С. Микроэлементы в питании и их роль в здоровье человека. — Санкт-Петербург, 2019.

Қабденов Т.М. Химиялық элементтердің биологиядағы маңызы. — Алматы, 2021.

Өмірзақова А.З. Құрамында микроэлементтері бар тағамдар және олардың пайдалылығы. — Нур-Султан, 2022.