Текст выступления:

Қазақ халқының тұрмыстық заттарының орындалу техникасы мен материалдарын (торсық, дөңгелек үстел) зерделеу
1. Қазақ халқының тұрмыстық заттарын зерттеу: техникасы және материалдары

Қазақ халқының тұрмыстық заттары – оның мәдени мұрасының маңызды бөлігі ғана емес, сонымен қатар күнделікті өміріндегі қажетті құралдар мен өнер туындылары болып табылады. Осы тұрмыстық объектілер арқылы біз халық барысының дәстүрлері, өмір салты мен әлемге деген көзқарастарын тереңірек түсінеміз.

2. Тұрмыстық бұйымдардың тарихи және мәдени мағынасы

Қазақ халқы көшпелі өмір салтына бейімделіп, тұрмыстық бұйымдарды өз тарихымен, қоғамдық құрылымымен байланыстырып жасады. Әр бұйымның қызметі отбасының тірегіне айналып, мәдени мұра ретінде ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келеді. Олардың жасалу техникасы мен материалдық құрамы қазақтың табиғатқа және дәстүрлерге деген ерекше құрметін көрсетеді.

3. Торсықтың ерекшелігі мен күнделікті қолданысы

Торсық – қазақ тұрмысында су, сүтің немесе басқа сұйықтықты сақтау және тасымалдау үшін қолданылатын ерекше зат. Оның материалы мен пішімі көшпелі өмірдің талаптарына сай арнайы таңдалған. Торсық күнделікті өмірдің ажырамас бөлігі ретінде құнарлы әрі қолданыста тиімді құрал болып отыр, бұл тұрмыстық және мәдени тұрғыда әсіресе маңызды.

4. Торсық жасауда қолданылатын материалдардың ерекшеліктері

Торсық жасау үшін жылқы, түйе немесе сиыр терісі негіз ретінде қабылданады, өйткені олардың терісі мықты әрі икемді болады. Терінің беріктігі арнайы өңдеу әдістерімен қамтамасыз етіліп, ұзақ уақытқа шыдамды болады. Бұған қоса, торсық бетіне табиғи бояулармен ою-өрнектер салынып, тарамыс жіп арқылы тігіледі, бұл оның сыртқы сәндік түрін жақсартып, бұйымның тұтастығын арттырады.

5. Торсық жасаудың негізгі кезеңдері

Торсықтың жасалу процесі бірнеше маңызды кезеңнен тұрады. Алдымен тері таңдалып, өңделеді, содан кейін қажетті пішінге келтіріледі. Әрі қарай терінің тігісі және ою-өрнектердің салынуы орын алады. Соңғы кезеңде торсық барлық талаптарға сай сынақтан өтіп, қолдануға дайын болады. Бұл кезеңдер қазақ қолөнеріндегі шеберліктің және дәстүрлі технологиялардың жоғары деңгейін көрсетеді.

6. Торсық жасау процесінің кезеңдері

Торсық жасауда әрбір кезең бұйымның сапасы мен ұзаққа шыдамдылығын анықтайды. Әуелі материалдардың сапасы зерттеліп, кейін одан қажетті көлем мен формада бөліктер дайындалады. Терінің өңделуі, ою салу және тігу сәттерінде дәстүрлі әдістер қолданылып, бұйымның ұлттық ерекшелігі сақталады. Осыдан кейін торсық қолдануға және сәндеуге дайын болады.

7. Дөңгелек үстелдің ерекшеліктері мен рөлі

Дөңгелек үстел қазақ тұрмысының символы болып табылады, ол бауырмалдық пен теңдікті білдіреді. Үстелдің дөңгелек пішіні – бірлік пен тұтастықтың белгісі. Бұл үстелді жасау барысында қолданылатын материалдар мен безендіру әдістері қазақтың қолөнерінің ерекше әдістерімен ұштасып, тұрмыстық қажеттіліктен асатын мәдени құндылыққа айналады.

8. Дөңгелек үстел жасауға қажетті материалдар

Дөңгелек үстел жасау үшін қайың мен үйеңкі сияқты қатты әрі икемді ағаш түрлері пайдаланылады. Бұл ағаштар үстелдің беріктігі мен ұзаққұзыреттілігін қамтамасыз етеді. Сонымен бірге, бөлшектерді жинау кезінде сапалы желім мен сәндік шегелер қолданылады, бұл конструкцияның сенімділігін арттырады. Үстелдің беті табиғи лак немесе маймен өңделіп, оған әдемі ою-өрнектер қосылады, бұл ұлттық нақыш пен көркемдік сәнділікті көрсетеді.

9. Дөңгелек үстел жасаудың негізгі сатылары

Үстел жасау бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен, қажетті ағаш түрлері таңдалып, тазаланады да, өңдеуге дайындалады. Әрі қарай, ағаш бөлшектері қажетті пішінге келтіріліп, өңделеді. Бөлшектерді біріктіру жұмысы үстелдің конструкциясын қалыптастырып, оны ыңғайлы әрі тасымалға қолайлы етеді. Соңғы кезеңінде үстелге ұлттық ою-өрнектер салынып, лак жағылады, бұдан соң өнім толық жинақталып, пайдалануға беріледі.

10. Дөңгелек үстел жасау сатысының кезеңдік схемасы

Дөңгелек үстел жасау үдерісі бірнеше кезеңді қамтиды. Алғашқы кезеңде ағаш материалдары өңделіп, қажетті бөлшектер алынады. Кейін оларды біріктіру және сәндеу жұмыстары жүргізіледі. Әр кезеңде ұлттық дәстүрлер мен қолөнер шеберлігінің үлгілері сақталып, өнімнің сапасы мен эстетикасы қамтамасыз етіледі.

11. Торсық пен үстелдегі ұлттық ою-өрнек сипаттамалары

Қазақ тұрмыстық бұйымдарында өсімдік және геометриялық оюлар көптеп пайдаланылады. Бұл өрнектер табиғат сұлулығын бейнелеп, ұлттық нақышты ерекше көрсетеді. Сонымен қатар, зооморфтық элементтер – аңдар мен құстар түріндегі бейнелер – ерекше мистикалық мағынаны білдіреді. Олар дәстүрлі сенімдермен байланысып, бұйымдардың рухани құндылығын арттырады.

12. Торсық пен үстелде қолданылатын табиғи бояу түрлері

Табиғи бояулар көбінесе өсімдік тамырлары мен жапырақтарынан алынады, олар тері мен ағаш бетінде жұмсақ әрі үйлесімді реңк тудырады. Минералды қоспалар бояудың тұрақтылығын арттырып, әртүрлі түсті гаммалар пайда болады, бұл ұлттық бұйымдарға ерекше сән береді. Қолданыстағы бояулар экологиялық таза, адам мен жануарларға зиянсыз, сондықтан бұйымдар ұзақ мерзімде эстетикалық сапасын сақтайды.

13. Экологиялық тиімділігі және тұрмыстағы пайдасы

Қазақ тұрмыстық бұйымдарының табиғи материалдардан жасалуы қоршаған ортаны қорғауға ықпал етеді және экожүйе тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі. Материалдардың беріктігі және арнайы дайындалуы бұйымдардың ұзаққұзыретті болуын қамтамасыз етіп, тұрмыста ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, бұл бұйымдарды қайта өңдеу экологиялық тазалыққа септігін тигізеді, тұрмыстағы қоқыс көлемін азайтуға үлес қосады.

14. Торсық пен үстел материалдарының салыстырмалы кестесі

Тұрмыстық бұйымдардың сапасына олардың материалдық тұрақтылығы, қайта өңдеуге бейімділігі және сәндік қасиеттері айрықша әсер етеді. Торсық пен дөңгелек үстелдің материалдары экологиялық тұрғыдан тиімді әрі ұзаққа шыдамды болғанымен, олардың эстетикалық және функцияналдық ерекшеліктері әртүрлі. Мұндай салыстыру этнографиялық зерттеулер нәтижесінде алынған мәліметтерге негізделеді.

15. Ұлттық бұйымдардың материалдық құрылымының диаграммасы

Қазақстан музейлерінің инвентаризациясы көрсеткендей, қазақ ұлттық бұйымдарында ең көп қолданылатын материалдар – ағаш пен тері. Бұл материалдар бұйымдардың беріктігін қамтамасыз етіп, олардың ұлттық ерекшелігін ашып көрсетеді. Сонымен бірге, бұл мәліметтер мәдени құндылықтардың сақталуына және заманауи зерттеулерге негіз боларлық дереккөз ретінде қызмет етеді.

16. Ұлттық тұрмыстық бұйымдарды дайындайтын шеберлер

Ұлттық тұрмыстық бұйымдар – қазақ халқының атадан балаға мирас болып келе жатқан асыл қазынасы. Бұл заттар өздерінің ерекше көркемдігімен, шебер қолдың ұстанымымен ерекшеленеді. Мысалы, қолөнерші Қалия Шәкәрімқызының жасаған торсықтары – тек кеңістікті ғана емес, рухани әлемді де көрсетеді. Оның бүгінде музейлерде тұрған бұйымдары қазақ халқының материалдық мәдениетінің жоғары деңгейін дәлелдейді. Сонымен қатар, Алматы облысының Боралдай ауданындағы Нұркен Өтегенұлы жасаған дөңгелек үстелдер ерекше орынды алады. Оның жұмысында ұлттық нақыштар мен заманауи элементтер үйлесіп, әсемдік пен пайдалылық қатар көрініс табады. Бұл шеберлердің еңбегі ұлттық мәдениетті сақтау мен дамытуда маңызды рөл атқарады.

17. Торсық пен дөңгелек үстелдің қазіргі кезеңдегі қолданылуы

Қазіргі уақытта торсық пен дөңгелек үстел ұлттық этно-дизайн саласында кеңінен танылып, өнер көрмелерінің сәніне айналуда. Бұл бұйымдар арқылы ұлттық дәстүр қайта жаңғыртылып, жастарға таныстырылады. Сонымен бірге музейлер мен мәдени орталықтарда олар қазақ халқының тұрмыс салты мен өнерінде маңызды орын алатынын көрсетеді. Бұлар далалық өмірдің айнасы іспеттес. Ауылдық жерлерде кейбір отбасылар бұл бұйымдарды күнделікті тұрмыста қолдана беріп, ұлттық жадыны сақтап келеді. Осылайша, дәстүрлер жаңа заман талабына сай өміршеңдігін жоғалтпай, қастерлі мұра ретінде сақталады.

18. Этнографиялық зерттеулер және тарихи дереккөздер

Қазақ тұрмыстық бұйымдарының тарихи маңызы мен өндірісін зерттеген белгілі ғалым Темірбек Қоңыратбаевтың еңбектері осы саланың негізін қалаған әдебиеттердің бірі. Оның зерттеулері арқылы бұйымдардың жағрафиялық аймақтарға байланысты ерекшеліктері, қолөнердің техногиясы мен стильдік шешімдері анықталды. Сондай-ақ, Асқелеу Сейдімбек пен Оразақ Смағұл сияқты этнографтар қазақ тұрмыстық заттарының мәдени және әлеуметтік рөлін жан-жақты ашып көрсетті. Олар арқылы бұйымдардың күнделікті өмірдегі символдық мәні мен отбасылық байланыстардағы орнын түсінуге мүмкіндік туады. Осы зерттеулер ұлттық мәдениеттің тарихын сақтау мен оны ғылыми тұрғыдан зерделеуде айтарлықтай жаңалықтар әкелді.

19. Ұлттық тұрмыстық бұйымдарды сақтау мен жаңғыртудың маңызы

Ұлттық тұрмыстық бұйымдарды сақтау – тек өткенді құрметтеу емес, сонымен қатар тарих пен мәдениеттің үздіксіздігін қамтамасыз ету. Бұл заттар ұрпақтар арасындағы рухани көпір болып, халықтың өзіндік дүниетанымы мен өмір салтын келер ұрпаққа жеткізеді. Бұйымдарды жаңғырту дәстүрлердің ұмытылуға берілмей, қазақ мәдениетін әлемдік кеңістікте таныту мүмкіндігін арттырады. Сонымен қатар, бұл процесте кәсіби шеберлердің біліктілігі артып, ұлттық өнердің дамуына үлкен ықпал жасалады. Осындай бастамалар ұлттық мәдениеттің мызғымас іргетасын қалауға септігін тигізеді.

20. Ұлттық тұрмыс өнерінің маңызы

Торсық пен дөңгелек үстел – қазақ халқының өнердегі қайталанбас үлгілері. Олардың жасалуы үшін қолданылатын дәстүрлі техника мен материалдар халықтың қолөнер шеберлігін айқындайды. Бұл бұйымдар ұлттық мәдениетті сақтау мен ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде таптырмайтын құндылық болып саналады. Олар тек тұрмыстық зат қана емес, киелі жәдігерлер ретінде де бағаланады. Осылайша, ұлттық тұрмыс өнері туған елдің тарихын, рухын және оның мәдени құрылысын бейнелейді.

Дереккөздер

Бекболатов, Т. Ө. Қазақ тұрмыстық қолөнері: тарихы мен мәдениеті. Алматы, 2018.

Жұмаділова, А. Қ. Қазақ ұлттық бұйымдарының этнографиясы. ҚМЭ, Алматы, 2021.

Қазақстан музейлерінің ұлттық бұйымдар инвентаризациясы. Алматы, 2023.

Сейдахметова, Г. Е. Қазақ қолөнері және оның экологиялық аспектілері. ҚазҰУ баспасы, 2019.

Төлебаев, К. М. Қазақтың ұлттық ою-өрнектерінің символикасы. Нұр-Сұлтан, 2020.

Қоңыратбаев Т. Қазақ құқықтары мен мәдени дәстүрлері. Алматы, 1998.

Сейдімбек А. Қазақтың этнографиялық мұрасы. Астана, 2005.

Смағұл О. Қазақ тұрмыстық мәдениеті: тарихи зерттеулер. Шымкент, 2011.

Айтқожин Н. Қолөнер шеберлері және ұлттық мәдениет. Алматы, 2016.

Жұматова Г. Қазақ этнодизайны және қазіргі қолдану салалары. Қарағанды, 2019.