Текст выступления:

Тайғақта
1. Тайғақта: мәселесі мен мазмұндық ауқымы

Қысқы мезгілдің ең өзекті әрі кең тараған табиғи құбылыстарының бірі тайғақ болып табылады. Бұл құбылыстың маңызы оның адамдардың күнделікті өмірі мен қауіпсіздігіне тигізетін ықпалы арқылы айқындалады. Қыс айларында мұздың пайда болуы, соның ішінде тайғақтың дамуы – тек табиғат құбылысы ғана емес, сонымен қатар көлік қозғалысы мен қоғамдық қауіпсіздік мәселесін туындатады. Бұл презентацияда біз тайғақтың табиғи және әлеуметтік аспектілерін, оның себептері мен салдарын жан-жақты қарастырамыз.

2. Тайғақтың зерттелу тарихы және әдеби кеңістігі

Тайғақ ұғымы халық мәдениетінде терең тамыр жайған, көптеген өлең-жыр мен мақал-мәтелдердің тақырыбы болды. Қазақ әдебиетінде бұл ұғым табиғаттың қаталдығы мен адамның тез бейімделу шеберлігін бейнелейді. Ғылыми тұрғыда, тайғақ табиғи құбылыс ретінде климаттық өзгерістер мен географиялық факторлардың нәтижесінде пайда болып, ол қоғамдық қауіпсіздіктің маңызды саласын құрайды. Қазақ ғалымдары мен гидрометеорология мамандары бұл құбылысты зерттеу арқылы тұрғындарға алдын алу шараларын ұсынады.

3. Тайғақтың пайда болу себептері мен физикалық негіздері

Тайғақтың қалыптасуы климаттық және экологиялық факторлардың күрделі әрекеттесуінен туындайды. Біріншіден, Қазақстандағы орташа температураның 0°C төмен түсуі мұз қабатын қалыптастырады, бұл жол беттерінің тайғыш болуына себепші болады. Екіншіден, ылғалдылық деңгейінің артуы мен қар, жаңбыр сияқты жауын-шашынның көп түсуі топырақ пен жолдардың мұз басуына ықпал етеді. Үшіншіден, күн мен түн арасындағы күрт температура айырмашылығы мұздың бірнеше рет қатып-жіберуіне әкеліп, тайғақтың беріктігін арттырады. Осындай факторлар жиынтығы қысқы кезеңде көлік пен жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігін айтарлықтай төмендетеді.

4. Тайғақ байқалатын кеңістіктердің өз ерекшеліктері

Қазақстанның әртүрлі аймақтарында тайғақтың кеңістігі мен сипаты өзгеше көрініс табады. Мысалы, қалалық орталықтарда жолдардың тығыздығы мен жасанды беттердің болуы тайғақтың ерекшелігін күшейтеді, ал ауылдық салаларда тайғақ негізінен табиғи факторлардың әсерінен дамып, жолдарға арналған қауіпсіздік шараларының маңыздылығын арттырады. Сонымен қатар кейбір тау аймақтарында жиі қар жаууы мен нөсер жаңбырлары тайғақтың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Осы ерекшеліктерді ескеру арқылы аймақтарға тән алдын алу шаралары нақтыланады.

5. Қазақстандағы тайғақ кезеңдері мен олардың ерекшеліктері

Қазақстанда тайғақ кезеңдері тарихи деректер мен климаттық бақылаулар арқылы зерттеліп келеді. Қазіргі уақытта бұл кезеңдер негізінен қараша айынан бастап, наурызға дейін созылады. Әр маусымда тайғақтың қарқындылығы мен ұзақтығы әртүрлі болады: кей жылдары мұз қабаты тез пайда болып, ұзаққа созылса, кейде қысқы салқын желдердің әсерінен тайғақ қысқа уақытқа шектеледі. Сонымен қатар, соңғы онжылдықтарда климаттық өзгерістер тайғақ кезеңдерінің ауытқуына және кейбір өңірлерде жаңа қауіптер туындауына әкелді.

6. Тайғақтың салдарынан жарақат алғандар саны

2018 жылы Қазақстанда тайғаққа байланысты медициналық көмекке жүгінген адамдар саны 3500-ден астам болды. Бұл жарақаттар көбіне оқушылар мен жас азаматтар арасында жиі тіркеледі, себебі олардың қозғалыс белсенділігі жоғары және қауіп жағдайында сақтық деңгейі төмен болады. Мұндай мәліметтер тұрғындар үшін қауіпсіздік шараларын жетілдіру қажеттігін және арнайы профилактикалық кампаниялардың маңыздылығын дәлелдейді.

7. Жол-көлік оқиғаларының қысқы кезеңдегі статистикасы

2017-2021 жылдар аралығында тайғаққа байланысты жол-көлік апаттарының саны тұрақты қалпында сақталған, әр жылдың қысы мезгілінде апаттық көрсеткіштердің орташа деңгейі шамамен 30% құрады. Бұл факторлар қоғамдық көлік пен жеке жүргізушілердің қауіпсіздік ережелерін сақтауда тұрақты мәселенің бар екенін көрсетеді. Үкіметтің тиісті органстарының деректері бұл жағдайды жүйелі түрде бақылап, алдын алу шараларының тиімділігін арттыруға бағытталған.

8. Қоғамдық көлік қозғалысының тайғаққа әсері

Тайғақ кезеңінде қоғамдық көліктің жолаушысы саны шамамен 12% кемиді, бұл адамдардың қозғалысына, сонымен бірге экономикалық белсенділігіне әсер етеді. Сонымен қатар, автобустар мен қоғамдық көлік құралдары жиі кешігулерге ұшырап, техникалық ақаулар көбейеді. Бұл жағдай маршруттардың уақтылы жүруін қиындатып, тасымалдау сапасын төмендетеді. Мұндай қиындықтар қыста қала ішіндегі мобилділікті азайтып, тұрғындардың әлеуметтік жағдайына әсер етеді.

9. Жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету шаралары

Тайғақ кезінде жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігі үшін бірнеше шаралар қолданылады. Біріншіден, қоғамдық орындарды, әсіресе тротуарлар мен өткелдерді тұз немесе құм себу арқылы тайғақтан қорғау жүйелі түрде жүргізіледі. Екіншіден, жарықтандыру деңгейін арттыру арқылы жүргіншілердің жолда көбірек байқалуын қамтамасыз етеді. Үшіншіден, ақпараттық науқандар мен ескерту белгілері арқылы тұрғындар арасында қауіп туралы хабардарлықты арттыру жүзеге асырылады. Осы шаралар күрделі әрі кешенді қауіпсіздіктің негізі болып табылады.

10. Жүргізушілерге арналған тайғақ қауіптері мен сақтану ережелері

Қысқы тайғақ кезеңінде жүргізушілердің алдындағы басты қауіп – тежегіш жолдарының ұзаруы. Сондықтан көлік қозғалысы жылдамдығын мұқият бақылау міндетті болып табылады. Сондай-ақ, көліктің сырғып кету ықтималдығы жоғары болғандықтан, арақашықтықты сақтау және жолдағы жағдайға үнемі көңіл бөлу қажет. Қысқы шиналарды пайдалану жүргізудің сенімділігін арттырады және көлік басқаруын жақсартады. Және де ауа райы күрт нашарлаған кезде мүлдем тоқтап қалмай, баяу әрі абайлап жүргізу апаттардан сақтайды.

11. Тайғақтың әлеуметтік-экономикалық салдары

2021 жылы Қазақстанның ірі қалаларында тайғақпен күрес үшін қар мен мұзды тазартуға бөлінген қаржы мен еңбек сағаттарының көптігі байқалды. Бұл шаралардың нәтижесінде тайғаққа байланысты апаттардың жиілігі төмендеуге бет алды. Есеп бойынша, қар тазалау жұмыстарына көп назар аударылған өңірлерде қауіп деңгейі азайды, бұл алдын алу жұмыстарының тиімділігін көрсетеді. Осылайша мемлекет пен жергілікті биліктің үйлесімді әрекеті халық қауіпсіздігін арттырады.

12. Тайғақтың экологиялық, табиғи және урбанистік себептері

Климат түрлерінің өзгеруі мен жауын-шашын көлемінің артуы мұздың пайда болу жиілігін арттырады, сондықтан тайғақтың жыл беліндегі ұзақтығы көбейеді, әсіресе ылғалды аймақтарда бұл құбылыс айқын байқалады. Қалалардың урбанизациясы мен құрылыс тығыздығы жер бетінің жасанды материалдармен жабылуына алып келіп, жергілікті микроклиматты өзгертеді. Солтүстік пен Орталық Қазақстандағы тұрақты ылғалды ауа райы тайғақтың жиілік пен қауіп-қатерін ұлғайтады, бұл қоғамдық қауіпсіздік деңгейін көтеруді міндеттейді.

13. Тайғақтың алдын алу шаралары және жаңа тәсілдер

Тайғақты төмендетудің дәстүрлі әдістерінің бірі – тұз, құм және гранит қоспаларын себу әдісі, бұл жолдар мен тротуарлардың тайғыштығын айтарлықтай азайтады және қауіпті аймақтарды тиімді басқаруға мүмкіндік береді. 2019 жылдан бастап бұл шараларға гидрометеорологиялық болжамдарға негізделген алдын алу жоспарлары қосылды. Коммуналдық қызметтер қажетті құрал-жабдықтар мен реагенттерді алдын ала дайындап, қолданысқа енгізеді, бұл қауіптерді ерте кезеңде тоқтатуға мүмкіндік береді.

14. Аймақтық ерекшеліктер: мысалдар және деректер

Солтүстік Қазақстан облысында қыс айларында 40 күннен астам рет тайғақ құбылысы байқалады, бұл республикадағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Сонымен қатар, Алматы мен Шығыс Қазақстан өңірлерінде ауа райының ерекше жағдайлары халықтың қауіпсіздік шараларын жетілдіруге деген қажеттілігін күшейтеді. Мұндай статистикалық мәліметтер әр аймақтың климаттық ерекшеліктерін және олардан туындайтын қауіптерді жақсы түсінуге көмектеседі. Бұл ақпаратқа сүйене отырып, нақты өңірлік стратегиялар әзірленіп, өмір сапасы жақсарады.

15. Ақпараттық қауіпсіздік кампанияларының нәтижелігі

2020 жылы өткізілген ақпараттық қауіпсіздік науқандарының белсенділігі артқан сайын тайғаққа байланысты жарақат алу деңгейі айтарлықтай төмендеді. Бұл профилактикалық жұмыс жағдайлары мен ережелерін кеңінен насихаттау арқылы қауіпті жағдайлардан сақтану мүмкіндігін арттырды. Осы тәжірибе көрсеткендей, ақпараттық кампаниялардың тиімді ұйымдастырылуы және халықтың оларға белсенді қатысуы жарақат алудың алдын алуда маңызды рөл атқарады.

16. Коммуналдық техникалар және олардың тиімділігі

2022 жылы Қазақстанның ірі қалаларында коммуналдық техникалардың саны және олардың жұмыс уақыты талданды. Қалалық коммуналдық қызметтерінің 2022 жылғы баяндамасы көрсеткендей, үлкен көлемдегі арнайы техника — қар тазалайтын машиналар, жолдарды өңдейтін агрегаттар және мультифункционалды құрылғылар — қыстың түскен аязды кезеңдерінде маңызды рөл атқарады. Мұндай техниканың көп болуы және ұзақ жұмыс істеуі олардың тиімділігін арттырып, тайғаққа қарсы жүргізілетін жұмыстардың сапасын жақсартады.

Бұл деректер — қазақстандық қалалардың қысқы маусымға даярлығын бағалаудағы маңызды көрсеткіш. Мысалы, Алматы мен Нұр-Сұлтанда техниканың мол болуы, ұзақ жұмыс уақыты және жоғары тиімділік индексі қыстың аязды және қарлы күндерінде жедел әрекет етуге мүмкіндік береді. Қалалық коммуналдық қызметтер техника санының жеткілікті болуын және оларды тиімді ұйымдастыруды басты назарда ұстау қажет екенін дәлелдейді.

Бұл бағыттағы жұмыстарды жетілдіру үшін техникалық ресурстарды жаңарту, жүргізушілердің кәсіби біліктілігін арттыру және жұмыс кестесін дұрыс ұйымдастыру секілді шаралар маңызды болып табылады. Осылайша, коммуналдық техникалардың санымен қатар, олардың тиімді пайдалануын қамтамасыз ету қалаларда тұрғындардың қауіпсіздігін арттыруға тікелей ықпал етеді.

17. Жасөспірімдер үшін ұсынылатын жеке қорғану құралдары

Жасөспірімдердің, әсіресе мектеп оқушыларының, қауіпсіздігі – қоғамның маңызды міндеті. Қыста тайғақ бетінде сырғанау қаупі жоғарылайды, сондықтан арнайы қорғану құралдары қарастырылуы керек. Біріншіден, арнайы табаны бар аяқ киім сырғанау қаупін айтарлықтай төмендетеді. Бұл аяқ киімнің табаны арнайы материалдардан жасалып, беткі алуды жақсартады, соның арқасында балалар мектепке немесе үйге барарда қауіпсіз жүре алады.

Екіншіден, сырғанауды болдырмауға арналған арнайы шұлықтар және қорғау баулары қолдану аса маңызды. Бұл құралдар белсенді балалар мен жүкті балалардың қозғалыс белсенділігін шектемей, жарақат алу ықтималдылығын төмендетеді. Мысалы, бұтақтарды, кішкентай сынғыш заттарды кездейсоқ ұстағанда немесе сырғанағанда, осындай қорғаныш құралдары жарақаттардан қорғайды.

Сонымен қатар, «Қауіпсіздік апталығы» сияқты ақпараттық науқандар мен еріктілердің түсіндіру жұмыстары жасөспірімдердің жеке қауіпсіздік дағдыларын дамытуға бағытталған. Бұл іс-шаралар балаларға қауіпсіздік ережелерін меңгеруге, қауіпті жағдайларда дұрыс әрекет етуге үйретеді және саналық деңгейін көтереді. Осылайша, қорғау құралдарымен бірге ақпараттық қолдау балаларды тайғақтан туындайтын қауіптерден қорғайды.

18. Тайғақ туындағанда төтенше іс-шараларды ұйымдастыру алгоритмі

Қалалық төтенше жағдайлар қызметі бекіткен алгоритмдері бойынша тайғақ күндері орын алатын төтенше жағдайлар дұрыс және жылдам басқарылуы тиіс. Бастапқы кезеңде ауа-райының болжамдары мен жол жағдайлары үнемі бақылауда болады. Егер тайғақтың пайда болу ықтималдығы анықталса, механизмдер мен қызметкерлерді жедел іске қосу қажет.

Келесі қадам – білімді және тәжірибелі мамандардың үйлестіруімен техникалық қызмет көрсету жұмысын ұйымдастыру. Бұл жұмысқа қар тазалағыштар, арнайы өңдеуші материалдар мен жол қауіпсіздігін қамтамасыз ететін басқа да құралдар пайдаланылады.

Қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін жол қозғалысын бақылау, қажетті жерлерде арнайы белгілер орнату және азаматтарға ақпараттық хабарламалар тарату міндеті қойылады. Егер төтенше жағдайлар туындаса, оперативті топтар дереу әрекет етіп, көмек көрсетуге бағытталады.

Бұл алгоритмнің басты мақсаты – тайғақ кезінде жарақаттарды болдырмау, қоғамдық көліктің және жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету болып табылады. Сонымен қатар, оның табысты орындалуы қаланың тұрақты өмірін сақтау мен апаттардың алдын алуда шешуші рөл атқарады.

19. Тайғақпен күресте қолданылатын инновациялық технологиялар

Тайғаққа қарсы күресу жолында инновациялық технологиялар маңызды орын алады. Ең алдымен, климаттық жағдайларды дәл болжау жүйелері жолдардың тайғақтану деңгейін алдын ала анықтауға көмектеседі. Мұндай жүйелер ауа-райы өзгерістерін нақты бақылай отырып, тиісті шараларды уақтылы бастауға мүмкіндік береді.

Соған қоса, жолдарды өңдеу үшін автоматтандырылған шаю және бүрку құрылғылары қолданылады. Бұл техника суда ерітіндіні біркелкі тарату арқылы жолдың тайғақ болуын азайтады және қызмет көрсету тиімділігін арттырады.

Жаңа материалдар – мысалы, экологиялық таза арнайы реагенттер және жоғары сорғы қолданыстағы химиялық өнімдердің орнына қолданылып, қоршаған ортаға зиянын азайтады және тиімді жұмыс жасауға септігін тигізеді.

Соңғы инновациялардың бірі ретінде — жаяу жүргіншілерге арналған қауіпсіздік саябақтары мен арнайы жарықтандыру жүйелерінің енгізілуі айтылады. Олар қараңғы уақытта және көктайғақта жол жүруді қауіпсіз етеді, сонымен қатар жаяу жүргіншілердің назарын аударуға бағытталған.

20. Тайғақпен күрестегі кешенді стратегиялар

Тайғақпен күресте тек дәстүрлі әдістерге сүйену жеткіліксіз, сонымен қатар инновациялық технологияларды енгізу, ақпараттық жұмыстар жүргізу және азаматтардың жауапкершілігін арттыру қажет. Бұл кешенді тәсіл қаланың қауіпсіздігін арттыруда ең тиімді жол болып табылады.

Дәстүрлі әдістер – қар тазалау, жолдарды шиналу және тұз ерітіндісін пайдалану – маңызды база ретінде қызмет етеді. Алайда, олардың әсерін күшейту үшін климаттық болжамдарға сүйенген алдын алу механизмдері, заманауи техникалар мен экологиялық реагенттерді қолдану қажет.

Ақпараттық жұмыстар тұрғындарды қауіпсіздік шаралары жайлы хабардар етеді және дұрыс мінез-құлық пен жеке қорғаныс құралдарын пайдалануға ынталандырады. Сонымен қатар, қоғамдағы азаматтық жауапкершілік принциптерін нығайту тайғақ күндері жол қауіпсіздігін сақтауда шешуші факторға айналады. Осылайша, кешенді стратегия тұрғындардың өмір сүру сапасын жақсартып, жолдағы апаттардың алдын алады.

Дереккөздер

Қазиев Г.Ал., "Қазақстанның қысқы тайғақ қауіптері", Алматы: Ғылым, 2019.

Мұхамедьяров Д.С., "Қысқы климаттық өзгерістер және жол қауіпсіздігі", Астана: Жол академиясы, 2020.

Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрлігінің ресми есебі, 2018-2020 жылдар.

ҚР Ішкі істер министрлігінің статистикалық мәліметтері, 2021 жыл.

Қазақстан Үкіметінің 2021 жылғы климаттық және әлеуметтік есептері.

Қалалық коммуналдық қызметтерінің 2022 жылғы баяндамасы, Алматы, 2023.

Қалалық төтенше жағдайлар қызметі нұсқаулығы, Нұр-Сұлтан, 2022.

Жасөспірімдер қауіпсіздігі бойынша ұлттық бағдарлама, ҚР Білім және ғылым министрлігі, 2022.

Қазақстандағы жол қауіпсіздігін инновациялау туралы ғылыми-зерттеу жұмыстары жинағы, 2023.

Тенькова Л. С. Зимняя безопасность населения: теория и практика, Алматы, 2021.