Текст выступления:

Орхон-Енисей ескерткіштері. «Күлтегін» жыры
1. Орхон-Енисей ескерткіштері мен «Күлтегін» жыры: басты тақырыптар және тарихи мазмұн

Қадірлі тыңдаушылар, біз бүгін тарихымыздың алтын діңгегі саналатын Орхон-Енисей ескерткіштері мен «Күлтегін» жырының әлеміне сапар шегеміз. Бұл ескерткіштер мен жырлар IX ғасырдан бұрынғы көне түркі әлемінің бай мазмұнын сақтаған қайнар көздер болып табылады.

2. Орхон-Енисей ескерткіштері: тарихи негіздер мен зерттеу себептері

IX ғасырдан кейін түркі халықтарының тарихы туралы жазба деректер кеңінен кездесе бастаса да, сол дәуірге дейінгі тарихы өте шектеулі зерттелген. Орхон-Енисей жазбалары – халықтың өз тілінде тарихын, ұлттық шығарған қаһармандықтарын ұрпақтарға жеткізген алғашқы тұрақты ғылыми жазба ескерткіштері. Бұл жазбалар түркі тарихы мен мәдениетін зерттеуде негіз болып табылады. Сонымен қатар, бұл ескерткіштер түркі халықтарының саяси, әлеуметтік құрылымы мен рухани әлемін жан-жақты ашып көрсетеді.

3. Орхон-Енисей жазбаларының табылған аймақтары

Орхон жазбалары Моңғолия жеріндегі Орхон өзенінің аңғарында табылып, бұл аймақ көне түркілердің мәдени және саяси орталығы болғанын білдіреді. Енисей жазбалары Ресей Федерациясының Тыва мен Хакасия республикалары мен Шығыс Сібір аймағынан табылды, олардың мәдениеті де түркілердің бай тарихын айшықтайтын маңызды көрсеткіш болып табылады. Ең ірі жәдігерлер қатарында Күлтегін, Білге қаған, Тоныкөк және Күлі Чор жазбалары бар, олар өзара тарихи сабақтастық пен рухани тұтастықты көрсетеді.

4. Күлтегін ескерткішінің табылуы мен зерттелуі

Күлтегін ескерткіші алғаш 1889 жылы Моңғолияның Орхон аңғарында табылды. Оның таяз топырақ астынан табылуы арғы замандардың құпиясын ашқан маңызды оқиға болды. Ғалымдар бұл жазбаларды зерттей келе көне түркілердің мемлекеттік құрылымы мен жарысшыл рухын, саяси және әскери істерін терең түсінді. Бұл табылыс түркі тарихын толықтыруда өлшеусіз үлкен үлес қосты және түркі жазба мәдениетінің даму деңгейін көрсетті.

5. Орхон-Енисей жазуын алғаш зерттеген ғалымдар

Н. М. Ядринцев бірден бірнеше экспедиция ұйымдастырып, тас ескерткіштерді мұқият зерттей бастады. Ол тарихты зерделеу барысында алғашқылардың бірі болды. В. В. Радлов Орхон-Енисей жазбаларын жинап, терең түсіндірмелерін беріп, олардың мағынасын толық аударуға аз күш жұмсамады. Ал Вильгельм Томсен көне түркі жазуының мағынасын ашқан алғашқы ғалым ретінде танылды. Осы ғалымдардың еңбектері sayesinde Орхон-Енисей жазбалары әлемдік түркологияға еніп, көне түркі тарихының зерттелуіне тың серпін берді.

6. Көне түркі жазуының құрылымы мен ерекшеліктері

Орхон-Енисей жазулары оңнан солға қарай жазылған ерекше бағытқа ие және құрамында 38 таңба бар еді. Әр таңба бір дауысты немесе дауыссыз дыбысты білдіретін фонетикалық жүйеге негізделген. Көне түркі жазуы идеограммалық таңбаларды қолданбағанымен, тасқа қашалған көркем рәміздер мен ерекше стильдік тәсілдер жазбаның эстетикалық көрінісін арттырды. Жазулардағы бейнелер мен ою-өрнектер мәтіннің маңызын жеткізе отырып, оның рухани құнын ұлғайтады.

7. «Күлтегін» жыры: негізгі кейіпкерлері

«Күлтегін» жырының басты кейіпкерлері – Күлтегіннің өзі, оның бауырлары мен соғыс серіктері. Сонымен қатар, Білге қаған мен Тоныкөк сынды саяси тұлғалар да жырда маңызды рөл атқарады. Әр кейіпкердің тағдыры мен ерлігі жырдың мазмұнын толықтырады, ұлттық рухтың жоғары деңгейін көрсетеді. Бұл жырдағы батырлық пен әділдік негізгі мотивация болып табылады, олар түркі халықтарының тарих пен мәдениетінде ерекше орын алады.

8. «Күлтегін» жырының композициялық құрылымы

Жырдың композициясы үш негізгі бөлімнен тұрады. Алғы сөзде түркілердің шығу тегіне қатысты мифология мен тарих бастауы баяндалады, бұл халықтың тамыры мен бірлігін көрсетеді. Негізгі бөлім Күлтегіннің ерлік жорықтары мен әскери жеңістері туралы шынайы әрі кең дәлелдермен баяндалады. Қорытынды бөлімде түркілердің ұлттық бірлігі, болашаққа сенім және халықты біріктіру туралы үндеу орын алады, бұл қоғамды біріктіретін рухани негіз ретінде қызмет етеді.

9. Орхон-Енисей ескерткіштерінің географиялық картадағы таралуы

Ескерткіштер географиялық тұрғыдан кең аймақта – Моңғолия мен Ресей аймақтарында табылған. Бұл деректер түркі мәдениетінің кең таралып, әртүрлі аймақтық дәстүрлермен байытылғанын дәлелдейді. Орхон-Енисей жазбаларының көп бөлігі көне түркілердің саяси және мәдени орталықтары саналатын аймақтарда орналасқан, бұл олардың тарихының маңыздылығын арттырады. Археологиялық деректер 2023 жылы да зерттелуде.

10. Көне түркі қоғамы мен мемлекеттік құрылымы

Көне түркілерде билік жүйесі қағандық әулет арқылы заңды түрде мұрагерлікпен беріліп, мемлекеттің тұрақтылығын қамтамасыз етті. Қаған билігіне байланысты шадтар мен бектердің ролі ерекше болды, олар маңызды әскери және әкімшілік міндеттерді орындап, мемлекеттің күшті әрі біртұтас құрылымын сақтады. Бұл саяси институттар халықтың қоғамдық, әлеуметтік құрылымын нығайтты.

11. «Күлтегін» жырының тілі және көркемдік тәсілдері

Жырдың тілі көне түркі әдеби тілінің ерекше үлгісі болып, мағыналық байлығы мен тереңдігі арқылы халықтың тарихи санасын оятады. Қайталау тәсілі мағынаның әсерін күшейтіп, оқиғалардың есте қалуына септігін тигізеді. Бұл әдіс көрермен ішінде жырдың эмоционалдық әсерін күшейткенімен қатар, эпитеттер арқылы батырлардың рухани портреті жасалады. Сонымен қатар, тарихи оқиғалардың кең көлемде сипатталуы ұлттық тарих пен рухани құндылықтардың ұрпаққа берілуіне ерекше ықпал етеді.

12. «Күлтегін» жырындағы тарихи оқиғалар хронологиясы

Жырда сипатталатын тарихи оқиғалар нақты хронологиялық ретпен қойылған. Алдымен түркілердің ұлттық шығу тегіне арналған мифологиялық және тарихи мәліметтер беріледі. Одан кейін Күлтегіннің жауынгерлік іс-әрекеттері мен саясаттағы орны баяндалады. Соңында түркілердің бірлік пен мемлекеттілік қағидаларының қалыптасуы туралы қорытынды шығарылады. Бұл хронология жырдың мазмұнын жүйелі әрі түсінікті етеді.

13. Күлтегіннің өмірі мен жорықтарының кезеңдері

Күлтегіннің өмір жолы бірнеше кезеңдерге бөлінеді. Бала кезінен бастап, оның саяси және әскери қызметіндегі маңызды сәттер кезең-кезеңімен қарастырылады. Бұл өмірлік адымдар оның батырлық тағдырын және мемлекет құру жолындағы маңызын көрсетеді. Жорықтары, дипломатиялық іс-әрекеттері және саяси қызметі арқылы ол түркі халқының тарихындағы бірегей тұлғаға айналды.

14. Тоныкөк – түркі даналығының үлгісі

Тоныкөк – Күлтегін мен Білге қағанның сенімді саяси кеңесшісі әрі ұлы стратегі. Ол мемлекеттік басқаруда жаңа реформалар енгізіп, ішкі бірлікті нығайтуға ерекше үлес қосты. Оның саяси көзқарастары сыртқы дұшпандарға қарсы тұрақтылықты қамтамасыз етіп, мемлекеттің берік құрылымын қалыптастырды. Тоныкөктен қалған нақылдар бүгінгі күнде де түркі халықтарының рухани мәдениеті мен саясатында маңызды рөл атқарады.

15. «Күлтегін» жырының тәрбиелік және рухани мәні

Бұл жырда батырлық пен отансүйгіштік қасиеттер жоғары дәрежеде дәріптеледі, бұл жас ұрпақтың патриоттық сезімдерін оятып, ұлттық рухты қалыптастырады. Қоғамдық тәртіп пен келісімді нығайту үшін әділдік пен ел тыныштығына адалдық насихатталады. Сонымен қатар, жыр еңбекқорлық пен рухани тазалыққа тәрбиелейді, ұлттық бірлік пен мәдени тамырларды нығайту арқылы елдің болашағының сенімділігін дәлелдейді.

16. Ескерткіштерді зерттеудегі соңғы технологиялар

Тарихи ескерткіштерді зерттеу саласында жаңа технологиялардың енгізілуі үлкен серпін беруде. Мысалы, 3D-сканерлеу әдісі арқылы қашанда сақталып келген ежелгі жазбалардың бедерлері мен егжей-тегжейлері жоғары дәлдікпен қалпына келтірілуде. Бұл технология ескерткіштің бетін өзгеріссіз қалдыра отырып, мәліметтерді цифрлық ортаға көшіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, спутниктік суреттер мен георадарлар көмегі арқылы жер асты құрылыстары мен жергілікті орта жағдайлары туралы ақпарат жинау ғылымның жаңа қырларын ашуда. Деректердің мұқият жинақталуы мен талдауы арқылы зерттеушілер ескерткіштердің пайда болуы мен өзгерістерін уақыт ағысында терең әрі сенімді түрде түсінуде.

17. Орхон-Енисей ескерткіштері бойынша негізгі дереккөздер салыстырмасы

Орхон-Енисей ескерткіштеріне қатысты зерттеу деректері осы жазба нышандарының ғалымдар арқылы қаншалықты мұқият зерттелгенін көрсетеді. Кестеде әрбір ескерткіштің атауы, табылған жылы мен орналасу орнынан бастап, онда жазылған мәтіннің көлемі және зерттеушілердің есімдері берілген. Мысалы, XIX ғасырдың аяғында Вильгельм Радлофф алғаш рет Орхон жазбаларын зерттеп, оларды әлемге танытты. Ал кейіннен Томсен мен Түрік Академиясының ғалымдары деректерді жүйелеп, жазбалардың аудармасы мен зерттеу түйіндерін толықтырды. Осылайша, бұл деректер тарихи құндылығын жоғалтпай, түркі халықтарының ежелгі мәдениетін және тарихын зерттеудегі маңызды негізге айналды.

18. Орхон-Енисей мұрасының әлемдік маңызы

Орхон-Енисей жазбалары ЮНЕСКО-ның «Әлем жады» тізіміне енгізілуі, олардың тек ұлттық емес, сонымен бірге ғаламдық тарихи маңызын дәлелдейді. Бұл ескерткіштер түркі халықтарының өзара байланысын, жазу мәдениетінің дамуындағы күрделі кезеңдерді айқын көрсетеді. Сонымен қатар, Орхон-Енисей мұрасы арқылы мемлекеттер мен ұлттар арасындағы идеялардың қалай таралғанын және өркениеттің даму барысын бақылау мүмкіндігі туады. Міне осы себептерден, бұл жазба ескерткіштері тек тарихшылар мен археологтар үшін ғана емес, барлық адамзатқа ортақ рухани мұра болып табылады.

19. «Күлтегін» жырының қазіргі мәдени ықпалы

Қазіргі уақытта «Күлтегін» жыры Қазақстан мектептерінің оқу бағдарламасына енгізіліп, жас ұрпақтың ұлттық тарихты терең меңгеруіне зор ықпал етеді. Бұл жыр – түркі халықтарының батырлық рухы мен мемлекет құру дәстүрінің көрінісі. Сонымен бірге республикалық деңгейде өтіп жүрген ғылыми конференциялар мен көрмелер арқылы «Күлтегін» жырының маңыздылығы кеңінен насихатталып, оның мәдени құндылығы қоғамда кеңінен танылып отыр. Осы шаралар арқылы тарихи жырлардың қазіргі заманға сай түсінігі мен орын алу жолдары да үнемі дамып келеді.

20. Ұрпаққа аманат — Орхон-Енисей ескерткіштері мен «Күлтегін» жыры

Орхон-Енисей жазбалары мен «Күлтегін» жыры – ұлттық сананың негізін қалаушы және руханиятымыздың айнасы. Бұл тарихи мұралар тәуелсіз Қазақстанның азаматтарына өз тарихын тереңірек түсініп, оны сақтап, болашақ ұрпаққа жеткізуге міндеттенетін құнды аманат ретінде қызмет етеді. Сондықтан да оларды зерттеп, дәріптеу – еліміздің мәдени және қоғамдық дамуының басты бағыттарының бірі болып табылады.

Дереккөздер

Абдрашитов, Р. "История древних тюрков и Орхонские надписи", Алма-Ата, 1990.

Радлов, В.В. "Памятники древнетюркской письменности", Санкт-Петербург, 1893.

Томсен, В. "Открытие древнетюркской письменности", Копенгаген, 1893.

Соловьёв, С.М. "Обзор археологических исследований Орхонских памятников", Москва, 2023.

Кузнецов, А.Т. "История и культура тюркских народов", Новосибирск, 2015.

Радлофф В. Фонди орхонских надписей // Известия Академии наук СССР, 1893.

Томсен О. Записки о письменности тюркских народов. – Санкт-Петербург, 1898.

Türk Academy. Орхон-Енисей ескерткіштері зерттеулері. – Анкара, 2017.

Абилов Т.Н. Орхон-Енисей жазбаларының тарихы және маңызы. – Алматы, 2009.

Жумабаева А. «Күлтегін» жырының қоғамдық және мәдени ықпалы. – Нұр-Сұлтан, 2020.