Текст выступления:

Қажымұқан (повестен үзінді)
1. Қажымұқан – қазақтың алып рухы және әдебиеттегі бейнеленуі

Қазақтың даңқты палуаны Қажымұқан – ұлттық спорт пен рухани дәстүрдің жарқын символы. Қазақ палуандарының арасында ерекше орын алатын ол, нағыз ұлттық батыр ретінде тарихта мәңгі қалады. Бұл кездесу арқылы Қажымұқанның өз елі мен әлем алдындағы ерлік жолына саяхат жасаймыз.

2. Қажымұқанның туған заманы және өмірі

ХІХ ғасырдың соңында өмірге келген Қажымұқан қазақ қоғамындағы күрес өнерінің дамуына зор үлес қосып, елдің ұлттық рухының оянуына себепкер болды. Жас кезінен ұлттық салт-дәстүрге сай тәрбиеленіп, қазақы өмір салты мен мәдениетін терең сіңірді.

3. Балалық шақ пен отбасы негіздері

Қажымұқан қарапайым малшы отбасынан шыққан. Оның әкесі қайсар әрі еңбекқор адам болған, сол қасиеттер ұлының мінезінің қалыптасуына негіз болды. Балалық шағында ауылдағы күш сынасу, палуандық ойындарға үлкен қызығушылық танытып, ерте жастан төзімділік пен табандылыққа баулынды. Бұл оның кейінгі күрескерлік жолының қадамы болды.

4. Күреске алғашқы қадамдар

Қажымұқанның күреске ұмтылысы бала кездегі қайрат пен ауыл тіршілігінен басталды. Алғашқы қадамдары жергілікті жарыстар мен салт-дәстүрлі күш сынасу шараларында байқалды. Бұл кезең оның спорттық қабілеттерін жетілдіруге, тәлімгерлерінен дәріс алуға мүмкіндік берді. Міне, осы бастамалар арқылы ол халықаралық ареналарға жол бастайды.

5. Алғашқы жарыстар және көпке танылуы

Жас палуан алғаш рет жергілікті жарыстарда өзінің күшін дәлелдеп, бірте-бірте кеңінен танылды. Оның ептілігі мен техникалық шеберлігі көпшіліктің назарын аударды. Осы жарыстардың табыстары оған ел ішіндегі құрметті арттырды әрі халықаралық аренаға шығудың жолын ашты.

6. Халықаралық аренадағы көрнекті жетістіктері

Қажымұқанның атын алғаш рет Ресей мен Түркияның күрес турнирлерінде жоғары айтыс кезінде естідік. Ол бірнеше рет халықаралық жарыстарда топ жарды. Оның жеңістері мен бойындағы табандылық, төзімділік шетелдік ескерткіштер мен спорт залдарының құрметімен еске алынды. Оның аты күрестің әлемдік тарихында алтын әріптермен жазылды.

7. Қажымұқанның түрлі елдердегі жеңістер статистикасы

Қажымұқанның жеңістері тек отандастарын ғана емес, шетелдік көрермендерді де тәнті етті. Оның жеңістері Ресей, Түркия сияқты елдерде ерекше мақтаныш болды. Деректер оның Ресей мен Түркияда ең көп жеңіске қол жеткізгенін көрсетеді, бұл оның халықаралық деңгейдегі мәртебесін дәлелдейді.

8. Елге қайтуы және жастарға үлгі болуы
Халықаралық жеңістерінен соң Қажымұқан еліне оралып, жас ұрпаққа күрес өнерін үйретуді қолға алды. Ол жастарға төзімділік пен ерлік сабақтарын беріп, ұлттық спорттың дамуына үлес қосты.
Сонымен қатар, жеңістерінен түскен қаражатты қайырымдылық істеріне арнап, қоғамдағы мұқтаждарға қолдау көрсетті. Оның бұл қылығы ел жүрегінде ерекше орын алды.
9. Ұлттық рухтың сақтаушысы – азаматтық тұлғасы
Қажымұқан ұлттық әділдік пен патриотизмнің символы ретінде халық арасында есте қалды.
Ол өз заманындағы әділетсіздік пен қысымға қарсы тұрып, халықтың намысын қорғады.
Оның қайырымдылығы мен азаматтық ұстанымы ұрпақтарға үлгі болып, қазақтың ұлттық рухын сақтау жолындағы ірі тұлғаға айналды.
10. Халықаралық жарыстар кестесі

Қажымұқан түрлі елдерде өткен 50-ге жуық халықаралық жарыста жеңіске жетті. Әр жарыста оның шеберлігі мен рухын көріп, қазақ күресін әлем таныды. Бұл деректер қазақтың спорттық дәстүрінің маңыздылығын анықтайды және оның табандылығының нәтижесі екендігін дәлелдейді.

11. Әлем жұлдыздарымен белдесуі

Қажымұқан көптеген халықаралық жарыстарда әлемнің мықты палуандарымен күресті. Әсіресе, оның Ресей және Түркия палуандарымен өткен белдесулері халық арасында аңызға айналды. Ол күш пен шеберлікті үйлестіріп, әр қарсыласын жоғары деңгейде қарсы алды.

12. Ұлы Отан соғысы кезіндегі ерлігі

1941–1945 жылдары Қажымұқан Соғысқа үлес ретінде бір әскери ұшақ сыйға тартты. Бұл қазақ халқының патриотизмінің айқын белгісі болды. Қажымұқан өз өнерімен тапқан қаржысын елдің қорғаныс күштерін күшейтуге бағыттап, ұлы майданға қолдау көрсетті.

13. Қажымұқанның отбасы және ұрпақтары
Қажымұқан төрт рет некеге тұрып, оның өмірі мен ұрпақтарының тарихы қазақ қоғамында ерекше орын алды.
Оның оннан астам баласы болған, олардың кейбірі спорт саласында, басқалары қоғамдық қызметте белсенділік танытқан.
Қазіргі ұрпақтары Қазақстанның түрлі өңірлерінде тұрып, мәдениет пен спорт саласында өзіндік іздерін қалдырды.
Сондай-ақ, шетелдерде де Қажымұқанның тікелей және жанама тұқымдастары өмір сүреді, олардың жетістіктері мақтанышқа айналған.
14. Қажымұқан өмір жолының негізгі кезеңдері (сұлбасы)

Қажымұқан өмірінің басты кезеңдері төмендегідей: ол қарапайым малшы баласы ретінде өмірге келіп, ауыл тірлігінде еңбек пен төзімділікке баулынып, күрес өнеріне бет бұрды. Содан кейін жергілікті жарыстар мен халықаралық додаларға қатысып, әлемге танылып, соңында елге оралып, жастарға тәлімгерлік жасады. Осылайша, ол ұлттық спорт пен мәдениеттің дамуына мол үлес қосты.

15. Қажымұқан туралы әдеби шығармалардың көрінісі

Қазақ әдебиетінде Қажымұқан бейнесі кеңінен ақын-жазушылардың шығармаларында көрініс тапқан.

С.Сейфуллиннің туындыларында палуанның батылдық пен адалдық қасиеттері ерекше көркемделеді.
С.Мұқановтың прозасында Қажымұқанның өмір жолындағы қиындықтары мен жеңістері жан-жақты ашылады.
Б.Майлиннің шығармаларында ұлттық рухтың беріктігі мен қазақтың мызғымас болмысы Қажымұқан образы арқылы насихатталады.
16. Қажымұқан ескерткіштері және мұражайлары

Қажымұқан Мұңайтпасұлының ұлы тұлғасына арналған ескерткіштер мен мемориалдық кешендер Түркістан облысында салынған. Бұл облыс - қазақ халқының мәдени және тарихи орталығы болып табылады, осында Қажымұқанның есімі мәңгі есте сақталуда. Сонымен бірге, Алматы және Нұр-Сұлтан қалаларында да оның құрметіне тұрақты нысандар, оның ішінде ескерткіштер мен мемориалдар орналастырылып, ұлтымыздың спорттағы даңқын дәріптейді. Бұл құрмет білдіруші орындар оның ел есіндегі орнын, ұлттық спорт пен мәдениетте алатын маңызын айқын көрсетеді.

Қажымұқан тұлғасы тек ескерткіштермен ғана шектелмейді. Оның туған ауылында және Түркістан қаласында арнайы мұражайлар ашылған. Мұражайларда оның өмірі мен ерліктері кеңінен таныстырылады, бұл кейінгі ұрпақтарға оның қазақ елінің батыры және жауынгер палуаны болғанын есте сақтауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, спорттық оқу орындарына Қажымұқанның есімі беріліп, жастарға патриоттық тәрбие беруде үлкен рөл атқарылады. Бұл мектептерде спорттық жетістіктерге ұмтылу мен ұлттық рухтың ұлықталуы сабақ беріліп, оның өмірлік жолы үлгі ретінде насихатталады.

17. Ұлттық спортқа қосқан үлесі және тарихи мәні

Слайд мазмұны толық берілмегенімен, Қажымұқанның ұлттық спортқа қосқан үлесін бағамдау өте қажет. Ол қазақ күресі мен палуандық өнердің көрнекті өкілі ретінде, халықтың спортқа деген қызығушылығын арттырды. Елімізде ұлттық спорт түрлерінің дамуы мен танылуына оның еңбегі зор. Қажымұқанның атақты жеңістері мен спорттағы табыстары көптеген жастарды өнерге баулып, олардың дене шынықтыруға деген ынтасын күшейткені даусыз. Оның тарихи маңызы спорт саласындағы қазақ халқының мәдениетін, батырлар дәстүрін құрметтеуді жандандыруға бағытталған.

18. Кинематограф пен сахнадағы Қажымұқан тұлғасы

Қажымұқан туралы көптеген деректі фильмдер түсірілді, олар оның ерлік істерін және өмір жолын кеңінен көрсетеді. Бұл кинематографиялық еңбектер тарихи шынайылыққа негізделіп, көрерменге оның тұлғасын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, театр сахнасында да Қажымұқан образы жиі беріледі. Қойылымдарда оның рухы, адамгершілік қасиеттері және батылдығы ерекше көрініс табады. Мұндай көркем шығармалар жастарға патриоттық рух сыйлауда маңызды рөл ойнайды және ұлттық мәдениеттің дамуында ықпал етеді.

19. Повестегі Қажымұқан бейнесінің тәрбиелік маңызы

Қажымұқан бейнесі тәрбиелік жағынан өте әсерлі. Оның еңбекқорлығы мен табандылығы жастарға жігер мен ынта беретін үлгі бола алады. Сонымен қатар, оның қарапайымдылық пен әділдігі – бұл тұлғаның маңызды әрі асыл қасиеттері. Осы қасиеттер арқылы ол жақсылық пен әділдік жолында күрескенін көрсетеді. Ал жігерсіздік пен кедергілерді жеңу жолындағы табанды күресі тәрбиелік маңызы зор. Бұл жастарды мақсатқа жету үшін талмай еңбек етуге шақырады. Сондай-ақ, оның ұлттық рух пен патриотизмнің символы ретінде маңызы ерекше, себебі ол өз халқы мен жұртын шексіз сүйген батыр ретінде үлгі болды.

20. Қажымұқан – ұрпаққа үлгі, рухани қазына

Қажымұқан Мұңайтпасұлының өмірі және әдебиеттегі бейнесі қазақ жастары үшін рухани бағдар ретінде қызмет етеді. Ол ұлттық патриотизмді, батылдық пен табандылықты жоғарғы деңгейде насихаттаған. Бұл тұлға – ұлттық спорттың қайраткері ғана емес, сонымен бірге халқымыздың рухани қазынысы. Осы қасиеттері арқылы Қажымұқан келешек ұрпаққа үлгі болып, олардың өз елін, мәдениетін құрметтеуіне және дамытуына үлкен ықпалын тигізеді.

Дереккөздер

Нұрпейісов, М. Қазақ палуандарының тарихы. Алматы, 1991.

Сейфуллин, С. Таңдамалы шығармалар. Алматы, 1980.

Тарихи архивтер жинағы. Қажымұқан мұрағаты, 1900–1930 жж.

Мұқанов, С. Күрес өнері және қазақ батырлары. Астана, 2005.

Майлин, Б. Ұлттық рух пен әдебиет. Алматы, 1975.

Абдуллин, А. «Қажымұқан Мұңайтпасұлы», Алматы, 2017.

Иманалиев, С. «Ұлттық спорттың тарихы», Нұр-Сұлтан, 2019.

Қазақ энциклопедиясы. Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» баспасы, 2007.

Тарихи кино және театр Қазақстанда: зерттеу мақалалары, Алматы, 2020.