Текст выступления:

Перзент парызы
1. Перзент парызы: Қоғамдық және жеке маңызы

Қазақ қоғамында ата-анаға деген құрмет пен қамқорлық ғасырлар бойы басты құндылықтардың бірі болып қалыптасқан. Бұл парыз - ұрпақ тәрбиесінде, отбасылық қатынастың негізін қалауда шешуші рөл атқарады. Перзенттің парызы отбасында ғана емес, тұтастай қоғамның тұрақтылығы мен өркендеуіне ықпал ететін маңызды ұғым.

2. Перзент парызы: тарихи және рухани тамыры

Перзент парызы термині көне түркі дәуірі кезінен қалыптасқан, оның мәні ұрпақ пен ата-ана арасындағы рухани және әлеуметтік байланысты білдіреді. Бұл міндет арқылы қазақ қоғамы отбасы құндылықтарын жоғары қойып, ұрпаққа тәрбиелік мұра қалдыруды мақсат етеді. Зерттеулер көрсеткендей, перзент парызы тұлғаның әлеуметтік, мәдени дамуында маңызды рөл атқарады, қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

3. Ата-ананың қоғамдағы орны

Ата-ана отбасының негізі болып табылады, олар баланың қалыптасуы мен тәрбиесінде басты жауапкершілікті алады. Осылайша, олар қоғамдағы отбасылық құндылықтарды нығайтып, ұрпақтар арасындағы көшбасшылық пен парасаттылықты сақтайды. Қоғамдық қатынастар жүйесінде ата-ананы құрметтеу азаматтық жауапкершіліктің және моральдық нормалардың көрінісі болып табылады. Қазақ дәстүрінде ата-анаға деген құрмет ұлттық мәдениеттің бір бөлігі санады, бұл ұрпақтардың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

4. Отбасындағы перзент парызының көріністері

Отбасындағы перзент парызының өмірлік көріністері әртүрлі. Мысалы, бір оқиғада жастар ата-анасына материалдық және моральдық қолдау көрсетіп, олардың қартайған шақтарында жан-жақты қамқорлықта болады. Тағы бір мысалда, кейбір отбасыларда бұл парыз рухани байланыс пен сыйластық арқылы көрініс табады, олар бір-біріне деген махаббат пен құрмет негізінде өмір сүреді. Осылайша, перзент парызы отбасының тұрақтылығы мен берекесінің кепілі болып табылады.

5. Ұлттық дәстүрдегі «перзент парызы»

Перзент парызы ұлттық дәстүрлерде терең берік орны бар. Қазақ мақал-мәтелдерінде «Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келеді» деген нақыл сөз ата-ананың қадір-қасиетін анықтайды және жауапкершілік қағидатын көрсетеді. Тағы бір халық даналығы: «Ата-ананың қадірін білмеген – ел қадірін білмейді», бұл ұлттың адамгершілік негізін паш етеді. Осындай мақал-мәтелдер арқылы перзенттік міндет ұрпақ санасына саналы түрде енгізіліп, мәдениеті мен руханияты сақталады. Этнопедагогикада бұл қағидалар жеке тұлғаның тәрбиесінде маңызды рөл атқарып, ұлттық дәстүрлер мен мәдениеттің жалғасуына ықпал етеді.

6. Ислам діні мен перзент парызы

Ислам дінінде ата-анаға жақсылық жасау маңызды парыз болып табылады және үлкен сауап көзі ретінде қарастырылады. Құранның бірнеше сүрелерінде, атап айтқанда «Лұқман», «Исра» және «Анкабут» сүрелерінде ата-ананы құрметтеу мәні жан-жақты баяндалған. Пайғамбар хадистерінде де перзенттің ата-анасына қызмет етуі ізгілік пен адамгершіліктің басты өлшемі ретінде белгіленген. Бұл ұғымдар мұсылмандық тәрбиеде перзенттік парыздың рухани негізін нығайтады.

7. Заманауи жастардың перзенттік парызға көзқарасы

2019 жылғы әлеуметтік сауалнамаға сәйкес, Қазақстандағы жастардың көпшілігі ата-анаға қамқорлықты тек жеке парыз ретінде ғана емес, сондай-ақ мемлекеттік және рухани деңгейдегі міндет деп есептейді. Бұл деректер көрсеткендей, бүгінгі жас ұрпақ перзенттік өкілді әртүрлі түсінеді, дегенмен негізінен құрмет пен қамқорлық идеясы басым болып отыр. Сондықтан жастардың көзқарастары қоғамдағы дәстүрлі және қазіргі заманғы құндылықтардың алтын көпірі қызметін атқарады.

8. Тәрбиелік рөл және жеке тұлғалық дамуға әсері

Перзент парызы адамның жан-жақты дамуына айтарлықтай ықпал етеді. Бұл міндет арқылы жауапкершілік пен еңбекқорлық сияқты сапалар қалыптасып, тұлғаның әлеуметтенуі жеңілдейді. Сонымен қатар, отбасылық құндылықтар жасөспірімнің азаматтық санасын дамытып, қоғамда өз орны мен міндетін түсінуге көмектеседі. Осылайша, ұлттық тәрбие негізінде азаматтық және отбасылық құндылықтар салтанат құрады.

9. Мемлекеттік деңгейде перзенттік міндет

Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодексінің 116-бабында ата-аналарға материалдық және рухани қолдау көрсету міндеті заң жүзінде бекітілген. Бұл бап перзенттік парыздың құқықтық салалардағы нақты негізін қалыптастырады және тиісті жауапкершілік механизмін айқындайды. Сондықтан елімізде бұл парыз тек моральдық емес, сонымен қатар заңдық тұрғыдан да қорғауға алынған.

10. Әлем елдеріндегі перзент парызы заңнамасы

ЮНЕСКО 2018 жылғы зерттеуіне сүйене отырып, әлемнің әртүрлі елдерінде перзент парызының құқықтық мәртебесі мен оның міндеттеу деңгейі әртүрлі екенін көреміз. Кей елдерде ол заңмен қатаң реттелсе, басқаларында рухани және әлеуметтік нормалар арқылы қолданылады. Бұл ерекшеліктер мәдениет пен қоғам даму ерекшеліктеріне байланысты қалыптасқан. Әлемдік практика мемлекеттер арасындағы заңнамалық реттеудің әр алуандығын көрсетеді.

11. Перзенттік парыз бен әлеуметтік өзгерістер

Қалаларға көшу мен урбанизация перзенттердің ата-анасына көрсететін қамқорлық формаларын өзгертіп отыр. Қазіргі таңда физикалық көмек көрсету орнына қашықтан қолдау маңызды бола бастады. Еңбек миграциясының әсерінен көптеген жастар ата-анасымен бірге тұрмай, ақпараттық технологияларды пайдаланып байланыс орнатады. Мұндай өзгерістер отбасы құрылымы мен дәстүрлерді трансформацияға ұшыратып, материалдық және эмоционалдық қолдаудың жаңа түрлерін қалыптастыруды талап етеді.

12. Қазіргі қоғамдағы құндылық трансформациясы

Жастар арасында материалдық қолдаудың маңызы үдеп келеді, бұл әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың өзгеруімен байланысты құбылыс. Дегенмен рухани және мәдени байланыстардың маңыздылығы сақталып, ұлттық тәрбиелік құндылықтар қазіргі заманның шарттарына сай жаңғыруда. Осылайша мәдениет пен дәстүрдің аясында жаңа құндылықтар пайда болып, олар қоғамды дамытуға ықпал етеді.

13. Перзенттік парыз туралы халық даналығы

Қазақ әдебиеті мен фольклорында «Ана қадірі – бәрінен биік» деген нақыл сөз перзенттік парыздың терең маңызын айқындайды. Сонымен қатар, «Әкені сыйлаған – елді сыйлайды» деген даналық ұрпақтардың ата-анаға деген құрметі арқылы ұлттық тұтастық пен әлеуметтік тәртіптің нығайғанын көрсетеді. Мұндай халықтық даналықтар ұрпақтан ұрпаққа беріліп, ұлттық мінез-құлықтың қалыптасуына және қоғамдағы жауапкершіліктің артуына ықпал етеді.

14. Қазақстандағы қазіргі жастардың тәжірибелік мысалдары

Қазіргі қазақ жастары өмірдің қиындықтары мен өзгерістеріне қарамастан, ата-анасына қамқорлық пен құрметті көрсетуде ерекше үлгі танытады. Бір оқиғада жасөспірім өз уақытын бөліп, қарт ата-анасына жан-жақты қолдау көрсетіп отырса, басқасында технологиялар арқылы байланыс орнатып, олардың сұраныстары мен қажеттіліктерін қашықтан қанағаттандыруға ұмтылады. Бұл тәжірибелер қоғамымыздағы перзент парызының заман талабына сай бейімделгенін дәлелдейді.

15. Перзент парызының орындалу деректері: Әлеуметтік сауалнама

2017 жылы жүргізілген әлеуметтік сауалнама нәтижелері жастардың көпшілігі ата-анасына тұрақты түрде материалдық және рухани қолдау көрсететінін анықтады. Бұл зерттеу перзент парызының қазіргі қоғамда маңызды орын алғанын және оның тұрақты мінездемесін айғақтайды. Мұндай деректер жастардың жауапкершілігін нығайтып, отбасылық байланыстарды сақтауға мүмкіндік береді.

16. Перзент парызын орындауды ынталандыру факторлары

Перзент парызын орындауға деген ынта, ең алдымен, отбасылық дәстүрлер мен ұрпақтан-ұрпаққа берілетін құндылықтар негізінде қалыптасады. Әрбір ұрпақ бұл құндылықтарды сақтап, ата-анасына деген құрмет пен жауапкершілікті бойына сіңіреді, нәтижесінде отбасылық байланыс одан әрі нығайып, қоғамда отбасы институтының беріктігі қамтамасыз етіледі.

Сонымен қатар, діни сенімдер мен исламдық қағидалар ата-анаға құрмет көрсетуді тек моральдық міндет қана емес, адамгершіліктің аса маңызды нормасы ретінде бекітеді. Мұндай сенімдер жастарды ата-анасына қамқор болуға ынталандырып, рухани тәрбиенің сапасын арттыра түседі.

Құқықтық нормалар мен қоғамдық талаптар да перзенттік міндетті заңдық тұрғыдан қолдап, оны орындаудың маңыздылығын арттырады. Бұл заңдар жастарға әлеуметтік жауапкершіліктің қаншалықты маңызды екенін ұғындырады, отбасылардың әлеуметтік тұрақтылығын күшейтеді.

17. Қиындықтар мен кедергілер

Перзент парызын орындау жолында бірқатар кедергілер кездеседі. Ең алдымен, материалдық қамтамасыз етілмеушілік көптеген жастарға ата-анасына тұрақты түрде көмектесуге мүмкіндік бермейді, бұл олардың жауапкершілігін толықтай іске асыруына кедергі болып табылады.

Сонымен қатар, қазіргі заманда отбасылардың түрлі жерлерде тұруы, еңбек миграциясының кеңеюі физикалық байланысты әлсіретіп, ата-анамен қамқорлық жасау мүмкіндіктерін шектейді. Осы жағдайлар перзенттік парызды орындау үрдісін қиындата түседі.

Жұмыс пен оқу ағымының қарқынды болуы, уақыт тапшылығы да жастардың ата-анасына моральдық және практикалық түрде қолдау көрсетуін азайтады. Мұндай қарбаластықта отбасы құндылықтарына көңіл бөлу қиындайды.

Қосымша қиындық ретінде ұрпақтар арасындағы құндылықтар мен көзқарастардың айырмашылығы айрықша рөл атқарады. Бұл түсініспеушіліктер эпизодтық жанжалдарға апарып, перзенттік парызды орындауда да кедергілер туғызуы мүмкін.

18. Перзент парызы қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықтың кепілі

Ата-анаға деген құрмет пен қамқорлық отбасындағы ынтымақтастық пен татулықтың негізін құрайды. Бұл құндылықтар ұлттардың рухани бірлігін нығайтып, қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды механизмі ретінде қызмет етеді. Отбасы – қоғамның ең кіші бірлігі ретінде, ұлттың тарихи дәстүрлерін жеткізудің басты орны болып табылады.

Мұндай рухани негіздегі байланыстар қоғамның әлеуметтік дамуына айтарлықтай үлес қосып, ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етеді. Осылайша, елдің бейбітшілік пен өркендеу жолындағы тағдыры сенімді және тұрақты бола түседі. Перзент парызы – бұл тек жеке жауапкершілік емес, жалпыұлттық және әлеуметтік міндет болып табылады.

19. Мектептегі оқу тәрбие жұмысы және перзенттік борыш

Қазақстан мектептерінде перзент парызының маңыздылығы білім беру бағдарламалары арқылы кеңінен насихатталады. Бұл жұмыстар оқушыларға отбасылық құндылықтарды ұғындыруда зор рөл атқарып, олардың рухани дүниесін байытады.

Факультативтік сабақтар мен тәрбие сағаттарында адамгершілік, әлеуметтік жауапкершілік, отбасы институтын сақтау тақырыптары кеңінен талқыланады. Мұндай бағыттағы іс-шаралар оқушылардың бойында перзенттік парыздың терең түйсігін қалыптастыруға ықпал етеді.

Сонымен қатар, оқу орындары ұлттық рухани мұраны насихаттап, жас ұрпақтың ата-анасына деген құрметін нығайтатын әдістер мен практикаларды қолданады. Бұл мектептің тәрбиелік функциясының маңызды құрамдас бөлігі болып саналады, әрі қоғамның келешегіне сенім артудың кепілі.

20. Перзент парызы: Қоғам мен ұрпақ үшін мәні

Перзент парызы – бұл отбасы мен қоғамның рухани негізі болып табылады. Ол жас ұрпақтың адамгершілік қасиеттерінің қалыптасуына зор ықпал етеді және адам болмысындағы жауапкершілікті нығайтады. Мұндай парызды сақтау – біздің байырғы ұлттық құндылықтарымызды ұрпақтан ұрпаққа жеткізу жолындағы қасиетті міндетіміз.

Дереккөздер

Асанов Д. Кәсіптік мектеп оқушыларының отбасы және перзент парызына көзқарасы: әлеуметтік зерттеу нәтижелері // Қоғамтану ғылыми зерттеулері. – 2019.

Қазақ ұлттық энциклопедиясы: 6 томдық. Алматы, 2005.

Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодексі, 2011.

ЮНЕСКО. Әлеуметтік және құқықтық мәселелер бойынша халықаралық есеп, 2018.

Ислам діні және қазақ қоғамы, Алматы, 2014.

Турсынбеков, М.Р. "Отбасылық құндылықтар және жастар тәрбиесі." Алматы, 2019.

Ислам және қоғам. Құран және хадистердегі отбасылық қатынастар. Алматы, 2018.

Нұрмағамбетов, Ә.Б. "Қазіргі таңда перзенттік парыздың маңызы." Қазақстан педагогикалық журнал, 2021.

Қазақстан Республикасының Отбасы туралы Заңы, 2003 жыл.

Ғалымбекова, Г.С. "Мектептегі рухани-адамгершілік тәрбие мәселелері." Қоғамтану мәселелері, 2020.