Текст выступления:

Ілияс Жансүгіров
1. Ілияс Жансүгіров: Қоғамдық және әдеби мұрасы

Қазақ поэзиясы мен мәдениеті тарихында терең із қалдырған ұлы тұлға - Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығына саяхатымызды бастаймыз. Ол – қазақ әдебиеті мен ұлт рухының көрнекті өкілі, ұлттық сана-сананың қалыптасуына айрықша үлес қосқан көсемдердің бірі.

Ілияс Жансүгіровтің өлеңдері мен прозалық еңбектері қазақ халқының өміріндегі маңызды тарихи сәттер мен әлеуметтік өзгерістерді мазмұндайды. Оның шығармалары арқылы біз сол заманның күрделі әрі күрсінді тағдырын, ұлттық сана мен бірлік идеясын терең сезінеміз.

2. Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен тәрбиесі

1894 жылы Жетісу өлкесінде дүниеге келген Ілиyas Жансүгіров өзінің бала күнінен бастап табиғат әсемдігін және халық өнерін тамсанған. Ол Верный қаласындағы ұстаздар семинариясында оқып, дарынды оқушы ретінде танылып, қоғамдық-мәдени өмірге белсене араласты.

Оның тұрмыс-тіршілік ортасы мен білімге құштарлығы оның кейінгі шығармашылығына айқын әсер етті. Қазақ халқының ұлттық дәстүрлері мен мұрасына деген сүйіспеншілігі жас кезінен қалыптасып, ол ұлтты қалыптастыруға өз үлесін қосуды мақсат етті.

3. Балалық және жастық шағы жайлы естеліктер

Ілияс Жансүгіровтің ерте өміріндегі ерекше оқиғалар оның тұлғалық қалыптасуына әсер еткен. Балалық шақта ауылындағы табиғаттың сұлулығы - кең далалар мен таулы жерлер оның дүниетанымын кеңейтіп, шығармашылығына шабыт берді.

Семинариядағы оқу жылдарында ол әдебиет пен рухани тәрбиенің маңызын терең түсініп, қазақ әдебиетінің жаңғыруына атсалысуға бел буды. Сонымен қатар ол қоғамдағы әділетсіздік пен әлеуметтік мәселелерге де қатты қызықты.

4. Алғашқы шығармашылық кезеңі

Ілияс шығармашылығының алғашқы кезеңі 1910-1920 жылдарды қамтиды, ол кезде оның алғашқы өлеңдері мен поэмалары жарық көре бастады. Бұл жылдарда ол ауылдың тұрмыс-тіршілігі, табиғат сұлулығы және тарихи тағдырларды жырлады.

Осы кезеңде Ілияс өзінің стилін қалыптастырды, поэзиясында ұлттық рух пен адамгершілік тақырыптар басты орынға шықты. Оның шығармалары қазақ әдебиетінде жаңаша леп берген кезеңі болып табылады.

5. Ақынның білім жолындағы маңызды кезеңдері

Ілияс Жансүгіровтің білім алу жолында ерекше белестер болды. Семинариядағы оқуы оған жан-жақты білім беріп, педагогика мен әдебиетке деген қызығушылығын арттырды.

Ол Верный қаласында ғана емес, қазақ еліндегі мәдени және қоғамдық өмірдің дамуына да үлесін қосты. Ақын өзіне ғана тән стиль қалыптастырып, замандастары мен кейінгі буынға үлгі боларлық шәкірт тәрбиеледі.

6. Әдебиеттегі Ілияс Жансүгіровтің орны мен ерекшелігі

Ілияс Жансүгіров қазақ поэзиясының ілкі шебері ретінде тарихи оқиғалар мен ұлттық рух тақырыптарын шеберлікпен бейнеледі. Оның лирикасы қазақ халқының тағдыры мен ұлттық сана-сезімін аша білді.

Ақынның шығармашылығында әлеуметтік мәселелер терең қозғалып, туған жерге деген махаббат көркем тілмен жеткізілді. Жастар тақырыбы оның поэзиясында негізгі орын алып, бұл ұрпаққа рухани тәрбиенің қайнар бұлағы болды.

7. Танылған поэмаларымен танысу

Ілияс Жансүгіровтің поэмалары ұлттық рух пен дәстүрді дәріптеу арқылы қазақ әдебиетінің алтын қорына енді. «Құлагер», «Дала» және «Дихан» поэмалары халықтың батырлық рухын, ұлттық сезімін жандандырады.

«Күй» поэмасында тарихи тұлғалардың тағдыры мен ұлттық тарихтың маңызды сәттері жырланады, бұл туынды ұлттың өткенін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді.

8. «Құлагер» поэмасының негізгі идеялары

«Құлагер» поэмасы Ақан серінің тұлпарының қайғылы қазасы арқылы қазақ қоғамындағы әлеуметтік трагедияны көрсетеді. Бұл туындыда халықтың сенімі мен рухани нанымдары арқылықазақтың ұлттық мінезі әсем бейнеленген.

Поэма қазақтың рухани құндылықтарын, ұлттың өткен тарихын еске салып, болашақ ұрпаққа тәрбие мен ой салады.

9. Ілияс Жансүгіровтің драматургиялық шығармалары

Ілияс Жансүгіровтің драмалары әлеуметтік әділетсіздік пен өмірлік қақтығыстарды өткір бейнелейді. «Кек» драмасында әлеуметтік мәселелердің күрделілігі айқын көрінеді.

«Исатай-Махамбет» шығармасы қазақ батырларының ерлігін дәріптеп, ұлттық рухты көтереді. Драмалары арқылы ол халық санасына терең әсер етіп, театр мәдениетінің дамуына зор үлес қосты.

10. Ілияс Жансүгіровтің шығармалары мен жариялану жылдары

ҚазҰУ баспа мұрағатының деректеріне сәйкес, Ілиyas шығармаларының басым бөлігі 1928-1936 жылдар аралығында жарық көрген. Бұл кезең оның шығармашылық белсенділік дәуірі ретінде танымал.

Осы жылдары ақын қазақ әдебиетінің өркендеуіне үлкен үлес қосты. Оның поэмалары мен драмалары ұлттық рух пен әлеуметтік өмірдің түрлі қырларын бейнеледі.

11. Газет-журналдағы қызметі

Ілияс Жансүгіров «Еңбекші қазақ» және «Қазақ әдебиеті» газеттерінде редакторлық қызмет атқарып, қазақ баспасөзінің дамуына зор ықпал етті. Ол әдеби тілдің қалыптасуын қолдап, ұлттық ерекшеліктерін сақтауға көп еңбек сіңірді.

Сонымен қатар, замандас ақындардың шығармашылығын насихаттап, олардың өлеңдері мен мақалаларының жарыққа шығуына демеу болды. Осының арқасында қазақ әдебиеті мен журналистикасы жаңа белеске көтерілді.

12. Әдеби ұйымдардағы рөлі

Ілияс Жансүгіров Қазақстан Жазушылар одағының негізін қалауда жетекші рөл атқарды. 1934 жылы ол одақтың тұңғыш төрағасы ретінде шығармашылық ортадағы ынтымақтастықты дамытуға күш жұмсады.

Ол қазақ жазушыларын біріктіру, шығармашылықты қолдау арқылы ұлттық әдебиеттің өркендеуіне зор еңбек сіңірді. Бұл ұйым оның атқарған қызметінің айқын көрінісі болып табылады.

13. Қоғамдық қызметтері

Ілияс ағартушылық бағытта кеңінен еңбек етіп, қазақ тілін дамыту ісінде маңызды қызмет атқарды. Ол ұлт бірлігін нығайтуға бағытталған көптеген шараларға қатысып, мәдени-ағарту ұйымдарына жетекшілік етті.

Мектептердің ашылуына үлес қосып, білім беру жүйесінің дамуына ерекше назар аударды. Сондай-ақ, қоғамдық мәдениет пен рухани құндылықтарды сақтау ісінде белсенді болды, бұл оның кең ауқымды қоғамға қызметінің бір бөлігі.

14. Ілияс Жансүгіровтің шығармашылық жолының кезеңдері

Ілияс Жансүгіровтің шығармашылық жолы балалық шағынан бастап қоғамдық қызметке дейінгі себеп-салдарлы даму процесінен өтті. Оның әр кезеңі әдеби және қоғамдық салада өзіндік ерекше із қалдырды.

Балалық және жастық шақтан бастап алынған білім, рухани тәрбиелер, тарихи оқиғалар мен замандастарының ықпалы оның шығармашылығын қалыптастырып, қазақ әдебиетінің дамуына жол ашты.

15. Шығармаларының жариялану жиілігі

1930-жылдарда Ілияс шығармашылығы қарқынды дамып, поэмалар мен драмалардың саны күрт артты. Бұл дәуір оның шығармашылық белсенділігі мен қоғамдық қызметтерінің алтын кезеңі болды.

Осы уақыттағы еңбектері қазақ әдебиеті мен мәдениетінің қалыптасуына зор ықпал етіп, поэзия мен драматургиядағы ерекшеліктерін көрсетті.

16. Жансүгіров шығармаларының ерекшелігі

1920-1930 жылдары қазақ әдебиеті жаңа даму белесіне көтерілді. Осы кезеңде Ілияс Жансүгіровтың шығармашылығы терең ойшылдықпен, халық дәстүрін ұштастыратын ерекше үлгіге айналды. Ол ұлттық поэзия мен қоғамды суреттеу арқылы жаңа әдебиет үлгілерін қалыптастырды. Бұл кезең қазақ әдебиеті үшін өте маңызды болды, себебі сонымен бірге қоғамның әлеуметтік-мәдени жағдайы да күрт өзгеріп, поэзия арқылы ұлттық сана жаңғырығы басталды. Көрнекті жазушылар мен ақындар өз заманының рухани талаптарын айқын білдіріп, халық алдында жауапкершілік алды.

17. Тарихи кезең және қуғын-сүргін

1920-1930 жылдардағы әдебиетпен қатар, қазақ қоғамы ауыр тарихи сынақтарға тап болды. Коллективизация мен индустриализацияның салдарынан, сондай-ақ саяси қуғын-сүргін кезеңінде көптеген шығармашыл тұлғалар тұтқындалып, көз жұмды. Бұл оқиғалар әдебиетке де қатты әсер етті, шығармашылығын тоқтатқандар мен қуғынға ұшырағандар аз емес. Соған қарамастан, қазақ әдебиеті өз тәңірін сақтау үшін күресті әрі ұлттық рухты көтеру жолындағы талпыныстарды тоқтатпады. Бұл қайғылы кезеңнің салдары бүгінгі ұрпақтың жадысында мәңгі сақталуы тиіс.

18. Ілиястың мұрагерлері мен мұрасы

Ілияс Жансүгіровтың шығармашылығы қазақ әдебиетіндегі үлкен сабақ болып табылады. Оның шығармалары кейінгі буын жазушыларға шабыт беріп, ұлттық поэзияның дамуына зор үлес қосты. Мұрагерлер оның өлеңдерін, прозаларын өмірлік өнеге ретінде қабылдап, қазақ тілінің көркемдігін әрі ұлттық санасын нығайтуға бағытталған мол мұраны сақтап отырды. Бұл мұра ұрпақтар арасында рухани байланыстың алтын көпірі ретінде қызмет етеді. Сонымен қатар, оның шығармалары мектеп бағдарламасына енген, жастардың өз тарихымен, мәдениетімен танысуына мүмкіндік береді.

19. Ілиястың шығармаларының тәлімдік маңызы

Ілияс Жансүгіровтың туындылары ұлттық құндылықтарды насихаттау арқылы оқырмандардың туған жерге деген махаббатын оятады. Оның поэзиясы әділеттілік пен адамгершіліктің мәнін ашып көрсетеді, сол арқылы жастарды патриоттық рухта тәрбиелеуге ықпал етеді. Сонымен қатар, оның шығармаларын мектеп сабақтарында қолдану оқушылардың азаматтық ұстанымын қалыптастыруға зор үлес қосады. Бұл бағыттағы әдебиет арқылы жас ұрпақтың рухани дамуы мен ұлттық сана-сезімі нығаяды, олардың болашақта қоғамға белсенді әрі жауапты азамат болып өсуіне негіз болады.

20. Ілияс Жансүгіров: Ұлт рухының мәңгілік шамы

Ілияс Жансүгіров қазақ әдебиетінің қайталанбас көрнекті тұлғасы ретінде ұлттық рухтың ұлы мұрагері болды. Ол тек ақын ғана емес, сонымен қатар қоғам қайраткері әрі халықтың жанашыры ретінде танылды. Оның өнері мен қызметі сабақтастықтың, ұлттың мәдени дәстүрін сақтаудың мықты негізі болып қалды. Жансүгіровтың шығармалары жас ұрпаққа үлгі-өнеге беріп, ұлттық рухтың мәңгілік шамын жағып келеді. Ол қазақ әдебиетінің алтын қорына қосқан зор салымы арқылы әрқашан жұмбақ пен парасаттың символына айналды.

Дереккөздер

Әлиев С. К. Қазақ әдебиеті тарихы. - Алматы, 2015.

Жұмахаев Н. Ілияс Жансүгіровтің шығармашылығы мен қоғамдық қызметі. - ҚазҰУ БА, 2019.

Қазақ поэзиясының тарихи тұлғалары. / ҚР Мәдениет министрлігі баспасы, 2020.

Рахымжанова А. Қазақ әдебиетінде ұлттық рухтың көрінісі. - Алматы, 2018.

Қазақ әдебиеті тарихы. Алматы, 2022.

Тарихи естеліктер: 1920-1930 жылдардағы қазақ әдебиеті. А. Нұржанов, 2018.

Ілияс Жансүгіров және оның шығармашылығы. Ғылыми-зерттеу жинағы, 2020.