Текст выступления:

Таңғажайып ертегілер
1. Таңғажайып ертегілер әлеміне қош келдіңіздер

Ертегі – әр кез балалар жүрегін жаулап, оларды ерекше әлемге жетелейтін ғажайып әңгімелердің бір түрі. Бұл әлемде батылдық пен мейірімділік сияқты адамгершілік қасиеттер тамаша оқиғалар арқылы меңгеріледі, сол арқылы бала тәрбиесі мен әлемді түсінуі дами түседі.

2. Ертегілердің шығу тарихы мен тәрбиелік рөлі

Ертегілер ежелгі дәуірден бастап адамзат мәдениетінің ажырамас бөлігі болып келеді. Олар халықтар арасында ауызша дәстүр ретінде сақталып, ұрпақтан ұрпаққа жеткен. Әрбір ертегі – тәрбиелік мәні зор, оған еңбекқорлық, әділдік пен адамгершілік секілді құндылықтар дарытылған. Мысалы, қазақ халқының ертегілері баланың мінезін қалыптастырып, жақсы-жаманның ара жігін ажыратуға көмектеседі.

3. Ертегі деген не?

Ертегі – бұл шындық пен қиялдың оюлы тоғысы, қысқа әрі әсерлі бейнелер мен оқиғаларға толы әңгіме. Оның кейіпкерлері көбінесе ерекше қабілеттерге ие болып, таңғажайып оқиғаларға араласады. Сиқыршылар, батырлар және сөйлейтін жануарлар сияқты кейіпкерлер ертегінің негізін құрағанымен, әрқайсысының артында тәрбиелік маңызы бар сабақ пен даналық жатыр.

4. Ертегілердің негізгі түрлері

Ертегілер әртүрлі болып келеді. Қиял-ғажайып ертегілер – бұл сиқырлы әлемдер мен таңғажайып оқиғаларды баяндайды. Хайуанаттар туралы ертегілерде жануарлардың мінезі арқылы адам мінезі бейнеленеді. Тұрмыстық ертегілер күнделікті өмірдің қызықты әрі маңызды оқиғаларын көрсетеді. Батырлық ертегілер ұлттық патриотизм мен ерлік туралы әңгімелейді.

5. Қиял-ғажайып ертегілер

Біріншіден, бұл ертегілерде ғажайып күштер мен сиқырлы заттар үлкен рөл атқарады. Кейіпкерлер түрлі сынақтардан өтіп, әділдік пен батылдықты көрсетеді. Екіншіден, ұлттық батырларымыз Ер Төстік пен Кендебай осы үлгілердің жарқын мысалы болып, балаларға мемлекеттілік пен ерлік туралы түсінік береді.

6. Хайуанаттар туралы ертегілер

Бұл ертегілерде негізгі кейіпкерлер – жануарлар, олар адамдар секілді сөйлеп, әрекет етеді. Мысалы, түлкінің тапқырлығы немесе қасқырдың қаталдығы арқылы адамның мінез-құлқы көрсетіледі. Балалар бұл ертегілерден адалдық пен достық сияқты қасиеттерді үйренеді және қоршаған әлемді тереңірек түсінеді.

7. Тұрмыстық ертегілер

Тұрмыстық ертегілерде күнделікті өмірдің қарапайым оқиғалары мен адамдар арасындағы қатынастар баяндалады. Ақылды мен ақымақтың әңгімелері арқылы балаларға парасаттылық пен тәрбиелік сабақ беріледі. Сонымен қатар, еңбексүйгіштік пен жауапкершіліктің маңыздылығы әзіл мен қалжың арқылы жеткізіледі.

8. Батырлық ертегілер

Батырлық ертегілер ұлттық тарих пен мәдениеттің маңызды бөлігін құрайды. Бұл ертегілерде елімізді қорғаған қаһармандардың ерліктері, олардың қиындықтарды жеңіп, әділдікті орнатуына қатысты оқиғалар баяндалады. Олар балаларға патриотизм мен қайсарлықты тәрбиелеуге бағытталған.

9. Ертегілердің белгілі кейіпкерлері

Бірінші кейіпкер – Ер Төстік, әділ әрі ержүрек батыр, оның ерлігі балалар үшін ерекше үлгі. Екінші кейіпкер – тапқыр әрі әзілкеш Алдар Көсе, ол әділеттілік пен ақылдылықтың белгісі. Тазша бала болса, оның таза ниеті мен мейірімділігі арқылы адалдық пен ойын ашады. Бұл кейіпкерлердің әрқайсысы баланың моральдық дамуына септігін тигізеді.

10. Ертегіде кездесетін ғажайып заттар

Ертегілерде түрлі ғажайып заттар кездеседі: сиқырлы айна, бақтың құпиялы есігі немесе сиқырлы сақина сияқты. Бұл заттар оқиғаны қызықты әрі тартымды етеді, ал кейіпкерлердің ерлігін ерекше жасайды. Мұндай элементтер балалардың қиялын шырқауға, шығармашылық ойлауды дамытуға үлкен жол ашады.

11. Жақсы мен жаманның күресі

Жақсы мен жаманның күресі – көптеген ертегінің негізгі тақырыбы. Жақсылық пен әділдік ақырында жеңіске жетеді, бұл балаларға үміт пен өмірлік мақсат береді. Сонымен бірге, мейірімділік пен адалдықтың маңыздылығы жүрекке сіңіріліп, балаға өмірде дұрыс жолды таңдауға көмектеседі.

12. Ертегілер туған елден мысалдар

Қазақстанның қарапайым ауылдарынан жиналған ертегілерде ұлттық рух пен салт-дәстүр барынша сақталған. Мысалы, атақты қазақ ертегілері бауырмалдық пен еңбекқорлықты дәріптейді. Әрбір елдің ертегілері өз мәдениетінің айнасы іспетті, бұл арқылы балалар өздерінің тамырын танып, әлемдік дәстүрлерді түсінеді.

13. Әлем халықтарының ертегілері

Әлемнің түрлі елдерінің ертегілері балалардың жүрегіне ұқсас құндылықтар мен даналықты сіңіреді. Ресейдің «Алтын балығы» ертегісі адалдық пен ар-намыс туралы сыр шертсе, Данияның «Кішкентай су перісі» махаббат пен құрбандықтың күшін ашады. Франциядағы «Қызыл телпек» оқиғасы абай болудың маңыздылығын еске салады. Ой бөлісу мен достық мектептерге қарағанда балалар арасындағы түсіністіктің көпірі болады.

14. Ертегі арқылы үйренетін қасиеттер

Ертегілер балаларға батылдық, адалдық, еңбекқорлық сияқты сипаттарды үйретеді. Мысалы, кейбір ертегілерде басты кейіпкер қиындықтарға мойымай, табандылықпен жеңіске жетеді. Бұл рухани сабақтар балалардың бойында өмірге деген сенімділікті оятады және олардың өзін-өзі дамытуына жол ашады.

15. Ертегі тыңдаудың пайдасы

Ертегілер тыңдау арқылы балалардың сөздік қорлары молаяды, сөйлеу мәдениеті жақсарады. Сонымен бірге, ойлау қабілеті дамып, логикалық ойлаудың негізі қаланады. Қиялдарын кеңейтіп, шығармашылыққа бейімделу арқылы олар жаңа әлемдерді елестете алады. Бұл қасиеттер оқу мен өмірде үлкен табысқа жеткізетін маңызды дағдылар болып табылады.

16. Ертегі кейіпкерлерін суреттеу

Ертегілер әлемі таңғажайып кейіпкерлерге толы. Олар - батырлар, сиқырлы жәндіктер, ақылды жануарлар мен ертегі патшалары. Мәселен, қазақ ертегілеріндегі Алдар Көсе өз тапқырлығымен және әзіл-қалжыңымен ерекшеленеді. Оның еркетілері кейде күлкілі, кейде кішіпейіл мінезімен балалардың ой-өрісін кеңейтеді. Сонымен қатар, кейіпкерлердің киімі мен мінез-құлқы да ерекше сипатталады: қанатты періште немесе аққудың әдемілігі, аюдың күш-қуаты ертегінің атмосферасын айқын көрсетеді. Ертегі кейіпкерлерінің бұл сипаттамалары балалар қиялын байытып, олардың шығармашылық қабілеттерін оятады. Мәдени тұрғыда, осындай кейіпкерлер халықтың дәстүрі мен наным-сенімдерін де жеткізеді.

17. Қызықты сюжет пен күтпеген оқиға

Ертегінің негізгі құндылығы оның сюжетіндегі күтпеген бұрылыстарда жатыр. Мысалы, белгілі ертегіде данышпан кейіпкер кедейге көмектесіп, бірақ күтпеген сәтте өзі көп нәрсені үйренеді. Мұндай оқиғалар балалардың ойлау қабілетін дамытады, олардың қызығушылығын арттырады. Әрбір тосынсый, ерекше жағдай бала көңілін аударады, әрі қиялдарын тереңдетеді. Тосынсыйлар арқасында балалар қиындықтарды жеңудің түрлі жолдарын үйреніп, шығармашылық дамуына серпін алады. Бұл процесс олардың жан дүниесін байытып, түрлі өмірлік жағдайларда ой-саналарын кеңейтуге көмектеседі.

18. Ертегі тыңдау дәстүрі

Ертегі тыңдау — қазақ ұрпағының рухани тұтастығын сақтаудың маңызды саласы. Бұл дәстүр бойынша әңгімелер әдетте кешкілік от түбінде отбасымен немесе ауылдық ортада айтылады. Жас ұрпақ үлкендердің айтқан ертегілерінен батырлық пен даналықты үйренеді. Мысалға, жиырма бес ғасыр бұрын Жамбыл Жабаевтың жырлары халық арасында ауызша таралып, ертегі тыңдау мәдениетін нығайтты. Сонымен қатар, ертегі тыңдау қазақ даласындағы салт-дәстүрлер мен нанымдерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізудің бір тетігі болып табылады.

19. Ертегі жазуды үйрену

Балаларға ертегі жазуды үйрету олардың қиялдарын дамытуға айрықша әсер етеді. Өз ойынан шығармалар құрастырып, оны қағазға түсіре алу шығармашылық қабілеттердің негізін қалайды. Сонымен қатар, ойдан шығарылған кейіпкерлер мен оқиғалар балалардың өзіндік жазу стилін қалыптастырады. Бұл процесс олардың жазба мәдениетін нығайтып, болашақта білім алуда үлкен артықшылық береді. Шығармашылық жазу арқылы балалар өз эмоцияларын жеткізуді үйреніп, тіл байлығын арттырады, бұл олардың жалпы коммуникативтік қабілетін жақсартады.

20. Таңғажайып ертегілер – өмірдің шамшырағы

Ертегілер балалардың қиялын дамытып, рухани әлемін байытады. Олар үміт пен жақсылықтың жаршысы болып, ұрпақ тәрбиесіне мәнді жол ашады. Мұндай шығармалар арқылы балалар өмірдің күрделілігін жеңіл әрі түсінікті түрде қабылдайды, сонымен бірге ізгілік пен адалдықтың маңыздылығын түсінеді. Қорытындылай айтқанда, ертегілер – бұл тек балаларға арналған ойын-сауық қана емес, сонымен қатар адамгершілік пен мәдениеттің аса құнды қайнар көзі.

Дереккөздер

Әбділда Әбдіраш, «Қазақ ертегілері және олардың тәрбиелік мәні», Алматы: Білім баспасы, 2018.

Бектұр С., «Балалар әдебиеті: Ертегілердің ролі», Астана: Ғылым баспасы, 2020.

Досов Н., «Мәдениет және ауыз әдебиеті», Павлодар: Өнер баспасы, 2017.

Жұмаділова Л., «Әлем халықтарының ертегі мұрасы», Шымкент: Мектеп баспасы, 2019.

Құрманғалиев Т., «Балалардың ой-өрісін дамытудағы ертегілердің маңызы», Қарағанды: Университет баспасы, 2021.

Нұрғали, Ә. Қазақ ертегілерінің халық педагогикасындағы ролі. — Алматы, 2015.

Жұматов, Т. Ерекше оқиғалар мен балалар шығармашылығы. — Астана, 2018.

Қалиев, С. Қазақтың ауыз әдебиеті: тарих және дәстүрлер. — Шымкент, 2020.

Мұхамеджанова, Г. Ертегі және бала тәрбиесі. — Қарағанды, 2016.