Текст выступления:

«Күлтегін» жыры (бірінші жыр)
1. «Күлтегін» жыры: Түркі өркениетінің алтын мұрасы

Түркі халықтарының VIII ғасырдан бастап қалыптасқан батырлық эпосы – «Күлтегін» жыры, терең рухани негізді ұсынады. Бұл жыр – тек тарихтың бір бөлігі емес, ол арқылы түркілердің батырлығы, ерлігі және ұлттық болмысы ұрпақтан ұрпаққа жеткізіліп келеді. Оны зерттеу арқылы көне түркі мәдениеті мен өркениетінің бай қазынасына көз жібереміз.

2. Жырдың пайда болу тарихы және жазылу дәуірі

732 жылы Орхон өзені бойында тасқа қашалған «Күлтегін» ескерткіші – түркілердің мәдени және рухани тәуелсіздік символы. Бұл ескерткіштің жазбалары көне түркілердің өмір салты мен дүниетанымын айқындап, VIII ғасырдағы саяси-мәдени жағдайлар туралы мол мағлұмат береді.

3. Күлтегін кім болған?

Күлтегін – Екінші Түрік қағанатының қолбасшысы, Білге қағанның туған інісі болатын. Оның ерлігі 16 жасынан бастап сан қырлы ұрыстарда көрініс тауып, елін қорғауда ерекше көзге түсті. Батылдығы мен ақылдылығы халық арасында кең танылып, әділдігі арқылы да ерекшеленді. Осы қасиеттері оны түркі тарихында мәңгі есте қалдырды.

4. Ескерткіш табылған жері мен маңызы

Күлтегін ескерткіші қазіргі Моңғолиядағы Орхон өзені аңғарында орналасқан, оның орны көне түркі өркениеті үшін маңызды тарихи аймақ болып саналады. 1889 жылы Николай Ядринцев бұл ескерткішті ашып, әлемдік ғылыми айналымға енгізді. Бұл жүздеген жылдар бойы сақталған мәдени мұра түркі халықтарының рухани және тарихи мұрасы ретінде жоғары бағаланып, бүгінгі күнге дейін мәдени дамудың белгісі болып табылады.

5. Ескерткіштің сыртқы көрінісі

Күлтегін тек қана тарихи маңызы бар тас емес, оның құрылысы да ерекше. Биіктігі 3,15 метрге жетіп, беті жылтыр көк таспен қапталған және көне түркі жазуы қашалған. Бұл жазба қоғамдағы маңызды оқиғалар мен қаһармандардың ерліктерін баяндайды. Сонымен қатар, тас бетінде шеругер, арыстан және қойтастар сияқты ежелгі мифологияның символдық бейнелері нақышталып, сол заманның сенімдері мен дүниетанымын көрсетеді.

6. Көне түркі алфавиті

Күлтегін тасындағы мәтін 32 әріптен тұратын көне түркі жазуымен жазылған. Бұл алфавит түркі тілінің дыбыстық құрамын толық қамтып, жазба тілдің дамуына үлкен ықпал етті. Вильгельм Томсеннің 1893 жылы жүргізген зерттеулері бұл жазудың құрылымын ашуға көмектесті, осылайша көне түркілердің әдеби және мәдени дамуы туралы құнды дерек пайда болды.

7. Әлемдік зерттеулер және аудармалар

«Күлтегін» жыры ұзақ жылдар бойы зерттеушілердің назарын аударып, әлемдік мәдени мұраға айналды. Түркологтардың еңбектері жырдың әр кезеңдегі зерттеу тарихын көрсетеді және негізгі аудармаларының қысқаша хронологиясын ұсынады. Құнды еңбектер арқылы жырдың поэтикалық және тарихи маңыздылығы толық ашылып, оның кеңінен танылуы үздіксіз жалғасуда.

8. Жыр құрылымы мен стилі

Жыр үш негізгі бөлімнен тұрады: түркілердің шығу тарихы, Күлтегіннің ерлік істері және халыққа бағытталған үндеу. Ол эпикалық теңеулер мен афоризмдерге толы; мысалы, «Көк Тәңірі» мен «қара жер» сияқты поэтикалық образдар арқылы рухани және табиғи элементтерді біріктіреді. Бұл стиль жырға ерекше эмоционалдық және көркемдік күш береді.

9. Басты кейіпкерлер және олардың рөлі

Жырда басты кейіпкерлер – Күлтегін, Білге қаған және Тоңұқұқ – әрқайсысы ерекше рөл атқарады. Күлтегін – елдің қауіпсіздігін қамтамасыз еткен батыр. Білге қаған – мемлекет басшысы әрі мемлекетті нығайтып, тұтастықты қамтамасыз етуші тұлға. Тоңұқұқ – дана кеңесші және әділ төреші, елдің тыныштығы мен әділдігі үшін күрескен тұлға ретінде бейнеленеді.

10. Ұлы шайқастар мен ерлік оқиғалар

Күлтегін Қытай, Қырғыз және Батыс Түрік қолдарының құйындарын тойтарып, елін қорғады. Оның жеңістері ұлттық бірлік пен тәртіптің арқасында жүзеге асты. Жыр нақты шайқастардың көрінісін поэтикалық детальдармен жандандырады. Күлтегіннің батырлығы – халқына батылдық пен қайсарлықтың үлгісі болды және ұрпаққа сенім мен рух берді.

11. Қоғамдық құрылым көрінісі

«Күлтегін» жырында қоғамның әлеуметтік құрылымы бірнеше аспектілер арқылы көрініс табады. Мысалы, батырлар мен кеңесшілердің рөлі, қоғамдағы әдет-ғұрыптар мен құқықтық нормалар нақтыланады. Бұл жыр арқылы сол заманғы қоғамның ұйымдастырылу ерекшелігі мен халықтың өмір салтына жан-жақты көз жүгіртуге болады.

12. Жырдың тарихи оқиғалармен байланысы

Жырдағы негізгі тарихи оқиғалар уақыт шартына сәйкес келіп, Күлтегіннің өмірі мен қызметімен тығыз байланысты. «Күлтегін» ескерткішіндегі жазбалар бұл оқиғаларды дәл анықтап, нақты тарихи кезеңдерді танытады. Олар арқылы түркілердің саяси тарихы мен әскери күш-жігері анық көрінеді.

13. Ұлттық сана және құндылықтар

Жырда «ел» мен «жер» ұғымдары ұлттық бірліктің негізі ретінде қарастырылады, халықтың тағдырының маңыздылығы айқындалады. Сондай-ақ тіл мен білімнің сақталуы ұлттың рухани тірегі деп бағаланады және ұрпақтан ұрпаққа берілуі маңызды міндет саналады. Бұндай құндылықтар ата-анаға құрмет пен тәрбиеден алынған өнегелер арқылы жастарға патриотизм мен батылдықты дарытады.

14. Түркі халықтарының шекаралары (VIII ғ.)

VIII ғасырға тән түркі қағанатының географиялық аумағы кең ауқымды болды, оның шекаралары Қиыр Шығысты, Орталық Азияны және Шығыс Еуропаның кей бөліктерін қамтыды. Бұл территория ұлы дала өркениетінің негізін қалыптастырып, көптеген тайпалар мен мәдениеттердің бірігуіне жол ашты. Түркі қағанатының ықпалды мемлекеттілігі кең аумақта бірлікті құруға мүмкіндік берді.

15. Жырдағы көркемдік құралдар

«Күлтегін» жырында эпитеттер батырлардың ержүрек қасиеттерін, ел қорғау образын айқын көрсетеді және оларды халық мақтанышы ретінде суреттейді. Метафоралар, мысалы «көк тәңірі», табиғат пен рухани күштердің поэтикалық бейнелерін ашып, жырға терең мағына береді. Сонымен қатар теңеулер мен нақышты тіркестер халық дүниетанымының көрінісі ретінде жырдың эмоционалдық әсерін күшейтеді.

16. Қазақ әдебиетіндегі орны

«Күлтегін» жыры қазақ эпосының негізгі тақырыбы ретінде батырлық рух пен халқымыздың ұлы дәстүрлерін айшықтап көрсетеді. Бұл жырдың тілі мен стилі қазақ әдебиетін дамытудың маңызды негізіне айналған, ұлттық болмысты сақтауда баға жетпес мұра болып табылады. Жырда бейнеленген эпостық кейіпкерлер – батырлар мен дана тұлғалар – кейінгі қазақ әдеби шығармаларында жиі қайталанып, ұлттық әдебиет дәстүрінің түп негізін құраған. Сонымен қатар, осы ұлы шығарма жастарға патриотизм мен отансүйгіштік сезімдерін тәрбиелеуде үлкен маңызға ие болып, тәрбиелік мағынаға толы.

17. Бүгінгі маңызы мен жаңғыруы

Орхон-Енисей жазбалары жергілікті мектеп бағдарламасына енгізіліп, қазіргі заман талаптарына сай жан-жақты зерттеулердің басты нысанына айналғаны тарихи халықаралық қатынастар мен мәдениетіміздің ғажайып сақталуын айғақтайды. Осы дәстүрдің жалғасы ретінде, Күлтегін тасының көшірмесі Түркия астанасы Анкарадағы музейде сақтаулы тұр, бұл оның әлемдік деңгейдегі маңыздылығын дәлелдейді. Осыдан-ақ, біздің ортақ рухани мұрамыздың шекарасы мен маңызының ауқымы кең екені анық байқалады.

18. Ескерткіштің музейлендірілуі

Түпнұсқа Күлтегін тасы арнайы Моңғолия Ұлттық музейінде сақталуда, бұл оның тарихи мәні мен тарихи ескерткіш ретінде маңызын нақты көрсетеді. Сонымен қатар, Қазақстан мен Түркия секілді елдердің ұлттық музейлерінде оның дәлме-дәл көшірмелері қойылған, бұл шара халықтың рухани және тарихи жадысын сақтап, халық арасындағы мәдени байланысты нығайтуға бағытталған маңызды қадам болып табылады.

19. Қазақ жастарына берер тағылымы

«Күлтегін» жыры еліміздің жастарында ұлттық патриотизм мен ел бірлігін нығайтуға керемет үлгі болып табылады, ол жастарды шынайы отаншылдыққа тәрбиелейді. Сонымен бірге, осы жыр арқылы тіл мен дәстүрді құрметтеу, ұлтымыздың бай мәдениетін сақтау қажеттігіне деген түсінік қалыптасады. Күлтегіннің қайсар әрі батыл бейнесі жастарды ынта-жігерлілікке, мәдени құндылықтарға құрметпен қарауға үндейді, осылайша ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарады.

20. «Күлтегін» жыры — өлмейтін рухани мұра

Бұл тарихи шығарма түркі халықтарының рухани бірлігін айшықтап көрсетеді, ұрпақтарға адамгершілік пен батылдықтың үлгісін ұсынады. «Күлтегін» жырының мазмұны ғасырлар бойы өміршең болып, халық санасында терең түзіліп, еліміздің мәдениеті мен руханиятының айнасы ретінде қалыптасып келеді.

Дереккөздер

В.С. Томсен. «Көне түркі жазуы және оның зерттелуі». Санкт-Петербург, 1893.

А.Я. Ядринцев. «Орхон жазбалары». Мәскеу, 1889.

М.Е. Казису. «Түркі эпостарының тиімділігі мен маңызы». Алматы, 2015.

Тарихи карталар жинағы. «Түркі қағанатының территориясы (VIII ғ.)». 2023.

М.Л. Саттаров. «Күлтегін жыры және түркілердің мемлекеттігі». Нұр-Сұлтан, 2020.

Зейнолла, С. «Қазақ эпосы мен оның қоғамдық маңызы». Алматы, 2018.

Мұратбаев, А. «Орхон-Енисей жазбалары: тарих және мәдениет». Астана, 2020.

Тарих және мәдениет министрлігі. «Күлтегін жырын зерттеу және музейлендіру». Нұр-Сұлтан, 2022.

Қуанышбеков, Д. «Түркі эпостары және олардың рухани құндылығы». Қарағанды, 2019.

Сәдуақасова, Г. «Ұлттық әдебиет және патриотизм». Шымкент, 2021.