Текст выступления:

Әбу насыр әл-фараби
1. Әбу Насыр әл-Фарабидің әлемдік ғылымға үлесі

Орта ғасырларда дүниеге келген ұлы ғалым, ойшыл Әл-Фараби адамзат ғылымына мол үлес қосқан ұлы тұлға болып табылады. Оның еңбектері философия, логика, музыка, медицина және басқа да көптеген салаларда негіз салды, әрі бүгінгі күнге дейін маңызын жойған жоқ.

2. Әл-Фараби – қазақ даласынан шыққан ғұлама

Әбу Насыр әл-Фараби 870 жылы қазіргі Қазақстандағы Отырар қаласында дүниеге келді. Бала күнінен білімге құштар болып, туған жерінде алған білімі оны әлемге танымал ғалым етіп шығарды. Ол өз заманының білім ордалары мен мәдениеттерін ұштастырып, өркениетке зор үлес қосты.

3. Әл-Фарабидің туған жері – Отырар

Отырар – Орта Азия мәдениеті мен ғылымының орталығы болған қала. Әл-Фараби осы жерде өмірдің әр саласын бақылап, терең ой түйді. Қаладағы кітапханалар мен ғылыми орталықтар оның жанды зерттеуші болуына әсер етті. Осындай тарихи орта оның кез келген ғылымға ботаникалық көзқараспен қарауына негіз болды.

4. Отбасы және өскен ортасы

Әл-Фарабидің әкесі әскери қызметте болған және достық пен тәртіпті үлкен мән берген жан еді. Оның отбасы түркі жұртына жатты, мәдениеті бай дәстүрлер орнаған ортада тәрбиеленді. Мұндай орта балада білімге деген құштарлық пен ізденімпаздық қасиеттерін дамытуға қатты ықпал етті, тұлғалық қалыптасуына жол ашты.

5. Әл-Фарабидің білім жолы

Әл-Фараби білім жолын ерте жастан бастап, туған жерінде алғаш білім алып, кейін ол Бағдат пен басқа да мәдени орталықтарда терең білім игерді. Ол әрдайым ғылымға талпынды, философия мен логика сабағын ұмытпай жетілдірді. Оның өзі айта кеткендей, білім - адамды жарыққа жеткізер ең жарқын көше болды.

6. Ұстаздары мен білім алған жерлері

Бағдатта Әл-Фараби Яхия ибн Ади және Әбу Бишр Матта сынды аса танымал ғалымдардың дәрістеріне қатысып, білімін арттырды. Логика мен философияны ерекше терең меңгеріп, өзінің біліміне үнемі ұмтылды. Әл-Мамунның әйгілі кітапханасында зерттеу жүргізіп, табиғаттану ғылымдарына да жақындай бастады. Бұл кезеңде ол тәжірибелік білімнің де маңыздылығын жақсы түсінді.

7. Әл-Фараби философиядағы орны

Әл-Фараби - ортағасырлық ислам философиясының жарқын өкілі. Ол Аристотель мен Платонның философиясын мұсылмандар ортасына түсінікті етіп жеткізіп, құндылықтарды жаңа мазмұнмен байытты. Оның шығармалары адамзаттың ой-санасын кеңейтіп, болашақ философияның негізін қалады. Осыдан кейінгі ғасырларда оның ілімі әлемдік деңгейде жоғары бағаланып, көптеген философтарға ұран болды.

8. Ғылыми еңбектерінің көрінісі

Әл-Фараби 400-ден астам кітап пен мақалалар жазды. Соның ішінде ең әйгілісі – «Қайырымды қала тұрғындарының көзқарасы», философиялық трактаттардың қатарына жатады. Оның еңбектеріндегі терминология қарапайым әрі түсінікті тілде жазылған, осы арқылы ол ғылымды халыққа жетік етіп жеткізді. Бұл – оның еңбектерінің ерекшелігі және ғылымды таратуға қосқан зор үлесі.

9. Музыкаға деген сүйіспеншілігі

Әл-Фараби музыка өнерін терең түсініп, оны ғылымның бір саласы ретінде зерттеген. Ол кванттық дыбыстар мен әуендердің құрылысын талдап, музыка теориясын дамытты. Қазақ және түркі музыка мәдениетіне ерекше ықпал еткен бұл зерттеулер, қазақтың дәстүрлі аспаптарына деген құрмет пен сүйіспеншілігімен үндесті. Осы арқылы ол музыка ғылымында жаңа дәуір бастады.

10. Математика мен логикасындағы жаңалықтары

Әл-Фараби математиканың негізгі принциптерін дамыта отырып, логика саласында да маңызды жаңалықтар ашты. Оның логикаға енгізген жаңалықтары ортағасырлық ойшылдардың ғылымын жүйелі әрі ғылыми негізде дамыта түсті. Осы жұмыстар арқасында ол философия мен математика арасындағы байланысты тереңірек зерттеуге мүмкіндік берді.

11. Табиғатты зерттеуі

Ғалым ретінде Әл-Фараби физика саласында жарық пен дыбыс сияқты құбылыстардың заңдылықтарын түсінуге ерекше көңіл бөлді. Ол астрономияның дамуына ықпал етіп, планеталардың қозғалысын бақылады. Сонымен қатар биология саласында жануарлар мен өсімдіктер дүниесіне зерттеу жүргізді. Оның тәжірибелік әдістері табиғат заңдарын ашуға негіз болды.

12. Тілдерді білу қабілеті

Әл-Фараби бес тілде еркін сөйлеп, әдеби және ғылыми шығармаларды басқа тілдерге аудара білді. Бұл оның еңбектерінің әлемнің әр түкпіріне таралуына үлкен мүмкіндік жасады және оның ғылымға қосқан зор үлесін кеңейтті. Тарих ғылымдарының академиясы зерттеулеріне сәйкес, осы көптілділік ғалымның әсерін одан әрі нығайтты.

13. Шәкірттері мен ықпалы

Әл-Фарабинің шәкірттері оның ілімін жалғастырып, кейінгі ұрпақтарға жеткізді. Оның ықпалы кеңінен таралып, орта ғасырлардағы ғылым мен мәдениеттің дамуына себеп болды. Көптеген ғалымдар оның еңбектерін негізге алып, ғылыми ізденістерін тереңдетті. Әл-Фарабидің мұрасы ғасырлар бойы үлгі болып қала бермек.

14. Өмірінің соңғы кезеңі

Өмірінің соңғы жылдарын Әл-Фараби Дамаскіде өткізіп, сонда ғылыми зерттеулерін жалғастырды. Бұл кезеңде ол көптеген маңызды жазбаларды жасап, білім көкжиегін кеңейтті. 80 жасында дүниеден өтіп, Дамаск қаласына жерленді. Ол қаланың кітапханаларында сақталған мұрасы арқылы бүгінге дейін елес ретінде қалды.

15. Қызықты мәліметтер

Әл-Фараби тек ғалым ғана емес, сондай-ақ ақын және музыкант еді. Қазақтың дәстүрлі аспаптарын пайдаланып, түрлі музыкалық шығармалар туғызды. Музыкаға деген қызығушылығы балалық кезінен басталып, қылқобыз және домбыра аспаптарын жасағаны туралы аңыздар кеңінен таралды, бұл оның жан-жақты тұлға екенін дәлелдейді.

16. Әл-Фараби туралы аңыз-әңгімелер

Бүгінгі әңгімемізді Әл-Фараби атты ұлы ғалым жайлы аңыз-әңгімелерден бастаймыз. Оның өмірі мен шығармашылығын қаузайтын көптеген хикаялар ұрпақтан-ұрпаққа жетті. Мәселен, балалық шағында Әл-Фарабидің ерекше зеректігі мен ізденгіштігі туралы айтатын аңыздар көп. Бұл аңыздар оның болашақтағы ұлы ойшыл ретінде қалыптасуына алғашқы қадамдарын бейнелейді. Аңыздарда оның табиғатты, жұлдыздарды зерттеуі мен ерте жастағы білімге деген сүйіспеншілігі ерекше көрініс табады. Ол туралы айтылатын ертегілер мен аңыздар, әрине, тарихи деректермен дәлме-дәл сәйкес келмеуі мүмкін, бірақ олар үлкен ойшылдың бейнесін адамның күнделікті өмірінен, мәдениетінен, халықтық сенімінен шыңдап көрсетеді. Әдемі, қиялға толы бұл әңгімелер Әл-Фарабидің рухани әлемін ашуға көмектеседі.

17. Қазақстанда әл-Фарабиді зерттеу

Қазақстандағы ғалымдар мен зерттеушілер Әл-Фарабиді зерттеуде үлкен ілгерілеуге жетті. Бірінші мақалада оның философиялық идеялары мен тәжірибелік ғылыми еңбектері зерттеліп, қоғамдық санаға жаңа көзқарас енгізілгені баяндалады. Екінші мақалада қазақ тіліне аударылған оның еңбектері туралы айтылады, бұл ғылыми мұраның кең аудиторияға таралуына зор септігін тигізді. Үшінші мақалада әл-Фараби идеяларының қазіргі білім саласындағы, әсіресе мектептер мен жоғары оқу орындарындағы ықпалы қарастырылады. Осындай зерттеулер оның ғылыми-танымдық мұрасын жастарға жеткізуге және оның білім мен ғылымдағы рөлін қайта бағалауға мүмкіндік жасайды.

18. Әл-Фарабидің есімімен аталған мекемелер

Әл-Фараби есімі Қазақстан бойынша көптеген білім беру және мәдени мекемелерге берілген. Ең алдымен, Қазақ ұлттық университетінің атына Әл-Фарабидің есімі берілген, бұл білім саласындағы оның маңыздылығын көрсетті. Мұнда мыңдаған жас ғалымдар мен студенттер білім алып, оның рухани мұрасын жалғастыруда. Сонымен қатар, еліміздің әр түрлі қалаларында Әл-Фараби атындағы мектептер мен мәдени орталықтар ашылып, онда ғылыми және рухани іс-шаралар ұйымдастырылады. Бұндай мекемелер оның ғылыми дәстүрін сақтап қана қоймай, ұрпақтарға жетелеуші болып табылады. Оған қоса, әл-Фарабидің құрметіне арналған конференциялар мен жобалар жиі өткізіліп, оның ғылыми әсері ауқымды екені дәлелденеді.

19. Әл-Фараби мұрасының бүгінгі маңызы

Әл-Фарабидің ақпараттық және адамгершілік идеялары бүгінгі күні де өз маңыздылығын жоғалтқан емес. Оның еңбектері әділдік пен ізгілік негіздерін қаласа, қазіргі қоғамның рухани дамуына үлес қосады. Сонымен қатар, Қазақстанда жас ұрпаққа Әл-Фарабидің өмірі мен шығармашылығы үлгі ретінде ұсынылып, оның идеялары жастардың санасына еніп келеді. Бұл жастардың ғылымға, білімге деген қызығушылығын арттырады, оларды рухани және интеллектуалды тұрғыдан баулиды. Осы арқылы оның мұрасы ел болашағын қалыптастыру жолында негізгі тірекке айналып отыр.

20. Әл-Фараби – мәңгілік мұра

Әл-Фараби адамның ой мен рухани әлемін дамытуда мәңгілік мұра қалдырды. Оның шығармалары ұлыдан ұлы ұрпаққа бағыт беретін рухани бағдар болып саналады. Ғасырлар бойы оның есімі ұмытыла қоймай, әр кез жаңа мағына мен өмірлік мәнге ие бола береді. Осылайша, Әл-Фараби адамзатқа өмірдің жарық жолын көрсетіп, ғылым мен мәдениеттің негізін қалауда өз орнын мәңгілікке бекітіп отыр.

Дереккөздер

Соловьёв, В.С. История философии. — М.: Наука, 1991.

Тарих ғылымдарының академиясы зерттеулері, «Әл-Фараби және ортағасырдағы ғылым» (2020).

Бекмұхамедов, Н.Т. Қазақ ғалымдары және мәдениеті. — Алматы: Ғылым, 2015.

Халикова, А.Э. Әл-Фараби феномені мен оның мұрасы. — Астана: Кітап баспасы, 2018.

Курбанов, М. Ислам әлеміндегі музыканың дамуы. — Душанбе: Ирфон, 2017.

Гарунов С.М. Әл-Фараби философиясы. — Алматы: Ғылым, 2005.

Қазақ энциклопедиясы. Әл-Фараби. — Алматы: Қазақстан, 2010.

Ибрагимов Б. Әл-Фараби мұрасының маңызы. — Астана: Дана, 2018.

Сұлтанова Л.К. Қазақстандағы Әл-Фараби зерттеулері. — Алматы: Білім, 2020.