Текст выступления:

Қазақтың ұлттық сәндік-қолданбалы бұйымдары (ши тоқу, киіз басу)
1. Қазақтың ұлттық сәндік-қолданбалы бұйымдарына жалпы шолу

Қазақ халқының ұлттық өнері – ұлт тарихының, тұрмыс салтының, дүниетанымының ерекше көрінісі. Оның ішінде ши тоқу мен киіз басу әдістері көшпелі өмірге сай дамып, ұлттық құндылық пен шеберлікті дәріптейді. Бұл өнер туындылары жанға жылы сезім сыйлап, қазақтың рухани байлығын паш етеді.

2. Ұлттық сәндік-қолданбалы өнердің пайда болу тарихы және маңызы

Қазақтың сәндік-қолданбалы өнері көшпелі өмір салты мен табиғат байлығынан туындаған. Ежелгі замандардан бері бұл өнер тұрмыстың ажырамас бөлігі болып, қазақ халқының өзіндік ұлттық болмысын айқын танытты. Бұл өнер түрі ұрпақтар арасындағы байланыс пен салт-дәстүрді сақтауда маңызды орын алады.

3. Ши тоқу дәстүрі: қалыптасу себептері мен қажеттілігі

Ши тоқу қазақтардың көшпелі тұрмысында тұрмыстық керек-жараққа айналды, себебі ол жеңіл әрі берік бұйымдар жасауға мүмкіндік берді. Ши бұйымдары сондай-ақ үй мен қораны сәндеуде маңызды рөл ойнады. Әйелдердің қолынан шыққан бұл өнер ұлттық дәстүр ретінде ұрпақтан ұрпаққа дарыды, өзіндік шеберлік пен әсемдікті ұстанды.

4. Ши тоқуда қолданылатын негізгі материалдар мен құралдар

Ши тоқуда негізінен ат терісі, жүн, талшықтар пайдаланылады. Теріні өңдеу, тігуге арналған арнайы қылшық және ине сияқты құралдары бар. Бұл материалдар мен құралдар қазақтың табиғи ресурстарын тиімді қолдануға, әрі эстетикалық талаптарға сай әсем бұйымдар жасауға мүмкіндік берді.

5. Ши тоқудың әдісі және ерекшеліктері

Таза ши техникасы — шиді тікелей тоқу әдісі, қарапайым әрі кең таралған. Ораулы ши — өрнектерді жіппен орап, бұйымның көркемдігін арттырады. Арнаулы жиекті ши — бұйымның шеттерін күшейтіп, төзімділігін жоғарылатады. Қазақ оюлары ши үстінде ерекше тәсілдермен бейнеленіп, бұйымдардың сәндік құндылығын арттырады.

6. Ши тоқудың түрлері мен қолданылу салалары

Қазақ өнері энциклопедиясына сәйкес, ши тоқудың әртүрлі түрлері бар, олар түрлі мақсатта қолданылады. Кейбір түрлері тұрмыстық заттар жасауға арналса, басқалары сәндік және рәсімдік қызмет атқарады. Түстері мен өрнектері бойынша ерекшеленеді, бұл олардың қызметіне және қолдану саласына байланысты.

7. Ши тоқу бұйымдарындағы ою-өрнектің символикасы

Ши тоқу бұйымдарындағы ою-өрнек қазақ халқының әлемге көзқарасы мен салт-дәстүрін бейнелейді. Әр үлгі белгілі бір мағынаны білдіреді: молшылық, тыныштық, қорғаныс сияқты. Бұл өрнектер шеберлердің өнері арқылы ұрпақтар арасында рухани сабақтастықты сақтап, ұлттың символикалық тілін қалыптастырды.

8. Ши бұйымдарының тұрмыстағы қолданылуы мен мәні

Ши бұйымдары киіз үйдің ішін аймақтарға бөліп, төрлеу үшін пайдаланылды. Жазда олар салқындық әкелсе, қыста жылуды сақтауға көмектесті. Сонымен қатар, қонақтарға шиді сый ретінде тарту қазақтың қонаққорлық дәстүрінің жарқын көрінісі болды, бұл оларды ерекше қадірлейтіндігінің белгісі.

9. Киіз басу: қазақ халқының дәстүрлі өнері

Киіз басу — қой жүнінен тығыз, су өткізбейтін материал жасау техникасы. Бұл өнер көшпелілердің тұрмыстық және киімдік қажеттіліктерін қанағаттандырды. Киізден төсеніш, жамылғы, киіз үй жасау арқылы қазақтың тұрмыс салты мен мәдениеті өркендеді. Киіз басу ұлттық дәстүр ретінде қастерленіп, ұлы мұраға айналды.

10. Киіз басу технологиясының кезеңдері

Киіз басу бірнеше кезеңнен тұрады: жүнді жуып, илеп, су сепу арқылы жүнді тығыздау, одан кейін домалату арқылы мықты кілем жасау. Бұл процесс ұзақ әрі еңбекқорлықты талап етеді. Әр кезең ұлттық шеберліктің биік деңгейін көрсетіп, қазақ халқының тұрмыс салты мен табиғатпен үйлесімділігін сипаттайды.

11. Киіз басудағы технологиялық және әлеуметтік ерекшеліктер

Киіз басу — ұжымдық еңбек, онда ән-күймен, дәстүрлі жоралғылармен ұштасқан маңызды мәдени шара. Бұл әдістер еңбек құндылығы мен қоғамдағы ынтымақтастықты нығайтты. Үлкендер жастарға тәжірибесін үйретіп, ұлттық дәстүр мен технологияның сабақтастығын қамтамасыз етті.

12. Киіз бұйымдарының тұрмыстағы үлесі (пайыздық қатынас, диаграмма)

Зерттеу деректері киіз бұйымдарының күнделікті тұрмыстағы маңыздылығын көрсетеді. Киіздің әртүрлі қолдану салалары – төсеніштен бастап киіз үйге дейін – қазақ қоғамдық өмірінің ажырамас бөлігі. Бұл бұйымдар ұлттық мәдениет пен салт-дәстүрдің басты құрамдас бөлігі ретінде саналады.

13. Киіз бұйымдарының негізгі түрлері мен атаулары

Сырмақ — өрнекті, көбікті төсеніш, киіз үйдің сәнді әрі жылы бөлігі. Текемет — қалың, тегіс киіз, төсекте немесе еденде төсеніш ретінде қолданылады. Алаша — жеңіл, өрнекті жолақты киіз жайма, күнделікті тұрмыста кеңінен пайдаланылады. Тұскиіз — қабырғаға іліп сәндік және атмосфераны безендіреді.

14. Киіз бұйымдарындағы ою-өрнек және оның символикасы

Киіз бұйымдарына бейнеленген ою-өрнектер қазақтың дүниетанымы мен рухани құндылықтарын меңзейді. Әр өрнек табиғат, жануар немесе геометриялық элементтер арқылы өмірдің құндылықтарын білдіреді. Мұндай өнер туындылары қазақ ұлтының ұлттық бірегейлігін сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізеді.

15. Сәндік-қолданбалы өнердің тәрбиелік және патриоттық маңызы

Қолөнер балаларды ұқыптылық пен табандылыққа тәрбиелейді, еңбек мәдениетін қалыптастырады. Бұл өнер жастарды ұлттық мәдениет пен тарихқа қызықтырып, патриоттық санаға баулиды. Сонымен бірге, сәндік-қолданбалы бұйымдар қазақ халқының бірегейлігін арттырып, эстетикалық талғамын жетілдіруге әсер етеді.

16. Ши тоқу мен киіз басудағы аймақтық айырмашылықтар

Қазақтың ұлттық қол өнері – ши тоқу мен киіз басу – даланың әр түкпірінде өзіндік ерекшеліктерімен көз тартады. Мәселен, Жетісу аймағында ою-өрнек қарапайымнан күрделіге дейінгі деңгейде өрнектеледі, геометриялық және гүлді мотивтердің комбинациясы ерекше, қабырғалары қалың, сонымен қатар түс палитрасы қанық әрі бай композициялар түзеді. Бұл өңірдің қолөнершілері табиғат пен тұрмыстың сұлулығын көркем бейнелей отырып, өздерінің дәстүрлерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізген.

Оңтүстік Қазақстан өңірінде ши тоқу мен киіз басу дәстүрлері айрықша әсемдікке ие, мұнда түстер мен өрнектер үйлесімі ерекше үйлесіп, әрбір бұйым рухани мағынаны көтереді. Бұл жердің қолөнершілері ежелгі уақыттан бері дамып келе жатқан технологияларын заманауи элементтермен ұштастырып, ұлттық сән-салтанатты жаңа деңгейге көтеруде.

Ал Батыс Қазақстан мен Оңтүстік Батыс Қарақалпақстанда киіз өнері жоғары технологиялық әдістермен ерекшеленеді, киіздер ірі әрі қалың тоқылған. Мұнда қолөнердің механикалық және қолмен тоқу әдістері үйлесіп, өнімнің беріктігі мен сапасын арттырады. Бұл ерекшеліктер аймақтың тарихи, климаттық және материалдық жағдайларымен тығыз байланысты.

Әрбір аймақтың шикізат таңдауы мен өндіріс тәсілі ұлттық қолөнер дәстүрін байытып, қазақ халқының мәдениетін сақтау мен жаңғыртуға үлес қосады. Аймақтардың өзіне тән ерекшеліктері бүкіл Қазақстанның қолөнер өнерін бірегей әрі көпқырлы етеді.

17. Шеберлердің еңбегі мен тарихи тұлғалар мысалдары

Өкінішке қарай, осы слайдта нақты дерек немесе мақала мәтіндері көрсетілмеген. Дегенмен, қазақ дәстүрлі қолөнері тарихында шеберлердің еңбегі айрықша маңызды. Мәселен, XIX-XX ғасырларда Қасым Баймұхамбетов секілді атақты киіз шеберлері қазақ киізін жоғары өнерге көтеріп, ұлттық өрнектер мен технологиялық әдістерді жетілдірген. Олар замандастары мен келешек ұрпақтарға шеберліктің тұтқасын ұстатып, елдің рухани байлығын арттырады.

Тағы бір тарихи тұлға – Шәкәрім Құдайбердіұлы, ол өнерге тек шебер ғана емес, философ әрі ақын ретінде де айналысып, қазақ өнеріндегі рухани мәнді терең жеткізген. Мұндай тұлғалар ұлттық қолөнердің дамуына негіз болып, оның заманауи мән-мағынасын қалыптастыруда үлесі зор болды.

18. Қазіргі сәндік-қолданбалы бұйымдардың дамуы мен бағыты

Қазіргі таңда қазақ қолөнершілері ұлттық материалдар мен әдістерді жаңа, заманауи бағытта дамытуды қолға алуда. Олар ши мен киіз бұйымдарын интерьер дизайнында қолдана отырып, ұлттық стильді ерекше заманауи көріністе ұсынады. Бұл үрдіс жөнінде дәстүр мен жаңалықтың үйлесімді араласуы ұлттық өнердің жаңа деңгейге көтерілуін көрсетеді.

Қазіргі заманғы трендтерге сай, эко-дизайн ұстанымдары мен табиғи материалдарды біріктіру ерекше маңызды. Табиғи шикізатты қолдану экологияға құрмет танытып қана қоймай, бұйымдардың сапасын арттырғандықтан, олардың нарықтағы сұранысы да өсуде. Бұл үрдіс қазақ қолөнерінің экологиялық әрі этникалық маңызын арттыра түседі.

Сонымен қатар, қазақстандық сәндік-қолданбалы бұйымдар халықаралық деңгейде танылып, жоғары бағаланып келеді. Бұл ұлттық өнердің әлемге паш етілуіне, елдің мәдени бірегейлігін танытуға үлкен серпін береді. Қазақстандық заттар ұлттық дәстүрмен үйлескен заманауи дизайн арқасында сұранысқа ие болып отыр.

19. Жас ұрпаққа білім беру және өнер сабақтастығы

Қазақ халқының мәдени мұрасын сақтау мен дамытудың ең маңызды бағыттарының бірі – жас ұрпаққа ұлттық қолөнерді үйрету. Мектептерде ши тоқу және киіз басу бойынша арнайы үйірмелер құрылып, олар арқылы жастар ұлттық дәстүрлерге жақындайды. Үйірмелерде оқушылар қолөнердің негізгі әдістерін меңгеріп, бұйымдар жасауға машықтанады.

Сонымен қатар, колледждер мен арнайы орталықтар халық қолөнерінің дәстүрлі технологияларын зерттеу мен жаңғыртуға бағытталған курстар ашып, жас мамандар даярлайды. Олар терең білім алып, ұлттық мәдениеттің заманауи талаптарға сай дамуына үлес қосады.

Оқу орындарында оқушылар ұлттық өнердің рухани және мәдени маңыздылығын түсінеді, бұл олардың шығармашылық қабілеттерін арттырады. Мұндай білім оларды ұлттық мұраны бағалауға және жетілдіруге ынталандырады.

Жас буын ата-бабалардың қолөнерін сабақтастық ретінде қабылдап, оны жаңа формада әрі мазмұнда жетілдіруге ұмтылады. Бұл үрдіс ұлттық дәстүр мен заманауи өнердің біртұтастығын сақтай отырып, мәдениеттің тірі әрі дамушы болуын қамтамасыз етеді.

20. Ұлттық сәндік-қолданбалы өнердің заман талабындағы маңызы

Ши тоқу мен киіз басу – қазақ халқының рухани және көркем мұрасы ретінде ерекше маңызды. Бұл өнер түрлері ғасырлар бойы қалыптасып, ұлттың өзіндік мәдениетін қалыптастыруда шешуші роль атқарды. Бүгінде олар заманауи өмірге икемделіп, ұлттық бірегейлікті сақтау мен рухани тәрбиені нығайтуда үлкен маңызға ие.

Ұлттық қолөнердің орнықты дамуы елдің мәдени санасын арттырып қана қоймай, патриоттық сезімді оятады. Сонымен бірге, ол жастарға ұлттық құндылықтарды ұғынуды, шығармашылықты дамыту мен өз мәдениетін қадірлеуді үйретеді. Осылайша, сәндік-қолданбалы өнер ұлттық мәдениеттің өміршеңдігі мен дамуының кілті болып табылады.

Дереккөздер

Жұмабеков Ш. Қолөнер тарихы. Алматы: Әдебиет және өнер, 2010.

Қазақ ұлттық өнер энциклопедиясы. Алматы, 2015.

Серікбай, Б. «Ши тоқу және оның мағынасы» // Мәдени мұра журналы, №2, 2018.

Омарова, Ж. «Киіз басу технологиялары мен мәдени маңызы» // Қазақ этнографиясы, 2021.

Қазақтың ұлттық қолөнері. Алматы: Қазақ энциклопедиялық баспасы, 2019.

Аманжолов Т.С. Қазақ қолөнерінің тарихы. Алма-Ата, 1987.

Қалиев М.Б. Ұлттық қолөнер және оның дамуы. Астана, 2005.

Нұрпейісова Г.К. Қазақтың киіз басу өнері. Шымкент, 2012.

Төлегенов Ә. Қазақтың сәндік-қолданбалы өнері. Алматы, 2018.

Жұмабаева Ә.С. Ұлттық мәдениет және білім беру. Қарағанды, 2020.