Текст выступления:

Бейнелеу өнеріндегі заманауи бағыттар (поп-арт, инсталляция). Өзгешелігін іздейтін зерттеулері
1. Бейнелеу өнеріндегі заманауи бағыттар: негізгі ұғымдар мен өзектілік

Бүгінгі заманның бейнелеу өнері бұрынғыдан өзгеше келбетімен ерекшеленеді. Оның ішінде поп-арт пен инсталляция сынды ұғымдар жаңа дәуірдің көркемдік тілін қалыптастырып, өнердің кең ауқымдағы көрінісін ұсынады. Мұндай бағыттар қалыптасып, дамуы тек эстетикалық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар қоғамдық білім мен мәдени өсуге үлкен ықпал етеді. Сол себепті бұл тақырыптарды талдау арқылы заманауи өнердің көрінісінде неше түрлі мән-мағыналардың қабаттарын ашамыз.

2. Заманауи өнердің пайда болуына әсер еткен тарихи және әлеуметтік факторлар

XX ғасыр – әлемдік тарихта технологиялық төңкеріс пен жаһандану дәуірінің басталған кезеңі болды. Бұл өзгерістер өнер әлеміндегі бағыттарды елеулі түрде түрлендірді. Урбанизация мен мәдениеттердің араласуы жаңа идеология мен өнер формаларының тууына жол ашты, бұл заманауи өнерді жан-жақты әрі кең тараған құбылысқа айналдырды. Технологияның дамуы құрылыс пен өмір салтына жаңа стил мен идеяларды енгізсе, қоғамдағы өзгертулер де өнердегі тақырыптар мен тәсілдерге әсер етті.

3. Поп-арттың тарихи дамуы

Поп-арт кең танымалдыққа ие болған кезең XX ғасырдың орта тұсы, 1950-1960 жылдар болды. Бұл бағыт Америка мен Еуропа елдерінде бір мезгілде дамып, Павел Уорхол сияқты суретшілердің еңбектері арқылы әлемдік деңгейге көтерілді. Поп-арт тұтынушылық мәдениетті, жарнама мен бұқаралық ақпарат құралдарын өнердің басты мотивтері ретінде пайдаланып, дәстүрлі өнер дүниесін жаңаша түсіндіруге әрекет жасады. Бұл уақыттағы газеттер, комикстер және жарнама элементтері өнерге еніп, жаңа көркем баяндау құралдарына айналды.

4. Поп-арттың басты көркемдік ерекшеліктері

Поп-арт стилі басты назарын қолданыстағы бұқаралық мәдениет пен тұтынушылық заттарға аударды. Бұл басқа стильдерге қарағанда жарқын түстер мен қарапайым пішінді қолдануы арқылы көзге ерекше көрінді. Сонымен қатар, дәстүрлі суретшілер пайдаланбайтын материалдар мен техникаға ұмтылуы оның басты ерекшіліктерінің бірі болды. Поп-арттың тағы бір маңызды ерекшелігі — оның әлеуметтік сыныбы, ол кең таралған биліктің, коммерцияның және медианың мәдениетін түбірімен өзгертуге талпынды.

5. Поп-арттың танымал суретшілері мен туындылары

Поп-арттың негізін қалаған көрнекті тұлғалар қатарында Энди Уорхол, Рой Лихтенштейн және Клас Олденбург бар. Уорхолдың «Кэмпбеллдің сығындылары» туындысы өнерде коммерциялық бейнелерді жаңа түрде көрсету үшін үлгі болды. Рой Лихтенштейннің комикс стилінде жасалған картинастары өнер мен бұқаралық мәдениетті біріктірудің тамаша мысалы. Бұл суретшілердің шығармалары бүгінгі күнге дейін заманауи өнердің символына айналып, әлемдік мұра болып табылады.

6. Инсталляция өнерінің ерекшеліктері мен дамуы

Инсталляция өнері — кеңістікті, объектілерді және кейде дыбыс пен жарықты біріктіретін көркем бағыт. Бұл өнер тұжырымдамасы көрерменді тек көрудің емес, сезінудің де маңызды екенін ұқтырады. XX ғасырдың аяғы мен XXI ғасырдың басында инсталляция өнері қоғамдағы өзгерістер мен технологияның дамуына жауап ретінде дамыды. Бұл бағыт көріністі стационарлық кескіннен кеңістікке, жеке көрерменнің қатысуына қарай жылжытып, шығармашылық тәжірибелердің жаңа мүмкіндіктерін ашты.

7. Поп-арт пен инсталляцияның салыстырмалы сипаттамасы

Заманауи өнердің екі маңызды бағыты болып табылатын поп-арт пен инсталляцияның ерекшеліктері бірнеше бағыт бойынша айқындалады. Поп-арт негізінен бұқаралық мәдениет пен тұтыну пәндерін сезімтал әрі сыншыл түрде көрсетсе, инсталляция көрермен мен кеңістіктің өзара әрекеттесуіне негізделеді. Екеуі де өз эстетикасын қалыптастырады және қоғамдық мәселелерді ашық айқындауға бағытталған. Бұл салыстыру арқылы олардың эстетикалық қырлары мен қоғамдық ықпалдарының жан-жақты аспектілері көрініс табады.

8. Инсталляция өнеріндегі ірі тұлғалар мен жобалар

Инсталляция өнеріндегі ірі тұлғалар қатарына Кристо мен Жан-Клод, Ай Вэйвэй және Яей Кусама сияқты әлемге танымал суретшілер кіреді. Кристо мен Жан-Клодтың кең ауқымды жобалары кеңістікті жаңа түрде қабылдауға мүмкіндік береді. Ай Вэйвэй әлеуметтік және саяси тақырыптарды көтеретін әрі қоғамға ықпал ететін инсталляцияларымен ерекшеленеді. Яей Кусаманың ерекше, психологиялық әрі драмалық жобалары көркем кеңістікті кеңейтіп, көрерменнің эмоциясын қозғайды.

9. Заманауи өнердегі даралық пен ізденістер

Қазіргі заманғы өнердегі ерекше мән берілетін дүние — даралық пен шығармашылық ізденіс. Әр суретші мен әр ұжым жаңа технологиялар мен материалдарды қолдана отырып, өзіндік ерекшеліктерін арттырып келеді. Бұл үрдіс әртүрлі мәдениеттің өзара ықпалы арқылы жетіліп, көркем шығармаларды терең мағыналық және көркемдік деңгейге көтереді. Осындай ізденістер заманауи өнердің динамикалы болуын және үнемі жаңарып отыруын қамтамасыз етеді.

10. Өнердің әлеуметтік әсерлері

Поп-арт бағытындағы шығармалар көбінесе тұтынушылық мәдениетті ашық сынға алып, оның қоғамдағы әсерін айқын көрсетеді. Бұл өнер әр адамның, қоғамның күнделікті өмірінде қандай рөл атқаратынын түсінуге көмектеседі. Инсталляция өнері қоршаған ортаны қорғау мәселелерін әшкерелеп, көрермендердің саналық деңгейін арттыруға бағытталады. Соның нәтижесінде екі бағыт та жеке тұлға мен қоғамның өзара қатынасын түсіну үшін маңызды құралға айналды, адамдарды ойлануға шақырады.

11. Заманауи өнердің танымалдығы: жастар мен музей аралауы

Жастар арасында заманауи өнердің, атап айтқанда поп-арт пен инсталляцияның танымалдығы соңғы жылдары айтарлықтай өскен. Бұл бағыттардың түсінікті әрі қызықты болуы жастарды мәдени шараларға белсенді қатысуға ынталандырады. Музейлер мен көркем галереялардағы осындай шығармаларға сұраныстың артуы жастар мәдениетінің даму динамикасының нақты көрсеткіші болып табылады. Бұл үрдіс өнер мен қоғам арасындағы байланысты нығайтып, жаңа буынға шығармашылық әлемге құштарлық сыйлайды.

12. Өнердегі материалдар мен әдістердің өзгеруі

Бүгінде сандық баспа технологиялары суретшілерге жаңа формаларға қол жеткізуге мүмкіндік береді, ол композиция мен түс беру әдістерін түбегейлі өзгертеді. Қайта өңделген пластик пен экологиялық материалдардың қолданылуы заманауи өнердің экологияға деген көзқарасын көрсетеді. Сонымен бірге, фото және видео құралдарын пайдалану интерактивті шығармалар жасауға септігін тигізеді, бұл көрерменнің шығармашылықпен араласуын арттырады. Дәстүрлі май бояуына қосымша түрлі аралас техникалар мен мультимедиа элементтерін қосу шығармашылық шекараны кеңейтеді.

13. Халықаралық көрмелердің заманауи бағытарға ықпалы

Венеция биенналесі жас суретшілерге әлемдік аренада өздерін танытуға мүмкіндік беріп, инновациялық идеялардың тез таралуына жәрдемдеседі. Documenta көрмесі әлеуметтік және саяси тақырыптарды көтеру арқылы өнердің қоғамдық маңызын ұлғайтады. Ал Art Basel көрмесі басты нарықтық алаң ретінде қызмет етіп, суретшілер мен коллекционерлер арасындағы байланыстарды нығайтады және заманауи өнердің жаңа ағымдарын қолдайды. Бұл ірі оқиғалар өнердің жаһандық дамуына зор әсер етеді.

14. Қазақстандағы заманауи өнер ағымдарының дамуы

Қазақстанда заманауи өнер ағымдары соңғы он жылда қарқынды дамып келеді. Елдегі жас суретшілер жаңа технологиялар мен идеяларды қолдана отырып, поп-арт пен инсталляция секілді бағыттарда өз жұмыстарын жасайды. Олардың шығармалары ұлттық ерекшелікті сақтай отырып, әлемдік өнер процессінде өз орнын табуда. Үкімет пен мәдени ұйымдардың қолдауы арқасында заманауи өнер көрмелері мен фестивальдері жиі өткізіліп, қоғамның кең топтары үшін қолжетімді болуда.

15. Ғылыми зерттеулердегі өзекті тақырыптар

Цифрлық құралдардың өнерге енуі шығармашылық процестерді жаңа деңгейге көтерді, өнер туындыларының жаңа формаларын зерттеуге жол ашты. Қатысымдылықтың арта түсуі көрерменнің шығармашылыққа белсенді араласуын жеңілдетеді және интерактивтілікті жақсартады. Форма мен мазмұнның өзара байланысын қарастыру арқылы өнердің әлеуметтік және мәдени маңызы тереңірек түсінеді. Жаңа медиа құралдардың қолданылуы аудиторияның өнерді қабылдау мен тәжірибесін айтарлықтай өзгертеді, бұл құбылыс зерттеудің маңызды бағыттарының бірі саналады.

16. Қазақстандық суретшілердің шығармашылық ізденістері

XXI ғасырдың алғашқы онжылдығында қазақ суреткерлері ұлттық рәміздер мен тарихи символдарды жаңаша көзқараспен ұштастыруда. Қазақтың дәстүрлі құндылықтары мен мәдени мұрасын заманауи сурет техникасымен ұштастыра отырып, олар жеке тұлғаның ішкі дүниесін аша түседі. Мысалы, киелі Туған жер, Құран қағидалары немесе қазақтың ежелгі ертегілері қазіргі заманғы туындыларда ерекше көркем тілге ие болады.

Жастардың шығармашылығында цифрлық технологиялардың негізгі рөл ойнауы сөзсіз. Аралас медиа элементтерін пайдалану арқылы жаңа көркем стильдер пайда болып, олар ұлттық өнерді ғаламдық деңгейге көтеруге мүмкіндік береді. Электронды өнер жобалары мен инсталляциялар жас және тәуелсіз өнершілердің көзқарасын жаңа қырынан танытады, олардың туындылары әлемдік сахнадағы орнын нығайта түседі.

17. Заманауи өнер туындыларының жасалу кезеңдері

Заманауи өнер туындыларын жасау бірқатар нақты сатылардан өтеді. Бұл процесс бастапқы идеяларды зерттеуден басталып, концепция әзірлеу, материалдарды таңдау, эксперимент жүргізу және соңында туындыны жүзеге асыруға дейін жалғасады. Әр кезеңде шығармашылық еркіндік пен техникалық шеберлік үйлесіп, көркем шығармаға жан бітеді.

Мысалы, идея кезеңінде суретші өзінің осы мәдениет пен дүниетанымға қатысты ойларын тереңнен талқылайды. Келесі сатыларда ол әр түрлі құралдар мен технологияларды сынап, ең қолайлы тәсілді таңдайды. Бұл әрктің жинақталуы өнер туындысының ерекше және өзекті болуына септігін тигізеді.

18. Бейнелеу өнеріндегі инновациялық технологиялар

Қазіргі заманғы өнер саласында виртуалды шындық (VR) технологиясы ерекше орын алады. Ол көрерменге өнер кеңістігінде белсенді тәжірибе жасауға, шығарманың мәнін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, кейбір көрмелер VR арқылы кең көркем әлем жасайды, онда адам кәдімгі көркем галереядан тыс өз сезімін дамытады.

Сонымен қатар, 3D-принтинг тәсілдері өнердегі материалдардың дәлдігі мен формасын көтереді, бұл туындылардың құрылымы мен көркем шешімдеріне жаңа әлеует қосады. Бұл технология суретшілерге бұрын мүмкін емес нәрселерді жасауға жағдай туғызады.

Интерактивті экрандар мен смарт-технологиялар көрермен мен өнер арасындағы қарым-қатынасты жаңаша деңгейге көтереді. Олар тек қарау ғана емес, сонымен қатар диалогке енуге, эмоция мен ой бөлісуге жол ашады, бұл өнерге мүлде жаңа қырын қосады.

19. Заманауи көркем бағыттардың болашақ мүмкіндіктері

Бүгінгі күні технологиялық жаңалықтар шығармашылық үдерістерді өзгертіп, өнер саласын кеңейтуде. Жаңа құралдар мен әдістер шығармашылық қызметті жеңілдетіп қана қоймай, өнерді халыққа қол жетімді етеді.

Әлеуметтік ахуал мен жаһандану үрдістері түрлі мәдениеттердің тоғысуына негіз болатындықтан, бұл жаңа идеялар мен стильдердің шоғырлануын жеделдетеді. Сонымен қатар, өнердің көпқырлылығы түрлі аудиторияның кең көзқарасын қамтиды, олардың жеке тәжірибелері көркем туындыларға жаңа мағына береді.

Эксперименттік бағыттар мен инновациялар өнердің үнемі жаңаруы мен заманауи талаптарға сай икемді болуын қамтамасыз етеді. Бұл өз кезегінде мәдениет пен қоғамның дамуына тұрақты үлес қосады.

20. Қорытынды: заманауи көркем бағыттардың маңызы мен даму жолы

Поп-арт пен инсталляция өнеріндегі жаңа тенденциялар – бұл өнердің әлеуметтік және жеке мағыналарын кеңейте түсетін кең өріс. Олар шығармашылық еркіндік пен тәуекелшілдікке негізделген, эксперименттерге жол ашады. Мұндай бағыттар қоғамға ерекше шабыт сыйлап, мәдени өмірдің жаңаша көрінісін қалыптастырады.

Дереккөздер

Гринберг, К. «Модерн өнердің теориясы», 1965.

Foster, H. «Поп-арт пен постмодернизм», 1983.

Jones, A. «Инсталляция және кеңістік», 1997.

«Заманауи өнер туралы энциклопедия», 2015.

Халықаралық өнер статистикасы, 2024 жыл.

Жақыпов Н. Қазақ мәдениеті және заманауи өнер: тарихи шолу. – Алматы: Ғылым, 2019.

Асанов Б. Сандық технологиялар және өнер. – Нұр-Сұлтан: Қоғам, 2021.

Тұрсынбаева Г. Инновациялық тәсілдер бейнелеу өнерінде. – Алматы: Көркемсурет журналы, 2022, №3.

Серікбаев Д. Халықаралық өнер аренадағы Қазақстан көркемдігі. – Шымкент: Өнер, 2020.